Nursultan NAZARBAEV: “ALDYMEN — EKONOMIKA...”

Kúrdeli oqıǵalar bastaýy Elimizde prezıdenttik basqarý júıesiniń engenine 20 jyl toldy. Egemendigimizdiń de 20 jyldyǵy kóp alysta emes. Aldyńǵysy da, sońǵysy da qazaq tarıhynda buryn bolmaǵan, tek osy atalmysh merzimde bizdiń ómirimizde tuńǵysh bastaýyn alǵan oqıǵalar. Prezıdenttiń basshylyǵymen egemen el, derbes memleket retinde, mine, tutas bir ǵasyrdyń besten bir bóligin júrip óttik. Besten biri desek te tarıhı tebirenisteri­men, beınet-zeınetimen, túbirli ózgeris, kúrdeli reformalarymen bul bir ǵasyrǵa para-par jol.       Rýhy kúshti, ózegi taza, orasan kúızelister men qıyn­dyqtarda ózin-ózi saqtaı biletin qazaq degen ult bar ekenin tanytqan jol. Derbestik tul­pa­ryna minip, órkenıet jolyna shyǵyp, onyń kókjıegine basqalarmen qatar jetemin degen asyl armanyna umtylǵan Qazaqstan de­gen el bar ekenin kórsetken jol. Táýelsizdik týyn berik ustap, qıynnan jol taýyp, halqynyń kóshin bastaıtyn Dara Tulǵasynyń, Darabozynyń da bar ekenin búkil álemge pash etken jol. Osy jol óte kúrdeli oqıǵalarmen bastalyp edi. О́tken ǵasyrdyń sońynda zamanynda búkil dúnıe júzin titirentken Keńes Odaǵy kóp jylǵa sozylǵan tıimsiz, orasholaq basshylyq pen saıasattyń saldarynan kúızeliske tireldi. Tereń oılastyrylmaǵan, jeńil-jelpi, urandatyp júrgizilgen saıası-ekonomıkalyq reformalar durys nátıje bermedi. Bir kezde ımperııa halyqtaryn ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan Odaqtyń basqarý júıesi barǵan saıyn álsirep, aqyrynda kúıredi. Ná­tıjesinde Keńes Odaǵy ydyrap, quramyndaǵy respýblıkalar derbestik týyn kóterdi. Sol kezde egemendikke qol jetkizgen Qazaq­stannyń kelbeti áli kúnge deıin meniń kóz aldymda. Basqalarmen ekonomıkalyq baıla­nys úzilgennen keıin el ishindegi kóptegen kásip­­oryndar jumysyn toqtatqan, dúkenderde taýar joq, qańyrap bos tur, ózińe tán aqshań joq, basqalar qoldanýdan bas tartqannan keıin reseılik eski rýbl Qazaqstanǵa vagon-vagonymen, tipti eshelondap kelip jatty. Biraq oǵan satyp alatyn taýar joq. Tabys kózi kilt azaıyp, eńbekaqy, zeınetaqy tólenbeı, áleýmettik sala kúızeliske ushyrady. Bul el turmysynyń sol tustaǵy qıyndyǵy edi. Al saıası nemese strategııalyq damýdyń durys joldaryn tabý, egemen eldiń, derbes memlekettiń zaman talabyna saı kelbetin qalyptastyratyn sharalaryn jasap, olardy júrgizý odan da qıyn bolatyn. Sosıalıstik tota­lıtarlyq júıeni artqa tastadyq, onyń tıim­sizdigine kózimiz jetti, al egemen eldiń saıa­sı ustanymy qandaı bolýy kerek? Buryn biz qoldanǵan ákimshilik ekonomıka júıesi álemdik básekede utyldy, jaramsyzdyǵyn kórsetti, al ózi tıimdi, ózi jańa ekonomıka júıesi qandaı bolýy kerek, onyń sheshýshi tetikteri qandaı? Qaıtken kúnde Qazaqstan derbes el retinde álem keńistiginde óz ornyn taba alady? Saıası jáne ekonomıkalyq qaýipsizdikti qalaı qamta­masyz etýge bolady? Áleýmettik salany halyq turmysyn jaqsartý maqsatynda qalaı qalyp­tas­tyryp, qaıta quryp nemese jańǵyrtý kerek? Mine, osyndaı batpandaı aýyr suraqtar, oǵan tıisti jaýap izdeý egemendiktiń alǵashqy kúnderinde-aq bizdiń aldymyzda turdy. Sol kezdegi arbasqan alaquıyn zamannyń tezi, ýaqyttyń ózi týǵyzǵan suraqtar, óktem talaptar. Buryn bizdiń tarıhı sanamyzda qoıylmaǵan, sheshimin de izdemegen suraqtar. Búkil halyqtyń parasat deńgeıiniń synaqqa túsken óte bir kúrdeli tarıhı kezeń edi ol. El bolyp baǵyt-baǵdarymyzdy boljaýǵa kiristik. Osyndaı ýaqytta qaı elde bolsa da zamana júgin