Eki óńirde qamtý kórsetkishi tómen
Jergilikti atqarý organdarynyń aqparatyna súıensek, 2022 jyly elimizde 236 qala syrtyndaǵy, 11 myńǵa jýyq mektep janyndaǵy, 930-dan asa shatyrly lagerlerde balalardyń 81,3%-y demalady. 1,5 mln-ǵa (44,5%) jýyq balaǵa 4 677 jazǵy mektep janyndaǵy lager tamaqtandyra otyryp balalarǵa demalys uıymdastyrsa, 256 169 balaǵa 930 palatkaly, kıizúı túrindegi lagerler, 181 050 balaǵa 236 qala syrtyndaǵy lagerler jumys isteıdi dep josparlanǵan.
Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń basshysy Esenǵazy Imanǵalıevtiń aıtýynsha, balalardyń saýyqtyrý demalysyna ashylatyn oryndar sany byltyrǵymen salystyrǵanda ósken.
«Jalpy respýblıka boıynsha 2021 jylmen salystyrǵanda 800 myńǵa artyq balanyń demalysy josparlanyp otyr. 2 mln 564 (80,7%) myńdaı bala 86 966 qurylys otrıadyna, orman jáne kógaldandyrý jumysyna, aýla klýbyna, debattyq qosymsha bilim ortalyqtaryna tartylady. Jazǵy demalysqa uıymdastyrylatyn is-sharalarymen áleýmettik az qamtylǵan otbasy balalarynyń 61%-y, aıryqsha bilim berýdi qajet etetinderdiń 64%-y jáne túrli salada jetistikke jetken oqýshylardyń 78%-y, devıantty (deviatio latyn tilinen aýdarǵanda aýytqý degen maǵynany beredi, ıaǵnı erejege saı kelmeıtin minez-qulyqty aıtady – A.Sh.) tárbıedegi balalardyń 82%-y qamtylmaq. Jazǵy saýyqtyrý naýqanyn qarjylandyrýdyń jalpy kólemi 4,53 mlrd teńgeni quraıdy. Alaıda jergilikti atqarýshy organdardyń málimetine sáıkes, byltyrmen salystyrǵanda bıyl Mańǵystaý, Atyraý oblystarynda oqýshylardyń demalyspen qamtylý jospary birshama tómen», deıdi E.Imanǵalıev.
Ýnıversıtetterde de uıymdastyrmaq
Sheteldik tájirıbede joǵary oqý oryndary janynan da demalys lagerleri ashylady. Onyń mańyzy da joǵary, sebebi onda tanymdyq demalystar uıymdastyrylady. Aıtalyq Djon Hopkıns ýnıversıtetinde jylyna 10 myńnan asa joǵary synyp oqýshylary jazǵy demalysyn ótkizedi. Olar demalysta júzdegen taqyrypty zerdelep, zertteý jumystarymen aınalysady. Osyndaı lagerlerden ótkenderdiń ishinen 37 Nobel laýreaty shyqqan. Al bizde qalaı?
Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy keltirgen derekke qaraǵanda, respýblıka boıynsha 18 óńirlik joǵary bilim uıymdary 1 306 balany qamtı otyryp túrli baǵytta lagerler ashýdy josparlap otyr. 7 lager joǵarǵy bilim uıymdary, 8 lager ata-analar qarajaty esebinen, 1 lager kásipodaq, al tamaqtaný ata-ana esebinen uıymdastyrylmaq.
Biraq osyndaı paıdaly demalysty uıymdastyrý isinen qalys qalyp otyrǵan ýnıversıtetter de bar. Bular – L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıteti, Taraz óńirlik ýnıversıteti.
