«KSRO-da, – deıdi ázilge jaqyn Reıgan, – avtomobıl satyp alý úshin aldyn ala avans tólep, on jyl boıy kezekte turasyz. Mine, sondaı adamnyń biri arnaıy mekemege kelip, avans tólepti. Sonda qyzmet kórsetýshi bylaı degen eken:
– Endi on jyldan keıin kóligińizdi alyp ketersiz.
– Tańerteń keleıin be? Álde tústen keıin be?
– On jyldan keıin ǵoı, báribir emes pe?
– Joq, tańerteń santehnık keletin edi...».
Osydan 35 jyl buryn aıtylǵan anekdottyń astarynda ashy shyndyq jatyr. Ras, kóliktiń kezegi týraly úlkender aıtqan áńgime bizdiń býynǵa ertegideı estiledi. Sondyqtan ǵoı muny Keńespen birge kelmeske kettige sanaǵanbyz. Qatelesippiz. Kesheli beri kóliktiń kezegi qazaqstandyqtar úshin de mańyzdy máselege aınalyp shyǵa keldi.
Másele jeńildetilgen avtonesıe baǵdarlamasynan bastalyp otyr. Osy aptada kólikqumarlar kóp kútken baǵdarlama iske qosyldy. Sol-aq eken, jer-jerdegi avtosalondardyń aldy topyrlaǵan halyqqa toldy da ketti. Ishke entelegenderdiń oıy – kólikke erterek qol jetkizý. Biraq salonda daıyn turǵan tehnıka joq. Jańa kólikterdiń kezekti partııasy shamamen 3-4 aıdan keıin keledi eken. Osylaısha, katalogty ońdy-soldy aýdaryp, joq kólikke kezekke turmaq bolǵan kópshilik kúpti kóńilmen keri qaıtty.
Mundaı keleńsiz jaǵdaıdyń oryn alary áý bastan belgili edi. Muny sarapshylar da san márte eskertti. О́ıtkeni basqa jaǵyn aıtpaǵanda, otandyq avtokólik qurastyratyn kásiporyndardyń buǵan deıingi baǵdarlamalardyń kezegin retteı almaǵany barshaǵa málim. Olardyń bul joly da úlgermeıtini, aılarǵa jalǵasar kólik kezegi qalyptasatyny anyqtama suramaıtyn aqıqat dúnıe edi. Sóıte tura, sarapshylar «shıki» dep baǵalaǵan baǵdarlama bastaldy.
Munyń shıkiligi nede? Endi soǵan toqtalaıyq. Eń aldymen, baǵdarlamanyń jalpylama sharttary belgili bolǵanymen, odan keıingi egjeı-tegjeı qadamdary sońǵy ýaqytqa deıin túsiniksiz bolyp keldi. Qarjynyń ózi bankterge keshe tústen keıin ǵana aýdaryldy. Odan keıin, halyqtyń qolynda qarjy bar da, avtosalonda kólik joq. Avtobıznestiń aınalasynda júrgender kólik defısıti álemge ortaq problema dep aqtalǵysy keledi. Biraq álemde defısıt qalyptaspaǵan ýaqytta da kóptiń suranysyn qanaǵattandyra almaǵandary oıǵa da kirip shyqpaıdy.
Ekologter men ekonomıster baǵdarlamaǵa bólingen qarjynyń kózi durys emes degendi alǵa tartýda. Sol sózdiń jany bar. Qajetti 100 mlrd teńge «Jasyl damýdan» alynyp otyr. Bul – el ekologııasyn túzeý úshin halyqtan jınalǵan qarjy. Al Ekologııalyq kodekste ýtıl alymnyń qarajatyn basqa maqsatqa paıdalanýǵa bolmaıtyny, onyń ishinde nesıe retinde úlestirýge tyıym salynǵany taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Buǵan miz baqqan Úkimetti kórmedik. Shyndyǵynda, tıisti qarjy buǵan deıingi baǵdarlamalarǵa qatysqan adamdardyń memleketke qaıtarǵan qarajatynan alynýy kerek edi. 100 mlrd teńgeniń ózge mekemeden shyqqanyn eskersek, revolverlik júıemen jumys isteıtin baǵdarlama ózin ózi aqtamaǵan bolyp tur.
О́kinishtisi, baǵdarlama aıasynda kem degende taǵy 10 myń adam nesıege baılanady. Árıne, ol árkimniń óz sharýasy. Biraq kúndelikti iship-jemniń ózin qaryzǵa alyp otyrǵan halyqty qasaqana jar jıegine jaǵalatyp aparǵan da durys emes. Kólik mingisi kelmeıtin adam joq. Demek, jaǵdaıy joqtardyń ózi de qalaıda nesıe alýdyń qamyna kirisedi. Sońy belgili: sorlaıdy.
Aıtpaqshy, eń bastysyn esten shyǵaryp alyppyz. Baǵdarlama naryqtaǵy kólik baǵasyn qubyltyp jiberdi. Tehnıka quny kún ótken saıyn qymbattap barady. Aıǵaıy basym avtonesıeniń osyndaı da keri jaǵy bar. Baǵdarlamanyń paıdasyn da atap ótýge tıispiz. Ras, ózge jobalarmen salystyrǵanda, talaptary tómen. Bastapqy jarnamasyz-aq nesıe alýǵa múmkindik bar. Biraq osynyń ózine árkimniń qoly jetpeıdi-aý.
Túptep kelgende, munyń astarynda áldekimderdiń múddesi jatqany eshkimge jasyryn emes. Naryqtaǵy úsh-tórt kásipkerdiń bıznesin, birneshe banktiń jumysyn júrgizgennen basqa halyqtyń budan utary shamaly. Zeınetaqy reformasy sekildi jeńildetilgen avtonesıe de ortadan joǵary dáýleti bar adamdardy ǵana jarylqap, shyn muqtajdar esikten syǵalaı almaı qalmasa eken. Bolmasa Úkimet jurtshylyqty tegis qamtıtyn, kedergisi az, kemshiligi joq, buqaraǵa da, bızneske de tıimdi, ábden oılastyrylǵan baǵdarlama usynǵany abzal. О́ıte almadyń eken, aqsaqaldar aıtpaqshy, qulashyń jetpesti qushaqtamaǵan durys.