túsine bilip, ony kótere alatyn, táýekeli mol azamatqa, dara tulǵaǵa suranys erekshe bolatyny tarıhtan belgili. Olarǵa tán tereń oı, kemel aqyl, bıik rýh, qaırat pen qabilet osyndaı tarıhı synaqtyń durys jaýabyn taýyp, elin órge súıretýge arnaǵany álem elderiniń tarıhynda bar. Ulttyq memlekettiń negizin qalaǵan Ulybrıtanııada – Olıver Kromvel, Germanııada – Bısmark, óz elderin tyǵyryqtan shyǵaryp, jańa jolǵa sala alǵan AQSh-ta – Franklın Delano Rýzvelt, Fransııada – Sharl de Goll, Qytaıda – Den Sıaopın, Úndistanda – Djavaharlal Nerý, Túrkııada – Mustafa Kemal Atatúrik, nebári bir-eki-aq urpaq merziminde tıtyqtap, kósh sońynda qalǵan elderin álem memleketteriniń aldyńǵy sapyna qosa bilgen Sıngapýrde  – Lı Kýan Iý, Malaızııada Mahathır Mohammad osyndaı óz zamanynyń talabyna saı kelip, elderiniń jańa jolynyń kóshin bastaǵan tulǵalar. Qazaqstannyń atalmysh kúrdeli kezinde kóshin bastaý tarıhı mindeti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń enshisine tıdi. Egemen elimizdiń tizginin ustaýdy tarıh osy azamaty­myzdyń ıyǵyna artty. Mine osydan bastap onyń salıqaly saıasatynyń kýási bolyp kele jatyrmyz. Qoǵamymyzdyń barlyq salalaryn­da kúrdeli reformalar júrip jatyr. Saıası, áleýmettik, qaýipsizdikti nyǵaıtý, quqyq qorǵaý, taǵy basqa salalarǵa da arnalǵan reformalar. Olar oń nátıjesin de berýde. Men ózim ekonomıst bolǵannan keıin ekonomıkadaǵy, qoǵam, memleket úshin osy irgeli saladaǵy reformalarǵa tolyǵyraq toqtaýdy jón kórdim. Damý jolyn tańdaý Egemendiktiń alǵashqy kúnderinen-aq osy salanyń jańa, tıimdi úlgisin, damý jolyn tańdaý máselesi turdy. Árıne, naryq ekonomı­kasy úlgisin tańdadyq. Oǵan jetelegen aldy tórt ǵasyr, sońy eki ǵasyr osy naryq joly­men júrgen batys elderiniń baı tájirıbesi jáne onyń mol tıimdiligi. Onyń ústine álemdik sosıalıstik júıe ydyrap, derbes damı bastaǵan otyzǵa jýyq memleketter – bizdiń burynǵy áriptesterimiz de osy naryq jolymen júremiz degen sheshimderin qabyldap jatty. Osymen qatar Búkilálemdik Bank, Halyqara­lyq valıýta qory, birneshe iri batys memle­ketteri bizderdi sosıalıstik júıeden tezirek bólip áketý maqsatynda arnaıy baǵdarlama jasap (Vashıngton konsensýsy), onyń talaptaryn oryndaýǵa bizderdi kúndiz-túni úgittep jatty. Sóıtip, naryq jolyn tańdadyq. Biraq ol bizge ońaıǵa túsken joq. О́ıtkeni, bul bizderge belgisiz, ǵasyrlar boıy buryn júrip ótken jolymyzda kezdespegen, tarıhı sanamyzda qalmaǵan sharýashylyq júıesi. Onyń ústine kapıtalızmnen sosıalızmge ótken zaman izi bar, al kerisinshe, sosıalızmnen kapıtalıstik naryq júıesine bizderden buryn jol salǵan eshbir memleket joq. Jáne de osy naryqtyq ekonomıkanyń qyr-syryn, nebir sheshýshi baǵyttary men tetikterin biletin mamandary­myz joq. Naryq júıesin jamandap, oǵan tas laqtyrǵanymyz bolmasa, ony keńes zamanynda úıretken de, úırengenimiz de joq. Taǵy bir qıyndyq biz, sol kezeńdegi urpaq, keńester besiginen ósip-óngen, Kompartııa ıdeologııasy­men berik shyńdalǵan urpaq edik. Burynǵyny artqa tastap, barlyq qalyptasqan senim-nanymdy basqa jaqqa burý da ońaıǵa túsken joq. Jańa jolǵa túsýge qarsylar ol kezde bar-aq bolatyn. Mine, osy kezde “Men, halqym, osy naryq jolyn tańdadym, bul saparda qıynshylyq kóp bolady, tózýge týra keledi. Al nátıjesinde biz tıimdi ekonomıkalyq júıe jasaımyz, sonyń negizinde turmysty jaqsartyp, órkenıetti elderdiń qataryna qosylamyz. Men sizderdi osy jolmen júrýge shaqyramyn”, degen Prezıdenttiń jalyndy sózderin