Sol jyldardaǵy el ókimeti kórnekti jazýshylar Beıimbet Maılın men Ǵabıt Músirepovke Amangeldi Imanov týraly materıal jınap, ssenarıı jazýǵa tapsyrma berdi. Sondaı-aq olardyń qasyna Kereký óńirinde týǵan belgili qalamger Vsevolod Ivanovty qosady. Qalamdary júrdek úsh sýretker az ýaqyt ishinde ssenarııdi jazyp, daıar etedi. Endi kınony túsirý kerek.
Osy jerde kórnekti pýblısıst, qoǵam qaıratkeri, kezinde Memlekettik kıno komıtetiniń tóraǵasy bolǵan Kamal Smaıylovtyń «Amangeldi –tuńǵysh qazaq fılmi» atty maqalasynan úzindi keltireıik:
«Qazaqstan men Lenıngrad arasynda bir-birimen jasasqan shart bar-tuǵyn. 1934 jyly Kırov kelip qaıtqannan keıin, olardyń arasynda ónerkásip, ǵylym men óner salasynda ekijaqty baılanystar órbigen. Qazaqstan ókimeti Lenıngrad kınostýdııasynan osy fılmdi qoıýǵa járdem surady. Rejısser M. Levın men operator H.Nazarıans bastaǵan kıno toby kelip, «Amangeldi» fılmin túsirýge kiristi. Fılm oqıǵasy Torǵaı jerinde ótse de, jaqyn jerde, Almatynyń aınalasyna túsiriletin boldy. Áıgili Sýyqtóbeni kıno adamdary sonda «ıgere» bastaǵan. Odan keıin sol jerde talaı fılmder («Jambyl», «Aldar kóse», «Shoq pen sher», t.b.) túsirildi» deıdi Kamal aǵamyz.
Qazaq ómirinen túsirilgen tuńǵysh kınoǵa eń talantty degen akterler tańdap alyndy. Olardyń deni alǵash qurylǵan Qazaq teatrynyń tarlandary edi. Aıtalyq, Amangeldi róline Elýbaı О́mirzaqov bekitilse, batyrdyń áıeli Balymdy – ǵajaıyp bıshi Shara Jıenqulova oınady. Sonymen qatar fılmdegi basqa rólderde – Serke Qojamqulov, Qalıbek Qýanyshbaev, Qurmanbek Jandarbekov, Rahmetolla Sálmenov, Qapan Badyrov oınady. Osy fılmge belgisiz sarbaz bolyp Sháken Aımanov ta túsken. Mýzykasyn A.Jubanov pen M.Gnesın jazǵan. Sýretshisi – Q.Qojyqov.
Fılmge Amangeldi Imanov bastaǵan 1916 jylǵy Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisi arqaý boldy. Osy kóterilistiń bastalýyna ústem eldiń otarshyldyq saıasaty ǵana emes, patshanyń 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy maıdannyń qara jumysyna 19 ben 43 jas aralyǵyndaǵy qazaq er-azamattaryn shaqyrý jarlyǵy túrtki boldy. Osyǵan baılanysty elimizdiń ár óńirinde halyq bas kóterdi. Sonyń ishinde Torǵaı dalasyndaǵy qarsylyq úlken kóteriliske ulasyp, oǵan Qyzylorda, Qostanaı, Aqtóbe, Aqmola, Semeı aımaqtarynan adamdar qosylyp, ǵylymı derekterde halyq batyrynyń sońynan ergen kóterilisshiler sany 50 myńǵa jetkendigin aıtady. Kóterilisshiler janynda áskerı keńes jumys istegen. Bas sardardyń sońynan ergen sarbazdar muzdaı qarýlanǵan jazalaýshy otrıadqa qarsy turyp, toıtarys beredi. Kınoda osy oqıǵalar nanymdy beınelengen. Aqyry, Amangeldi batyr áıeli Balymnyń qolynda jan tapsyrady.
Qaıbir jyldary osy kınony «Qazaqtyń alǵashqy dybystyq kórkem fılmi dep sanaı alamyz ba?» degen túrli pikirler týǵanda, oǵan Kamal Smaıylov tushymdy jaýap beripti.
«Sanaı almaımyz, degender – birinshiden, ony qoıǵan rejısser men operator qazaqtar emes, ekinshiden, ol basqa kınostýdııanyń bazasynda túsirilgen» (ol kezde qazaq kınostýdııasy qurylmaǵan) degen «dálel» aıtady, ekinshi jaǵynan bul fılmniń ssenarııin jazǵan qazaq jazýshylary, oınaǵan qazaq akterleri, mýzykasy qazaqsha, ol qazaq ómirin, qazaqtardyń turmys-saltyn, kıim-jıhazdaryn alǵash ret ekranda kórsetedi. Demek, ol – tuńǵysh qazaq fılmi, qazaq kınosynyń tarıhy sodan bastalady» dep qadap aıtypty qaıratker.
Sondaı-aq Kamal aǵamyz joǵaryda aıtyp ótken maqalasynda atalǵan týyndynyń ssenarııin jazǵan Ǵabıt Músirepov pen fılm redaktory Qasym Toǵyzaqovtyń esteligin keltiredi.
«1936 jyly Máskeýde qazaq óneriniń birinshi dekadasy bolǵanda Stalın basshylardy qabyldap: «Senderdiń Chapaevtaryń bar ma?» degen kórinedi. Ol kezde «Chapaev» kınosy shyǵyp, jer-kókti dúbirletip jatqan kezi. Sonda «bar» dep bizdiń adamdar kimdi kórsetken kórinedi.
Qasym Toǵyzaqov: Amangeldini.
Ǵabıt Músirepov: Joq. Álibı Jangeldındi. Ol sol toptyń ishinde eken. Sonda Stalın: «Joq, ol emes, − depti. – Anaý, álgi Torǵaıdyń, týrgaıskıı komıssar, týrgaıskıı» dep bir-eki qaıtalaıdy. Bireýi aıtady qaǵazǵa qarady dep, bireýi aıtady qaraǵan joq dep. Sóıtip esine túskende «Imanov» depti. Sodan baryp bastalyp ketti.
Qasym Toǵyzaqov: Sonda Amangeldini biletin bolǵan-aý ol kisi?!
Ǵabıt Músirepov: Sony men jete bilmeımin, biraq bilgen. Biz sol arada Vsevolod Ivanovty taýyp aldyq. Biz ekeýmiz de kıno zańyn bilemiz dep oılaı almaımyz. Sosyn «Lenfılmmen» shart jasastyq. Jurt dekadadan elge qaıtty. Beıimbet ekeýmiz Batpaqqara jaǵyna, «Amangeldiniń eline kettik qoı. Sodan soń Beıimbet ekeýmizdiń ocherkimiz 14-15-nómirge basyldy» deıdi.
Bir ókinishtisi, fılm túsirilip jatqanda, sonyń basy-qasynda júrgen jazýshy Beıimbet Maılındi Qaraqastekten ustap áketken. Sol jyly Ǵabıt Músirepovti de tutqyndaýǵa order berip qoıǵan kúni «Pravda» gazetinde «Amangeldi» ssenarııi jaryq kórip, syrshyl sýretker aman qalǵan.
