Ekonomıka • 16 Mamyr, 2022

Kóliktiń kezegi

139 ret kórsetildi

AQSh-tyń 40-shy prezıdenti Ronald Reıgan aıtqan myna bir anekdot búgingi kúnniń búlkilinen habar berip turǵandaı.

«KSRO-da, – deıdi ázilge jaqyn Reıgan, – avtomobıl satyp alý úshin aldyn ala avans tólep, on jyl boıy kezekte turasyz. Mine, sondaı adamnyń biri arnaıy mekemege kelip, avans tólepti. Sonda qyzmet kórsetýshi bylaı degen eken:

– Endi on jyldan keıin kóligińizdi alyp ketersiz.

– Tańerteń keleıin be? Álde tústen keıin be?

– On jyldan keıin ǵoı, báribir emes pe?

– Joq, tańerteń santehnık keletin edi...».

Osydan 35 jyl buryn aıtylǵan anek­dot­tyń astarynda ashy shyndyq jatyr. Ras, kóliktiń kezegi týraly úlkender aıtqan áńgime bizdiń býynǵa ertegideı estiledi. Son­dyq­tan ǵoı muny Keńespen birge kelmes­ke kettige sanaǵanbyz. Qatelesippiz. Kesheli beri kóliktiń kezegi qazaqstandyqtar úshin de mańyzdy máselege aınalyp shyǵa keldi.

Másele jeńildetilgen avtonesıe baǵdar­la­masynan bastalyp otyr. Osy aptada kólikqumarlar kóp kútken baǵdarlama iske qosyldy. Sol-aq eken, jer-jerdegi avto­sa­lon­dardyń aldy topyrlaǵan halyqqa toldy da ketti. Ishke entelegenderdiń oıy – kólikke erterek qol jetkizý. Biraq salonda daıyn turǵan tehnıka joq. Jańa kólikterdiń kezekti partııasy shamamen 3-4 aıdan keıin keledi eken. Osylaısha, katalogty ońdy-soldy aýdaryp, joq kólikke kezekke turmaq bolǵan kópshilik kúpti kóńilmen keri qaıtty.

Mundaı keleńsiz jaǵdaıdyń oryn alary áý bastan belgili edi. Muny sarapshylar da san márte eskertti. О́ıtkeni basqa jaǵyn aıtpaǵanda, otandyq avtokólik quras­ty­ra­tyn kásiporyndardyń buǵan deıingi baǵdarlamalardyń kezegin retteı almaǵany barshaǵa málim. Olardyń bul joly da úlgermeıtini, aılarǵa jalǵasar kólik kezegi qa­lyptasatyny anyqtama suramaıtyn aqı­qat dúnıe edi. Sóıte tura, sarapshylar «shıki» dep baǵalaǵan baǵdarlama bastaldy.

Munyń shıkiligi nede? Endi soǵan toq­talaıyq. Eń aldymen, baǵdarlamanyń jalpylama sharttary belgili bolǵanymen, odan keıingi egjeı-tegjeı qadamdary sońǵy ýaqytqa deıin túsiniksiz bolyp keldi. Qar­jy­nyń ózi bankterge keshe tústen keıin ǵana aýdaryldy. Odan keıin, halyqtyń qo­lyn­da qarjy bar da, avtosalonda kólik joq. Avtobıznestiń aınalasynda júrgender kólik defısıti álemge ortaq problema dep aq­tal­ǵysy keledi. Biraq álemde defısıt qalyp­taspaǵan ýaqytta da kóptiń suranysyn qanaǵattandyra almaǵandary oıǵa da kirip shyqpaıdy.

Ekologter men ekonomıster baǵdarlamaǵa bólingen qarjynyń kózi durys emes degendi alǵa tartýda. Sol sózdiń jany bar. Qajetti 100 mlrd teńge «Jasyl damýdan» alynyp otyr. Bul – el ekologııasyn túzeý úshin halyqtan jınalǵan qarjy. Al Ekologııalyq kodekste ýtıl alymnyń qarajatyn basqa maqsatqa paıdalanýǵa bolmaıtyny, onyń ishinde nesıe retinde úlestirýge tyıym salynǵany taıǵa tańba basqandaı kórse­til­gen. Buǵan miz baqqan Úkimetti kórmedik. Shyndyǵynda, tıisti qarjy buǵan deıingi baǵdarlamalarǵa qatys­qan adamdardyń mem­le­ketke qaıtarǵan qara­jatynan alynýy kerek edi. 100 mlrd teń­geniń ózge mekemeden shyqqanyn eskersek, revolverlik júıemen jumys isteıtin baǵdarlama ózin ózi aqtamaǵan bolyp tur.

О́kinishtisi, baǵdarlama aıasynda kem degende taǵy 10 myń adam nesıege baılanady. Árıne, ol árkimniń óz sharýasy. Biraq kúndelikti iship-jemniń ózin qaryzǵa alyp otyrǵan halyqty qasaqana jar jıegine jaǵalatyp aparǵan da durys emes. Kólik mingisi kelmeıtin adam joq. Demek, jaǵdaıy joqtardyń ózi de qalaıda nesıe alýdyń qamyna kirisedi. Sońy belgili: sorlaıdy.

Aıtpaqshy, eń bastysyn esten shyǵaryp alyppyz. Baǵdarlama naryqtaǵy kólik baǵa­syn qubyltyp jiberdi. Tehnıka quny kún ótken saıyn qymbattap barady. Aıǵaıy basym avtonesıeniń osyndaı da keri jaǵy bar. Baǵdarlamanyń paıdasyn da atap ótýge tıispiz. Ras, ózge jobalarmen salystyrǵanda, talaptary tómen. Bastapqy jarnamasyz-aq nesıe alýǵa múmkindik bar. Biraq osynyń ózine árkimniń qoly jetpeıdi-aý.

Túptep kelgende, munyń astarynda áldekimderdiń múddesi jatqany eshkimge jasyryn emes. Naryqtaǵy úsh-tórt kásipkerdiń bıznesin, birneshe banktiń jumysyn júrgiz­gen­nen basqa halyqtyń budan utary shamaly. Zeınetaqy reformasy sekildi jeńildetilgen avtonesıe de ortadan joǵary dáýleti bar adamdardy ǵana jarylqap, shyn muqtajdar esikten syǵalaı almaı qalmasa eken. Bolmasa Úkimet jurtshylyqty tegis qamtıtyn, kedergisi az, kemshiligi joq, buqaraǵa da, bızneske de tıimdi, ábden oılastyrylǵan baǵdarlama usynǵany abzal. О́ıte almadyń eken, aqsaqaldar aıtpaqshy, qulashyń jetpesti qushaqtamaǵan durys.

Sońǵy jańalyqtar

Aqtaýda 109 jedel jelisi iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:51

Vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:18

Qazaqstanda 158 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:03

«Aqtóbe» kósh bastady

Fýtbol • Búgin, 08:42

Vaýt van Art birinshi orynda keledi

Sport • Búgin, 08:39

Tórtinshi aınalymǵa shyqty

Tennıs • Búgin, 08:38

Jastar jasyndaı jarqyldady

Sport • Búgin, 08:35

Til máselesi talqylandy

Qazaqstan • Búgin, 08:33

Dıplomatııalyq qyzmettiń 30 belesi

Qazaqstan • Búgin, 08:13

Indet qaıta órshidi

Álem • Keshe

О́ńirde damý úrdisi bar

Aımaqtar • Keshe

Tańdaıdyń tarlany

Tarıh • Keshe

Joǵalǵan soldat

Tarıh • Keshe

Uqsas jańalyqtar