estidik. Bul Prezıdenttiń oı-tolǵanysy men tanym talqy­synan kúsh alǵan tebirenisi edi. Sol kezdegi orasan silkinisterden týǵan tebirenisi edi. Osyn­daı aldaǵy qaýip-qaterge táýekeli mol te­birenis bizderdi, qazaq qoǵamyn, naryq jolyna shyǵardy. Otan tarıhynda bul – orny óshpes oqıǵa. Osy naryq jolyn bastaýda taǵy bir jolaı­ryqqa tireldik: qalaı, osy jolmen shuǵyl júremiz be, álde naryq álemine birtindep kiremiz be? Sol kezde álem elderinde bolyp jatqan pikirtalastar meniń áli esimde. Bireýler “naryqqa jetý úshin aldyńdaǵy ordan bir-aq sekirip ótý kerek” dese, ekinshileri “sýdan ótý úshin onyń túbine tabanyńdy tirep, baıqap ótý kerek” degen pikirler aıtyp edi. “Sender, qazaqtar, myna Chehııa, Slovakııa, Vengrııa, taǵy basqa Shyǵys Eýropa elderindeı naryq jolymen jedel júre almaısyńdar, óıtkeni, olar osydan jarty ǵasyr buryn osy jolmen júrgen, onyń súreńi saqtalǵan, ony jedel tabýǵa bolady, al senderde ondaı jaǵdaı joq. Naryqqa shuǵyl kirise bastaǵan polıaktar da senderge úlgi bola almaıdy, óıtkeni, olardyń álem elderinde aǵaıyndary kóp, olar kómekke keledi, al senderge óz kúshterińe ǵana senýge týra keledi” degen pikirler de aıtyldy. Aıtylyp qana qoıǵan joq, osy pikirler reformaǵa qarsylardyń uranyna aınalyp edi. Reformalardy tez, shuǵyl túrde jasaýǵa taǵy da Prezıdenttiń táýekeli kerek boldy. Negizsiz, kózsiz táýekel emes. Kúsh-qaıratyna, óz tańdaýynyń durystyǵyna sengen táýekel. Jedel reformalardyń qıyndyǵy da boldy. Ol týraly áńgime keıinirek. Al endi olardyń oń nátıjesin búgin kórip otyrmyz. Barlyq tetikterin berik jasaýǵa jarty, tipti bir ǵasyr ketetin naryq júıesin bizder bir ǵana urpaqtyń ǵumyryndaı merzimde qurýǵa qol jetkizdik. Búgingi tańda álem elderi Qazaqstandy jan-jaqty damyǵan, basqalarmen terezesi teń naryq ekonomıkasynyń eli dep biledi, olarmen qarym-qatynas ta osy turǵydan qalyptasyp, tıimdiligin kóbeıtýde. Eń bastysy, tezirek tyǵyryqtan shyǵyp, el turmysyn tabandy túrde jaqsartý múmkindigine jol ashyldy. Ásirese, sonaý 90-shy jyldary kedeıshilik pen joqshylyqqa belshesinen batyp otyrǵan halyqty aıǵaıy bolsa da aıqassyz, daýy bolsa da jarylyssyz, áleýmettik tynyshtyq pen úılesimdigin saqtaı otyryp, ekonomıkalyq kúızelisten tez arada alyp shyǵý erlikke tán is-áreket. Keıbir burynǵy áriptes-kórshilerimiz osyndaı batyl qadamdarǵa bara almady. Tipti Reseıdiń ózi jol basynda kibirtiktedi, al atalas kórshilerimiz bolsa áli kúnge deıin naryq jolyna túbegeıli shyǵa almaı otyr. Sondyqtan Prezıdent jasaǵan sol kezdegi táýekel, jolaıryqtaǵy batyl sheshimder bizdiń tarıhymyzda joǵary orynda turary sózsiz. “Saıası basshynyń barshaǵa kerek úlken bir qasıeti – aldyn boljaı bilý jáne alǵa qoıǵan maqsatyn oryndaý isinde tabandylyq kórsetý” degen eken Arıstotel. Reformalardyń alǵashqy satysynda da, keıingi jalǵasynda da osy saladaǵy maqsatyn oryndaýda Prezıdent tarapynan kórsetilip otyrǵan tabandylyqty atap aıtpaýǵa bolmaıdy. Reformalar úılesimdiligi Egemendik alǵan eldiń reformalary tek ekonomıka salasymen shektelmeıdi. Olardyń taǵy bir ózekti salasy – saıası reformalar, elimizde bastalǵan demokratııalyq úrdister. Biz ashyq qoǵam quryp, demokratııa jolyn tańda­ǵan elmiz. Osyǵan sáıkes konstıtýsııalyq re­forma, demokratııa sheńberin úlkeıtetin ártúr­li basqa da saıası reformalar júrip jatyr. Qoǵamymyzdaǵy keıbir saıası toptar demokra­tııalyq reformalardy budan da jedel júrgizýdi talap etti, áli de talap etýde. Olarǵa jaýap retinde