Álibek Qalbaıdyń áskerde oqystan ajal qushýy búkil Qazaqstandy, ásirese týǵan jeri – kúlli Mańǵystaý dalasyn, Mańǵystaý halqyn kúńirentip jiberdi.
«Qajet saraptamalar alyndy. Oqıǵa ornyn qaraǵanda, quqyq qorǵaý oryndarynyń resmı qorytyndylary boıynsha sondaı-aq máıitke sot-medısınalyq saraptaýdy júrgizýde qaza bolǵanǵa deıin jaraqattary men kógerý anyqtalmaǵan» dep málimdedi oqıǵa týraly Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly kúshteri Bas shtaby bastyǵynyń orynbasary S.Boranbaev. Tipti sarbaz ólimine qatysty «tamaqtan ýlanǵan bolýy múmkin» degen pikir de aıtyldy. Al áskerı bólimdegilerdiń aıtýynsha, jaýynger sapta turǵan jerinen basy aınalyp, qulap qalǵan.
22 sáýirde rota tańǵy astan kelgende kazarma aldynda bolǵan. Sol kezde Álibek eń sońǵy qatarda turǵan. Basy aınalyp artqa qaraı qulap tústi. Alǵashqy dárigerlik kómek kórsetip, birden medsanbatqa alyp kettik. Basynyń neden aınalǵanyn bilmeımin, kúnine 2-3 sarbaz basy aınalyp qulaıdy, dep 30212 áskerı bóliminiń komandıri Almas Dospaevtyń «Habar 24-ke» bergen suhbaty jelide júr. Nege kúnine birneshe sarbazdyń basy aınalady, bul – beıjaı qaraıtyn nárse emes, úlken másele. Otandy qorǵaıtyn sarbazdar sapta tura almaıtyn syrqat nemese áljýaz bolsa... Bul jaqsy emes!
Eldi dúrliktirgen oqıǵaǵa nazar aýdarǵan Memleket basshysy Q.Toqaev «Beıbit kúnde áskerdegi sarbaz qaza bolmaýǵa tıis. Ata-ana balasyn áskerge jibergende onyń qaýipsizdigi úshin alańdamaýy kerek. Bul – memleketimizdiń moınyna alǵan mindeti», dep, Bas prokýratýra men Qorǵanys mınıstrligine jáne quzyrly organdarǵa jaýyngerdiń ólimine qatysty jan-jaqty tekserý júrgizýdi jáne shynaıy sebebin anyqtaýdy tapsyrdy.
Áskerde nege sarbazdar ajal qushady? Álibek Qalbaıdyń ajaly mundaı qasirettiń basy emes, sońy bola ala ma? Belgisiz! Basy emes deıtinimiz – áskerdegi sarbazdar ólimi úzdiksiz jalǵasyp keledi, ókinishtisi – toqtaý bolatyn emes. Táýelsizdik alǵan soń Qazaqstan áskerinde zorlyq-zombylyq, qoqan-loqy kórsetý qalypty jaǵdaıǵa aınalyp ketti me degen kúmándi qorqynysh bar. 1993-2000 jyldary merzimdi áskerı boryshyn óteý kezinde alǵan soqqydan múgedek bolyp oralǵan, sońy qaıǵyly jaǵdaıda aıaqtalǵan, áskerden temir tabytpen múrdesi kelgen jigitterge qatysty mysaldar kóz aldymyzda jáne mundaı mysaldar elimizdiń ár túkpirinen tabylatyny anyq. Mysaly, 2015 jyly Jańaózende áskerı bólimniń jýynatyn bólmesinde kelgenine bes aı bolǵan sarbazdyń beldigine asylyp qalǵan denesi tabylsa, 2016 jyly áskerge shaqyrylǵanyna eki aı bolǵan mańǵystaýlyq sarbaz Saryózekte qaıtys boldy. 2021 jyly Qaraǵandyda túrkistandyq 17 jastaǵy sarbaz ómirmen qosh aıtyssa, odan eki jyl buryn osy áskerı bólimde Talǵardan kelgen sarbaz ózine oq atty delinedi. Jýyrda Merkidegi shekara zastavasynda boryshyn ótep júrip habarsyz ketken sarbazdyń bir aıdan astam ýaqyttan soń denesi Qyrǵyzstan shekarasy mańynan tabyldy. Táýelsizdik alǵannan beri áskerı bólimderde belgisiz jaǵdaıda qansha sarbaz qaıtys boldy eken?!
Biraq sarbazdar qaıtys bolǵan áskerı bólimderdiń jaýaby únemi «ózine-ózi qol jumsaǵan, esinen tanǵan, soqqy izderi baıqalmady» bolyp keledi. Ábden jaýyr bolǵan bul jaýapqa halyq senýden qalǵan. Áskerde álimjettik bar ma? Bar! Ony búrkemeleý áskerı bólimder basshylary úshin qajet bolar, biraq táýelsiz Qazaqstannyń áskerin damytý úshin, sarbazdardyń qaýipsizdigin saqtaý úshin, ata-analardy ańyratpaý úshin qajet emes, «jabýly qazannyń jabýly kúıinde qalýy» jaǵdaıdyń ózgerissiz jalǵasa berýine jol ashyp tur.
