Tozǵan jylý elektr ortalyqtaryn jańǵyrtsaq ıgi

Qazaqstanda búginde 37 jylý elektr ortalyǵy (JEO) jumys isteıdi. Onyń 22-si – jekemenshikte (59 paıyz), 15-i – memlekettik menshikte (41 paıyz). 28 JEO elý jyldan astam (76 paıyz) ýaqyt paıdalanylyp keledi, qalǵan 9 JEO-nyń qyzmet etý merzimi 30 jyl­dan asady (24 paıyz). Qazir ortasha esep­pen alǵanda JEO negizgi jab­dyq­ta­rynyń 60 paıyzy tozǵan. Bul rette Oral, Taraz, Kentaý, Qyzylorda jáne Stepnogorsk qalalarynyń JEO energııa jabdyqtarynyń tozýy 80 pa­ıyzdan asyp otyr.

Osy jáne ózge de problemalardy otandyq energetıkter birneshe ret kó­ter­di. Qozǵalyp otyrǵan másele Qazaq­stannyń barlyq stansasyna tán. Sońǵy ýaqytta blogerler men «sarapshylar» salanyń qazirgi jaǵdaıynyń basty sebebi jekemenshikke ótý saldarynan dep kórsetýde. Bul shynymen solaı ma?

Qazaqstanda shekti tarıfter baǵdar­la­masynyń qoldanylý kezeńi ishinde – 2009 jyldan bastap 2016 jylǵa deıin ınvestısııa kólemi 5 ese ar­typ, shamamen 700 mlrd teńgeni qu­rady. Atalǵan qarajat esebinen eli­miz­diń energetıkteri qoldanystaǵy 5 myń MVt-ty jańǵyrtyp, 1 700 MVt-ty qosymsha elektr qýattaryn iske qosty. «Shekti tarıfter» baǵdarlamasy aıaqtalǵannan keıin energetıkterdiń tarıfteri 2021 jylǵa deıin toqtatylyp, 12 paıyz rentabeldilik alynyp tastaldy. Kórsetilgen sharalar 2016 jyldan bastap osy kúnge deıin energetıkterdiń ınvestısııalyq baǵdarlamasy kóbinese qýatty jańartýǵa qaraǵanda qyzmetti qoldaýǵa baǵyttalǵan bolatyn.

Energetıka obektileriniń ádette, tabıǵı monopolııa sýbektileri ekeni málim jáne onyń kirisi monopolııaǵa qarsy vedomstvo bekitetin tarıftik smeta boıynsha qatań aıqyndalady. Jasyratyny joq, bul smetalardyń kópshiligi tıimsiz. Sondyqtan kúrdeli modernızasııa, ásirese jańa nysandar salý týraly sóz joq. Keıbir jaǵdaıda jaýapty bólim jańǵyrtý, qaıta qurý jáne keńeıtý úshin qarajat kózi bolyp sanalatyn paıdany jasandy túrde qalpyna keltiredi. Jańa tetik – qýat naryǵy kóterme saýda naryǵynyń bar­lyq qatysýshysyna, onyń ishinde tuty­nýshylarǵa qurylysqa nemese ju­mys istep turǵan obektilerdi ustap tu­rýǵa arnalǵan shyǵyndardyń bir bó­liGin jumsaı otyryp, stansalardyń men­shik ıelerine júktemeni azaıtýǵa tıis boldy.

Ne usynylady? Búgingi tańda salanyń aıaqqa turýyna múmkindik beretin basty qural – tarıftik saıasatty jaqsartý. О́kinishke qaraı, búginde tarıfterdi ustap turý saıasaty elektr jelisinde de, jylý-mehanıkalyq jabdyqta da tozý­dyń paıda bolýyna ákeldi. Bul kórsetkish keıbir nysanda 100 paıyzǵa deıin jetedi. Onyń jarqyn mysaly – kommýnaldyq menshiktegi Kentaý JEO-5. Jaqynda oǵan Energetıka mı­nıstrliginiń qyzmetkerleri kelip, «Jylý energııasyn óndirý men berý shy­ǵys­taryn ótemeıtin shyǵyndy tarıf­tiń saldarynan jergilikti atqarý­shy organ jyl saıyn bıýdjetten jylytý maýsymyna daıyndyq úshin qarjy bóledi» degen qorytyndy jasady. Bul Qazaqstannyń elektr energetıkasynda ekonomıkalyq negizsiz tómen tarıfterdiń bar ekenin taǵy da rastaıdy. Olar sektordyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn qamtamasyz etpeıdi, sýbektilerdiń shyǵyndaryn ótemeıdi jáne qajetti kólemde jóndeý baǵdar­lamalaryn júrgizý múmkindigin shek­teı­di. Kommýnaldyq JEO-ny jasandy qoldaý tarıftiń jetkiliksizdigin rastaıdy.