Prezıdent, “aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat” degen óziniń tııanaqty tu­jyrymyn aıtty. Mine, osynyń negizinde biz eko­nomıkany jedeldete damytyp kele jatyrmyz. Aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat – bul Qazaqstannyń Prezıdent usynǵan damý joly. Basqalarmen salystyrǵanda, árıne, bul joldyń ózimizge tán ereksheligi bar jáne ol negizsiz emes. Batys elderiniń, tipti osy jolǵa túsken Shyǵys Eýropa elderiniń tájirıbesine qarasaq, saıası demokratııa úrdisin tek osyǵan múmkindik jasaıtyn ekonomıka salasynda kerek jaǵdaı bolǵanda ǵana jaqsy damytýǵa bolady. Demokratııalyq elderdiń turaqtylyǵy nede, demokratııalyq qoǵamnyń turaqty da­mýy­nyń negizi nede? Basqasha aıtqanda naryq zamanynda óz qoǵamynyń turaqty bolýyna kim múddeli? Oǵan múddeli – orta tap. Iаǵnı, óz kásibi bar, ózin-ózi ekonomıkalyq tur­ǵy­dan qam­tamasyz ete alatyn, sondyqtan da osy jaǵ­daıynan aıyrylyp qalý qaýpi bar qoǵamdaǵy ártúrli qozǵalystardy, silkinisterdi qoldamaı­tyn toptar. Negizinen olar shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen shuǵyldanatyndar. Eger jala­qylary joǵary bolsa, bul topqa iri kompaııa­lardyń menedjerlerin, dárigerlerdi, ınjener­lerdi, zııaly qaýymnyń keıbir aıtar­lyqtaı tabysy bar ókilderin jatqyzýǵa bolady. Shetel tájirıbesine súıensek, turaqtylyq­ty saqtaı biletin jáne oǵan múddeli orta tap­tyń ókilderi qoǵamdaǵy jalpy halyq sanynyń 50-60 paıyzyn quraýy kerek. Baı shetel tájirıbeleri turaqtylyqtyń taǵy bir túıinin baıqatady. Iаǵnı, ortasha jyldyq tabysy adam basyna shaqqanda eń kemi 3000 dollar bolǵan elderde basqalarǵa qaraǵanda qoǵamdaǵy turaq­ty­lyq kóbirek saqtalǵan. Osy salanyń mamandary “demokratııanyń synaq kóteretin deńgeıi” (krıtıcheskıı ýroven demokratıı) degen kórsetkishtiń de demokratııany damytý úshin mańyzdy ekenin aıtady. Qoǵam shaıqal­maı, nebir úlken áleýmettik kúızelis pen jarylystarǵa urynbaı, turaqty damý úshin atalmysh kórsetkishtiń deńgeıi 6000 dollardan kem bolmaýy kerek. Endi osy joǵaryda aıtylǵan turǵydan Qazaqstandaǵy reformalardyń basyndaǵy óz jaǵdaıymyzǵa kóz jibereıik. Sol kezde eldi kedeıshilik jaılaǵan edi. Shaǵyn jáne orta kásip ıeleriniń birtindep qana qalyptasa basta­ǵan kezi. Aýylda da, qalada da etegin keń jaıǵan jumyssyzdyq. О́z jalaqysy kún kórisine jetpeı júrgen ınjenerler, dárigerler, basqa toptardyń ókilderi. Adam basyna shaqqanda 3000 dollar emes, odan on ese az jyldyq tabys. Osyndaı jaǵdaıda, Prezıdent aıtqan­daı, “demokratııalyq damý tikeleı kedeıshi­likke aparar jol eken” dep halyq qorytyndy shyǵarýy ábden múmkin edi. Mine, osyny tereń túsingen Nazarbaevtyń “aldymen – ekono­mıka, sosyn – saıasat” damý joly dúnıege keldi. Egemendik jyldary osy saıasatty berik ustap, ekonomıkada aýqymdy reformalar júrgizip, onyń tıimdiligin ósirip, sonyń negizinde baıandy áleýmettik saıasat júrgizýge, el turmysyn satylap jaqsartý múmkindigine qol jetkizip kelemiz. Sońǵy jyldary ózimizdegi ishki jalpy ónim adam basyna shaqqanda 7000 dollarǵa jetip, joǵaryda kórsetilgen “de­mokratııanyń synaq kóteretin deńgeıi” kórsetkishinen asyp ketti. Endi bes jyldan keıin ár adamnyń ortasha tabysy 9000 dollardan asyp, álem elderiniń bel ortasynan oryn alýǵa múmkindikter bar. Sońǵy on jylda qazaqstandyqtardyń ortasha tabysy bes ese, ortasha jalaqy alty ese, jalaqynyń eń az deńgeıi jıyrma bes ese ósti. Osynyń bári Pre­zıdent júrgizip otyrǵan “aldymen – ekono­mıka” saıasatynyń