Balalar qaýipsizdigi – ortaq jaýapkershilik
«Kórsetilgen statıstıka bizde lagerler jelisiniń áli de jetispeıtinin kórsetedi. Atalǵan máseleni 2020-2023 jyldarǵa arnalǵan qala syrtyndaǵy lagerler jelisin keńeıtýdiń 5 baǵyt, 54 tarmaqtan turatyn Jol kartasy ózgertedi. Sońǵy 2 jylda epıdemııalyq jaǵdaıǵa baılanysty qurylys jumystary birshama tejeldi. Qurylysy men ashylýy josparlanǵan 5 lagerdiń búginde ekeýiniń (Qyzylorda oblysy) qurylysy aıaqtalyp, jabdyqtaý jumystary júrgizilip jatyr, Atyraý oblysyndaǵy úsheýi toqtap tur. Áreketsiz qalǵandardy qalpyna keltirý boıynsha 11 lagerdiń 6 lagerinde (onyń 2-i Aqmola oblysynda, 1-i Qyzylorda oblysynda) memleket esebinen, al úsheýinde (Soltústik Qazaqstan oblysynda) ınvestorlar esebinen jóndeý jumystary aıaqtaldy. Osyǵan qosa 8 lagerdiń jóndeý jumystary toqtap tur», dedi komıtet tóraǵasy.
E.Imanǵalıevtiń aıtýynsha, elimizdegi saýyqtyrý lagerleriniń jaǵdaıyna saraptama jasalyp, tizimi jańartylǵan. Joǵaryda atalǵan Jol kartasyn iske asyrý sheńberinde 2021 jyldyń qazan-qarasha aılarynda Qaztýrızm ulttyq kompanııasymen birlese otyryp alǵash ret Qazaqstannyń 17 óńirinde saýyqtyrý lagerleri túgendeldi. Dalalyq zertteý nátıjeleri boıynsha 202 obektiniń tizimi jańartyldy. Nátıjesinde, nysandar ınfraqurylymynyń eskirgeni anyqtaldy. Máselen, Batys Qazaqstan oblysynda 1937 jyly, Almaty oblysynda 1941 jyly, Aqmola oblysynda 1948 jyly iske qosylǵan nysan jumys isteıdi. 72 ǵımarat (35,6%) 1952 jyldan 1990 jylǵa deıingi kezeńde, 127 nysan (62,8%) 2000 jyldan 2021 jylǵa deıingi kezeńderde iske qosylǵan. Túgendeý qorytyndysyna úńilsek, 75 lagerde (37,6%) dala ájethanalary, 87 lagerde (43,1%) sanıtarlyq toraptar qanaǵattanarlyqsyz, 68 lagerde (33,7%) jaqsy jáne 47 lagerde (23,3%) óte jaqsy jaǵdaıda. 61 lagerde (30,1%) basseın ornatylmaǵan, 15 ǵımarattyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıy syn kótermeıdi.
«Árıne, jazǵy demalysta qaýipsizdik máselesi basty nazarda bolady. Oqys jaǵdaılardyń aldyn alý maqsatynda jazǵy lagerlerge qoǵamdyq monıtorıng jasalyp otyr. Bala qaýipsizdigin basty qaperde ustaý úshin táýlik boıy jumys isteıtin senim telefony men arnaıy chattar qurylǵan. Sondaı-aq jazǵy lagerlerde jáne balalardy saýyqtyrý ortalyqtarynda tamaqtaný máselesine sanıtarlyq-epıdemııalyq baqylaýdy qamtamasyz etý de mańyzdy. Oǵan qosa balalardyń ómiri men densaýlyq qaýipsizdigin ata-analar basty nazarda ustaý kerek ekenin de aıta ketken jón. 2022 jyldan bastap saýyqtyrý ortalyqtarynyń qoljetimdiligi týraly barynsha aqparattandyrý maqsatynda jáne túgendeý nátıjesinde bala-demalys.kz «Balalardy saýyqtyrý lagerleriniń ınteraktıvti kartasy» elektrondy júıesi saıty men mobıldik qosymshasy Android jáne IOS platformalarynda iske qosyldy. Atalǵan karta arqyly kez kelgen respýblıka azamaty qandaı da bir lagerdiń qoljetimdiligin (baǵdarlamasyn, baǵasyn, ornalasýyn) qaraı alady», dedi E.Imanǵalıev.