JEO-ny qaıta qurý men jańǵyrtýǵa arnal­ǵan tarıf qarajatynyń jetis­pe­ýiniń aıqyn mysaly retinde Oral JEO-syn aıtar edik. Ony endi respýb­lı­kalyq bıýdjet qana «qutqa­ra­tyn» bolady. Taǵy bir mysal, Aqtaý qala­sy­nyń jylý jelilerin aýystyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 194 mlrd teńge bólindi. О́ıtkeni óndiristiń tozýy búginde 82 paıyzdy qurap otyr.

Jóndeý baǵdarlamalaryn iske asy­rýǵa arnalǵan tarıf qarajatynyń je­tis­­­peý­i JEO-nyń jekemenshik ıele­ri­niń de problemasy ekenin atap ótken jón. Naýryz aıynda Petropavl JEO-2-de ne bolǵany esimizde, onda da ta­rıf­tik smeta qarajatynyń jetis­peýi­­­nen energetıkter sapaly jańǵyrtý júr­gize almady. Osylaısha, «Samuryq-Energo» AQ perımetrinde strategııalyq ener­getıkany biriktirý qajet bolýy múm­kin. Bizdiń oıymyzsha, ol óziniń bas kom­panııasymen birge jańǵyrtý jáne jańartý úshin jetkilikti qarajatqa ıe. Máselen, «Samuryq Energo» AQ Al­ma­tydaǵy JEO-2 jańǵyrtýdy qar­jy­landyrýǵa shamamen 300 mlrd teńge jumsaý múmkindigine ıe.

Jyldan-jylǵa aqshanyń uzaq mer­zim­de jetispeýi, kez kelgen qazaq­stan­dyq JEO óńirdiń jylýmen jabdyqtaý ózegi ekenine qaramastan, jylý óndiretin jabdyqtyń eleýli tehnıkalyq tozýyna alyp keledi. Sala úshin taǵy bir kúrdeli má­sele – parktik resýrstyń taýsylýy sal­darynan jylý qýattarynyń isten shyǵýy bolyp otyr. Osynyń saldarynan energetıka qalalar qurylysynyń qarqynyna ilese almaıdy. Jańa óner­ká­siptik kásiporyndardy iske qosý úshin energııa jetispeıdi. Sonymen qatar munda energetıkterdiń tómen jalaqysynan jáne bilikti kadrlardyń basqa elderge, sonyń ishinde olarǵa jaqsy jaǵdaı usynylatyn Reseı Federasııasyna ketýinen kórinetin áleýmettik aspektini de eskerý qajet.

Qazaqstannyń jumys istep turǵan JEO-lary Keńes Odaǵy kezinde boı kótergen. Táýelsizdik alǵannan keıin elimizde birde-bir jańa JEO salynbady. Jańa jylý qýattaryn salý kem degende 5 jylǵa sozylady desek, búgingi tańdaǵy óńirlerdegi jylýdyń ótkir tapshylyǵyn qaıtpekpiz?

Energetıka mınıstrliginiń málimde­me­sine sáıkes, Qazaqstan elektr energııasyn Reseı Federasııasynan kVt/saǵ úshin 25 teńgeden joǵary baǵamen ımporttaıdy. Bul onyń elektr jelileri arqyly berilýin eskere otyryp, kVt/saǵ úshin 30 teńgege jaqyndaıdy. Alaıda jylý energııasy boıynsha uqsas ssenarıı tehnologııalyq turǵydan múmkin emes. Bizdiń elde jylýdy ımporttaýǵa múmkindik joq, jylý energııasynyń jańa kózderin damytý jáne salý qajet.

Alaıda elektr energetıkasyn jań­ǵyrtý úshin odan ári keń aýqymdy ın­ves­tısııalarǵa qajettilik joǵary. Ma­man­dardyń baǵalaýy boıynsha, generasııa sektoryn jańartýǵa shamamen 30 mlrd dollar qajet. Osy sandarǵa qosymsha energııa tıimdiligin arttyrý jónindegi baǵdarlamany iske asyrý úshin 4 mlrd dollardy qosyńyz. Son­daı-aq jyl saıyn bıýdjetten ta­rıf­ti toǵyspaly sýbsıdııalaýǵa asa zor qarajat bólinetinin atap ótý kerek. Bul halyqtyń áleýmettik osal toptaryna zalal keltiredi. О́ıtkeni osy qara­jatty mektep, aýrýhana salýǵa nemese áleýmettik kómekti paıdalanýǵa jumsaýǵa bolar edi.

Respýblıkalyq bıýdjet jete qarjy­landyrýdan zardap shegip otyr, al Ulttyq qorymyz sozylmaly rezeńke emes. Naqty osy jaǵdaıda kórshi energııa júıelerindegideı naryqtyq tetikterge súıený qajet. Sonda ǵana elektr energııa­syna tarıfter men qýat úshin jasalǵan tólem sapaly jóndeý baǵdarlamalaryn júrgizýge múmkindik berer edi.

Jaqyp HAIRÝShEV,

Qazaqstan elektr energetıkalyq qaýymdastyǵynyń eńbek sińirgen energetıgi