nátıjesi, onyń Qa­zaq­stan qoǵamynyń ereksheligi men hal-ahýa­lyn eskere otyryp alynǵan saıası sheshiminiń durystyǵynyń kýási. Árıne, budan el turmysynda búgin kemshilik joq, barlyq toptar úshin tıisti jaǵdaılar jasalǵan degen pikir týmaıdy. Keıbir sharýashylyq jáne áleýmettik sala qyzmetkerleriniń eńbekaqysy tómen. Mysaly, muǵalimderdiń, dárigerlerdiń, ǵylymı qyzmetkerlerdiń jalaqysy respýblıka kólemindegi eńbekaqy deńgeıiniń 60 paıyzyn ǵana quraıdy. Kún tártibinde osyndaı qaıshylyqtan arylý máselesi tur. Osy kúnderi Qyrǵyzstanda bolyp jatqan kúızelister barsha álem nazarynda. Refor­malar­dyń alǵashqy jyldarynda saıası demo­kratııany jedel júrgizgen, ozyq demokratııa­nyń úlgisi dep osy eldi barynsha maqtap-ma­daq­taǵan halyqaralyq uıymdar men sarap­shylar bolyp edi. Biraq olar qyrǵyz qoǵamynda ekonomıkanyń damymaǵanyn, onyń halqynyń óte kedeı turatynyn, osy elde orasan jumyssyzdyq oryn alǵanyn eskermedi. Osyndaı jaǵdaı qyrǵyz memleketi basshyla­ryn da oılandyrmady, olar da demokratııa degen jaıdaq urannyń yqpalynda boldy. Nátıjesinde jyldar ótip jatty, el turmysy túzelmedi, halyqtyń tózimi taýsyldy. Qyrǵyz aǵaıyndardyń sońǵy 5-6 jylda basynan bir emes, eki ret keship otyrǵan orasan kúızelisi, qan tógilýge deıin barǵan oqıǵalar joǵaryda aıtylǵan jan-jaqty tereń oılastyrylmaǵan saıasattan, ekonomıkany damytyp, halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa tıisti kóńil bólin­begendikten týyp otyr. Ekonomıka men saıası demokratııanyń damý satylarynyń bir-birimen durys úılesimin tappaǵandyqtan qoǵamda bolǵan úlkendi-kishili kúızelister, tipti jarylystar Qyrǵyz elinen basqa memleketterde de bolǵany tarıhtan belgi­li. Mysaly, Latyn Amerıkasynyń birshama elderi osyndaı kúızelisterdi 19-shy ǵasyr men 20-shy ǵasyrdyń ortasyna deıin ózderiniń basy­nan ótkizdi. 20-shy ǵasyrdyń ekinshi jarty­synda Chılıde Salvador Alende bastaǵan solshyldar toby jeńip, elin jańa jolmen júrgize bastady. Biraq olar jeńilip, áskerı hýnta elge basshylyqqa keldi. Atalmysh eldegi tóńkeriske AQSh-tyń, dálirek aıtsaq, sondaǵy TTT sııaqty transulttyq kompanııa­lardyń yqpaly boldy, sonymen qatar Alende saıasa­tyn osy eldiń buqara halqy tabandy qoldama­ǵanynyń sebebi osy saıasattyń áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan álsizdigi men kesheýil­degeninen edi. Sondyqtan saıasat pen ekono­mıka damý úrdisterin bastaǵan kezde olardyń qoǵamnyń turaqty damýyn qamtamasyz etetin úılesimin tabý árqashanda mańyzdy. Bizdiń aıtqymyz kelgeni: Qazaqstan Prezıdenti osy úılesimdi taba bildi. Tól teńgeniń tegeýrini Prezıdenttiń ekonomıkalyq reformalardy jedel júrgizýiniń basty sharttarynyń biri der kezinde tól teńgemizdi jasap, ony aınalymǵa engizý boldy. Tól teńge tek qana táýelsizdiktiń, egemen eldiktiń aıǵaq nyshany emes, tól aqsha – árbir ekonomıkanyń qan tamyry. Onsyz ekonomıkada kerekti aınalys ta, al onyń salalarynyń arasynda tııanaqty baılanys ta joq. Qazir úlken de, kishi de, barshamyz osy tól teńgemiz yqylym zamannan beri qalta­myzda júrgendeı sezinemiz. Al ol qalaı dú­nıege keldi, tól teńgemiz bolý úshin Prezı­dentke qandaı batyl sharalarǵa barýǵa týra keldi degendi kóp oılaı da, baǵalaı da ber­meımiz. Aqıqatyna kelsek, bul táýelsizdigimizdi jarııalaǵannan keıingi ony bekitý jolyndaǵy ekinshi kúrdeli de batyl qadam boldy. Batyl dep aıtatynym, sol mezgilde Reseıdiń rýbl aı­maǵynan, osy eldiń ekonomıkalyq keńisti­ginen shyǵý qıynnyń qıyny