Qazirgi Qazaqstan áskerine úlken ózgeris, tyń serpin, temirdeı tártip qajet. Kásibı ábjildigin aıtpaı-aq qoıaıyq, sarbazdardyń qaýipsizdigi qatań saqtalýǵa tıis! Qazaq áskerinde Abaıdyń «Birińdi, qazaq, biriń dos – kórmeseń istiń bári bos», aqyn S.Adaıdyń «Ár qazaq – meniń jalǵyzym» nıeti ustanym bolyp, ofıserler men sarbazdardyń sanasyna sińirilýi kerek. Áskerge jáne áskerı qyzmetshilerge sheni men qyzmetine qaramaı baıaǵy ustalyp, aıdaýda ketip bara jatqan on qazaq jigitine «bul on jigittiń belinde on-onnan júz qazaq ketip bara jatyr» dep ókine aıaýshylyq bildiretin Maqash pravıteldiń ultjandylyǵy kerek! Otan degen – el-jer, onyń baılyǵy, sarbaz sol baılyqtyń biri emes pe?! Birin-biri óltirse, qazaq áskeri kimdi qorǵaıdy? Qazaq áskeri nege qatygez, nege tártipsiz, qazaq áskerinde elge, jerge janashyrlyq bar ma?! Qazaq áskerinde traıbalızm joq dep senimmen aıta alamyz ba? Bular – aýyr da bolsa jandy suraqtar!
Eger áskerge barǵanyna on kún bolmaı jatyp «qulap túsetin» sarbaz densaýlyǵynda kinárat bolsa dárigerlik komıssııa jumysy nege tekserilmeıdi, olar nege árbir ólimge dálelmen jaýap bermeıdi?! Bir qyzyǵy, áskerde qaıtys bolǵan sarbazdardyń ólimine áskerı bólim tarapynan «densaýlyǵy nashar» degen jeleý aıtylsa da, «joq, olaı emes, ol myqty, deni saý jigit edi» dep jaýap qatqan birde-bir dárigerlik komıssııa múshelerin baıqamadyq.
Jalpy, máseleniń bir jaǵy jergilikti áskerı bólimderde, dárigerlik komıssııada ekendigin joqqa shyǵara almaımyz. Áskerge shaqyrýshylar ornyn-sanyn toltyrý úshin kósheden tarpa bas salyp alyp ketý, aıyppulmen nemese túrmemen qorqytý, densaýlyǵy joq jigitterdi bas-kózge qaramaı áskerge attandyryp jiberý faktileri týraly jelilerde ashyq aıtylyp jatyr. «Men Mańǵystaý áskerı komıssarıatynda eki ret densaýlyǵy jaramsyz balalardy áskerge jaramdy etip jibergen medkomıssııa dárigerlerimen shaıqasqanmyn. Medkomıssııa músheleri – jastary 70-ten asqan aǵaılar men apaılar. Olardyń áreketine qarap áskerge alynatyndar qataryn toltyrý úshin baı-baǵlandardyń balalarynyń ornyna densaýlyǵy jaramsyz bolsa da qorǵany joq jastardy salyp jiberip otyr degen kúdikti oı eriksiz keledi. Qorǵanys mınıstrligine habarlasyp, barlyq dárigerlik qujattarmen ázer dáleldegenmin. Mańǵystaýdyń medkomıssııasy jáne áskerı komıssarıat qyzmetkerlerine de ózgeris, temirdeı tártip pen talap kerek. Qara halyqtyń, qarapaıym otbasynyń uldaryn eriksiz 3 mıllıon teńge aıyppulmen qorqytyp áskerge zorlyqpen jiberý durys emes, endi mundaı ozbyrlyqqa jol berýge bolmaıdy! Áskerge arnaıy daıyndalǵan, densaýlyǵy jaramdy jastar óz erikterimen barý kerek» deıdi jeli qoldanýshysy, qoǵam belsendisi S.Meńdibaı.
Maqala daıyndaý barysynda S.Meńdibaımen jolyǵyp, «eki ret densaýlyǵy jaramsyz balalardy áskerge jaramdy etip jibergen medkomıssııa dárigerlerimen shaıqasy» týraly surap, biraz jaıǵa qanyqtyq. Rasynda, bul salaǵa úlken ózgeris kerek, bul – ýaqyt jáne halyq talaby!
Sondaı-aq mektepter men er balalardyń kóbi 9-synyptan soń baratyn bolǵandyqtan, kolledjderde «Bastapqy áskerı daıyndyq» pánin ótkizýdi mindetteý kerek. Bozbala atalǵan pándi oqý arqyly áskerı ómirge saýaty ashylady, qyzyǵýshylyǵy paıda bolady jáne arnaıy alańda jattyǵyp-shynyǵady. Olar ásker qataryna besaspap sheber bolmaǵanmen, áskerı ómir álippesiniń betin ashqan, jaýyngerlik dástúrden habary bar sarbaz bolyp barady.
Búgingi sarbaz – erteńgi el aǵasy, bir shańyraqtyń ıesi, Maqash pravıtel sózimen aıtqanda, bildeı áýlettiń atasy bolatyn baılyǵymyz. Biz sol baılyqty óz qolymyzben baýdaı túsirip, sarbazdar sapyn seldiretip kelemiz. El basyna kún týmasyn, týsa ár sarbazdyń orny oısyrap turatyny anyq. Al qazaq áskerindegi temirdeı tártip, qaýipsizdik, ár sarbazdyń amandyǵy – Úkimetke, Qorǵanys mınıstrligine mindet! Sarbazdar Otanyn qorǵaıdy, Otany sarbazyn qashan qorǵaıdy?! Jaǵdaı bulaı jalǵasa beretin bolsa, ata-analar qandaı jazaǵa tartsa da súıikti uldaryn ásker qataryna jiberýden úzildi-kesildi bas tartatynyn ashyq aıta bastady. Úkimetke ulyn áskerge emes, soǵysqa shyǵaryp salǵandaı qaıǵydan qan iship, kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrylatyn ata-ana, týys-týǵannyń jan dúnıesin túsinetin kez keldi!