bolatyn. О́ıtkeni, bizden shyǵarylǵan buıymdardyń jetpis paıyzynan artyǵy, al bizge kerek buıym – zattardyń, qural-jabdyqtardyń seksen paıy­zy negizinen sol Reseıden alynyp, ne soǵan jiberiletin. Al osy baılanysty retteıtin Reseı aqshasy rýbl bolatyn. Reseı bizdi óz rýbl aımaǵynda, óz yqpalynda qaldyrýǵa ty­rysyp-aq baqty. Osyndaı Reseımen kindigimiz qatty qosaqtalǵan baılanysty úzip, tól aqshamyzdy engizý úshin batyl da kezek kúttirmeıtin sheshim qabyldaý kerek edi. Osy sheshim Prezıdent tarapynan jasaldy. Teńge qupııa túrde Londonda jasalyp, kóp uzamaı egemen eldiń ekonomıkalyq aınalysyna endi. Sońynan Prezıdenttiń tikeleı basshylyǵymen Ulttyq qor qurylyp, ınflıasııaǵa qarsy arnaıy baǵdarlamalar jasalynyp, Qazaq eli óziniń tól aqshasynyń quny men bedelin saqtaı aldy. Keshe álemde bolǵan qarjy daǵdarysy bizge jetkende, elimizdegi keıbir úlken bankter kúızelis keshkende halqymyzdyń teńgege degen senimin joǵaltpaǵanyn anyq baıqadyq. Aqsha júıesi, onyń ekonomıka tıimdiligine áseri ózin qatty oılandyratynyn Prezıdent­tiń “Daǵdarystan shyǵý kilti” degen álem sarapshylarynyń nazaryn birden ózine aýdar­ǵan eńbeginen de kórýge bolady. “Álemdik ekonomıkadaǵy daǵdarysty jeńýdiń úsh joly nemese baǵyty bar”, deıdi Nazarbaev. Birinshisi – tehnıkalyq-tehnologııalyq ınnovasııalyq úrdisti jedeldetý, ekinshisi – valıýta-qarjy­lyq kúrdeli ınnovasııalar jasaý, úshinshisi – saıası-áleýmettik ınnovasııalar jasaý. Olardyń ishinde, Prezıdent pikirinshe, jahandyq daǵdarystan shyǵý úshin valıýta-qarjylyq ınnovasııanyń mańyzy óte zor. Osy tujyrym atalmysh eńbekte jan-jaqty talqylanyp, dáleldengen. Olardyń bastylaryn aıtatyn bolsaq, birinshiden, álemdik daǵdarys osy valıýta-qarjy salasynan bastaldy; ekinshiden, álem deńgeıinde taýar men qyzmet kórsetý kólemi men olardyń aına­lymyn qamtamasyz etetin valıýta kóleminiń arasynda alshaqtyq bastaldy jáne ol jyldan jylǵa úlkeıýde, ósýde. Mysaly, 1994 jyly barsha álemdegi aınalystaǵy aqsha kólemi 70 trln. dollardy qurasa, 2005 jyly ol 450 trln.-ǵa deıin, al 2007 jyly Bazeldegi Halyqaralyq eseptesý bankiniń habary boıynsha, 530 trln. dollardy quraǵan. Iаǵnı, 1994-2007 jj. 460 trln. dollarǵa shaqqanda qosymsha aqshalar shyǵarylǵan. Osyndaı 13 jyl ishinde (1995-2008 jj.) álemdegi ishki jalpy ónim 31,7 trln. dollardan 41,797 trln. dollarǵa nemese nebári 10 trln. dollarǵa ǵana ósken. Nátıjesinde, tek taýar aınalymyn qamtamasyz etý úshin ǵana emes, aqsha suranystan orasan kóp shyǵary­lyp, aqshadan aqsha jasaý jaldaptyq júıesi qalyptasty. Úshinshiden, álemdik valıýta – dollardy shyǵarý tek Amerıka Qurama Shtattarynyń qolynda, valıýta emıssııasyn jasaǵan kezde óz múddeleri bolmasa, basqa elderdiń jaǵdaılaryn kóp eskere bermeıdi. Tórtinshiden, 1944 jyly dúnıejúzilik soǵystyń sońynda qurylǵan álem­dik valıýta-qarjy júıesi eskirdi, qazirgi zaman talabyna saı kelmeıdi. Sondyqtan da jalpy álem ekonomıkasy, jekelegen mem­leketter de qarjy daǵdarysyna jıi ushyraıdy. Mine, osyndaı sebeptermen, dep tujyrym­daıdy Nursultan Nazarbaev, álem deńgeıinde jańa rezervtik valıýta jasaıtyn kezeń keldi. Men muny álemdik deńgeıdegi utqyr pikir der edim. Kóp elderdiń basshylarynyń nazaryn aýdarǵan pikir. Fransııa Prezıdenti Sarkozıdiń, Germanııa Kansleri Merkeldiń, Reseı Prezıdenti Medvedevtiń, Qytaı basshysy Hý Szıntaonyń osy saladaǵy usynystarymen úndes pikir. Bizdiń basshymyzdyń kásibı daıyndyǵynyń joǵary ekendiginiń, álem ekonomıkasynda bolyp jatqan qubylystardy ár ýaqytta óz nazarynda ustaıtynynyń, sonyń arqasynda aıtylǵan pikiriniń osy salanyń jáne daǵdarystyń sebepterin tereń túsingeninen týǵandyǵynyń aıqyn aıǵaǵy. Prezıdent usynysy áli kún tártibinen túsken joq, álemdik qarjy arhıtektýrasyn jasaýǵa qatysqan halyqaralyq uıymdar, jekelegen sarapshylar Qazaqstan Prezıdentiniń pikirine qaıta-qaıta oralýda. Prezıdent elimizdegi reformalar hıkaıasyn “Qazaqstan joly” atty kólemdi eńbeginde aıshyqtady. Bul ózi el ishinde jan-jaqty talqylanyp jáne barshamyz bastan keshken oqıǵalar. Sondyqtan qysqasha ǵana ekonomıka salasynda júrip jatqan reformalarǵa toqtal­saq, birinshiden, olar uzaq merzimdi kózdegen, strategııalyq mańyzy bar reformalar, ekinshiden, árqaısysy tyń taqyrypqa, ekonomıka deńgeıin, jalpy el órkenıetin jańa satyǵa kóterýge arnalǵan aýqymdy baǵdarlamalar, úshinshiden, álemniń qazirgi, ásirese bolashaq damý baǵyt-baǵdarlama­larymen úndes kelgen, Qazaq elin álemdik qaýymdastyqtyń aldyńǵy qataryndaǵy elderge barynsha jaqyndatýdy, olarǵa úılesimdikti arttyrýǵa arnalǵan reformalar. Úlken strategııanyń aıqyndalýy Olardyń keıbireýleri tolyǵymen, keıbi­reý­leri jartylaı oryndaldy, jańadan bas­talyp jatqandary da bar. Degenmen, biz joǵaryda ataǵan úsh izgi maqsatty árqaısy­synyń kózdegeni tarıhı shyndyq. Eń alǵashqy jarııalanǵan “Qazaqstan-2030” Strategııalyq baǵdarlamasy aldaǵy uzaq saparda el júretin saıası-áleýmettik joldar týraly, osy saparda ótetin ótkelder, alatyn asýlar týraly Elbasynyń oıyn, armanyn jarııa etti. О́te alysty kózdegen strategııalyq qujattar álem elderinde kóp emes. Qytaı, Malaızııa elderiniń osyndaı strategııalyq joba jasaý tájirıbeleri bar. “Qazaqstan-2030” osyndaı álem elderinde sırek kezdesetin strategııalyq jobalarǵa jatady. Uzaq jolda qoǵamnyń ár salasynda qol jetkizetin tııanaqty kórsetkishteri bolmasa da bul Strategııa elde naryqtyq ekonomıka júıe­si men demokratııalyq qoǵam qurylatynyn jarııa etti. Jaqynda osy Strategııanyń alǵash­qy on jyldyǵynda qoıylǵan maqsattarynyń oryndalǵanyn Úkimet habarlady. Kelesi bir el úshin erekshe mańyzy bar “2003-2015 jyldarǵa arnalǵan memlekettiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­lamasy” edi. Qazaqstanda óndiristi ártarap­tandyrýǵa, ásirese óńdeý salalarynyń jedel damýyna arnalǵan baǵdarlama. Innovasııa­lardy ekonomıkanyń sheshýshi salalaryna engizýdi kózdegen baǵdarlama. Qazaqstan ekono­mıkasyn ındýstrııalyq satyǵa kóterýge jasalǵan joba. Ekonomıkadaǵy shıkizat sektorynyń, ásirese munaı sektoryn jedel damytý saldarynan týǵan syńarjaqtyqtan arylý úshin jasalǵan baǵdarlama. Osy Strategııanyń Qazaq eli úshin mańyzy zor ekenine eshkim kúmán keltirmeıdi. Ony iske asyrý barysynda elde birshama damý ınstıtýttary quryldy, olarǵa bıýdjetten mol qarjy bólindi. Osy isti basqarý maqsaty­men “Qazyna”, “Samuryq” holdıngteri de quryldy. О́kinishke qaraı bastalǵanyna 6 jyl ótkenine qaramastan atalmysh Strategııa durys nátıje bermedi. О́ndiris ártaraptandyrylmaı, ekonomıkadaǵy syńarjaqtyq áli kúnge deıin oryn alyp keledi. Prezıdent atap kórsetken­deı, bizdegi eńbek ónimdiligi batys pen shyǵys damyǵan elderimen salystyrǵanda eselep tómen, ınnovasııalyq damý da óte baıaý. Árıne, Strategııanyń durys oryndalmaǵan­dyǵy damý ınstıtýttarynyń, olardy basqarǵan holdıngter, mınıstrlikter men jalpy Úkimet­tiń osyndaı úlken iske durystap jumylma­ǵandyǵynan, osyǵan qatysy barlardyń jaýapkershiliginiń jetispegendiginen boldy. Sonymen qatar 2002-2007 jyldar shamasynda elimizde syr bergen “golland aýrýynyń” da keseli boldy. Men muny birinshi ret aıtyp otyrǵan joqpyn, biz de, basqalar da Qazaq­stanǵa osy derttiń teris yqpaly bar ekenin aıtyp júrgenbiz. Atalmysh jyldary álemdegi naryq baǵasy biz syrtqa shyǵaratyn shıkizatqa, ásirese munaıǵa tynbaı ósti. Onyń ústine biz óndiretin shıkizat ta (munaı, metall) kóbeıip, olardy basqalarǵa satý tabysty eselep arttyr­dy. Bıýdjetke túsim jyldan jylǵa kóbeıip, áleýmettik salanyń suranysyn ekonomıkanyń tıimdilik deńgeıimen sanaspaı-aq oryndaı berýge múmkindik paıda boldy. Mine, osyndaı jaǵdaıda ekonomıkanyń óńdeýshi salalaryn damytý nazardan tys qalmaǵanymen, oǵan durys kóńil bólinbedi. Osy sııaqty ekonomıkanyń sheshýshi salala­ryna basqa tabys kózderi mol bolǵandyqtan nemquraıly qaraýdy “golland aýrýy” deıdi. Bul shıkizaty bar, odan tabysy kóp bizden basqa da elderde bolǵan. Ekonomıka damýyn asa saqtyqpen jasaǵan elder mundaı dertke shaldyqqan joq. Ekonomıkanyń ártaraptandyrylmaǵanyn, syńarjaqtyǵyn, tıimdiligi tómendigin biz álem­dik daǵdarys kezinde erekshe sezdik. Álem elderinde bizder satatyn shıkizatqa suranys jáne onyń baǵasy kúrt tómendegende tabys kózi azaıyp, Ulttyq qordyń edáýir bóligine qol salýǵa týra keldi. Osy jaǵdaılardy óziniń kezekti Joldaýynda halyqqa aıtyp, Prezıdent ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń jańa baǵdarlamasyn usyndy. Jaqynda Elbasy bekitken “Qazaqstan-2020”, 2009-2014 jyldarǵa arnalǵan ekpindi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý, 2020 jylǵa deıingi bıznestiń Jol kartasy, Indýstrııalandyrý kartasy osy Prezıdent usynǵan onjyldyq damý strategııasynyń negizgi baǵyttary. Atalmysh strategııalyq baǵdarlama óziniń tııanaqtylyǵyn baıqatady. Onda kózdelgen merzimde, ásirese aldymyzdaǵy bes jylda, ekpindi damıtyn óndiris salalary, jańa kásiporyndardyń, ıgeretin tehnologııalardyń túr-túsi anyqtalǵan. Olardy oryndaý úshin kerek ınvestısııalar kózi, memleket tarapynan qoldaý sharalary da saraptalyp, bekitilgen. Strategııanyń taǵy bir ereksheligi el óńirle­rinde bolashaqta ekonomıkalyq ósý ortalyq­taryn qalyptastyrý. Osynyń negizinde óńirler­de shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna erekshe kóńil bólinedi. Osy saladaǵy kásip­kerlerge “2020 bıznes jol kartasy” arqyly memleket tarapynan qomaqty qoldaý sharalary anyqtalǵan. Burynǵy baǵdarlamalarǵa qaraǵanda aldymyz­daǵy 10 jyldyq damý strategııasynyń taǵy da birneshe ereksheligi bar, olardy atalmysh strategııanyń artyqshylyǵy desek te bolady. Onyń birinshi basymdylyǵy – elimizde shyǵatyn shıkizattardy tereńirek óńdeýdi qalyptastyrý. Mysaly, boksıtten tek alıýmınıı alyp qoımaı, odan óndiriske nemese tutyný salalaryna kerekti daıyn zattar shyǵa­rý, mysty óńdep kabel, basqa da buıymdar shyǵarý, azyq-túlikti tereń óńdeý arqyly Qazaqstan halqynyń ishetin tamaǵynyń 80 paıyzyn óz elimizde shyǵarý, taǵy taǵylar. Osyndaı tııanaqtylyǵymen atalmysh strategııa ony oryndaýdyń múmkindigin arttyryp otyr. Onda bolashaq salynatyn kásiporyndarǵa, ıge­riletin jańa tehnologııa, tehnıka júıelerine aldyn ala kadrlar daıyndaý sharalary da bekitilgen. Taǵy bir erekshelik – óndiristi damytýdyń, ınnovasııalardy ıgerýdiń basty maqsaty ár sharýashylyq salasynda eńbek ónimdiligin qarqyndy túrde ósirý. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda ártúrli jobalardan bas tartý talap etilýde. jalǵasy