Ǵylym • 19 Mamyr, 2022

Akademıktiń algorıtmi

45 ret kórsetildi

Kreatıvti oı-órisi, izdenisteri, aldyna qoıǵan qandaı da bolsyn maqsatqa jetý qaǵıdasy Orazaly Sáb­denniń kúndelikti ómiriniń algorıtmi dese bolady. 1970 jyly Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtyn bitirgen jas maman bolashaqta memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Halyqaralyq jahandyq zertteýler akademııasy­nyń, Halyqaralyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń, Halyq­aralyq ınjenerlik akademııanyń, Reseı jaratylystaný ǵylymdary aka­demııasynyń, Qazaqstan Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń akade­mıgi jáne «Qazaqstan ǵalymdary oda­ǵynyń» prezıdenti, ekonomıka ǵy­lym­darynyń doktory, professor bolatynyn kim bildi.

Sonaý jetpisinshi jyldar­dyń ózinde O.Sábdenniń ǵyly­mı maqsaty kásip­oryn­darda­ǵy jelilik josparlaý máselele­rin sheshý bolatyn. Búginde jańa prosesterdi basqarýdyń jelilik tásiliniń tetigin paıdalana otyryp, akademık bar­lyq máseleniń nátıjesin model túrinde kórsetip, sheshi­min taba aldy. Bálkim, tehnar ári sportshy bolýy onyń ekonomıka tilinde túsindirilgen logıkasyn kúsheıtken bolar. Jas maman bolyp qalyp­ta­sýynan bastap, eldiń taǵ­dy­­ryna janashyrlyqpen qara­­ǵan O.Sábden kókeıkesti máse­lelerdi sheshýge tyry­satyn.

Birneshe sport túrin meń­­gergeniniń nátıjesinde qalyp­tasqan kez kelgen oıǵa alǵan isti aıaǵyna deıin jetkizý qabileti ony ǵylym áleminde erekshelep turady. Bir tańǵalarlyǵy, mektepte oqyp júrgen kezdiń ózinde sporttyń 15 túri bo­ıynsha alǵan birinshi jáne ekin­shi sporttyq dárejeleri, ýnıversıtet qabyrǵasyndaǵy ıelengen KSRO sport sheberi, zaýyttaǵy eńbekteri ómir óte onyń marqasqa ǵalym, depýtat, qoǵam jáne memleket qaıratkeri retinde búkil qyzmetinde iz qaldyrdy.

Ǵalymnyń sońǵy jyldary ázirlegen jobalarynyń ishinde oıyp oryn alatyny – «Túrkistan óńiri» jańa rýha­nı-tehnologııalyq klasterin qurý – qazaq­stan­dyq qoǵamdy izgilendirý joly» taqyry­byn­daǵy zertteýi. Avtor Túrkistan qalasyn rýhanı astanaǵa, má­de­nıet, ǵylym men bilim or­ta­lyǵyna aınaldyrý jáne ony HHI ǵasyr talaptaryna, Eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasyna saı damytý maqsatyn qoıady. Árıne, joba sheńberinde alty damý klasterin qurý kózdelgen. Áńgime Kentaý ekskavator men transformator zaýyttarynyń óndiristik qýattaryn jańǵyrtý, «Baıqońyr-Semeı» ıadrolyq qarýsyz parkin ashý, «Jibek joly» kóliktik-logıstıkalyq ortalyǵy, tehno­logııalyq kolledj jáne basqa da ınfra­qurylym qurylysy jóninde bolmaq. Týrızm jáne jańa úlgidegi «aýyldy» damytý bo­ıynsha klasterler qurýǵa kóp kó­ńil bólý qajet. Avtor usynǵan jańa ju­mys oryndaryn qurý – jastardyń qalaǵa ketýine kedergi bolýǵa jáne elimizdiń demo­grafııalyq problemalaryn sheshý baǵy­tynda serpin beretin tyń ıdeıalar. Bul – eýrazııa­lyq megajoba. Ol onyń geosaıası mańyzyn Qytaı, Reseı, Túrkııa, Ázer­baıjan, Ortalyq Azııa jáne basqa da elder­di tartý arqyly júzege asyrýdy kózdeıdi.

2017 jyldyń 3 naýryzynda «Egemen Qazaqstan» gaze­tinde Túrkistandy rýhanı-ın­novasııalyq jańǵyrtýǵa baılanysty ma­qala shyqqanda mıl­­lıondaǵan halyqtyń jar­qyn keleshekke úmit artatyn málimet­ke qol jetkizgeni kó­ńilge qonym­dy boldy. Osyn­­daı keýdege úmit otyn uıalatatyn jumys­­tar bol­masa, halyqtyń ómir súrýi óte kúr­­deli bolyp ketti. Qaıda bar­sań da, el­diń aıta­tyny daǵ­da­rys, teńgeniń quldy­raýy, jem­­qorlyq, jumyssyzdyq jáne qymbat­shy­lyq. Bul arada O.Sábdenniń optımızmi birge isteıtin adamdarǵa ǵana emes, tipti ol sóıles­ken adamdarǵa da berilýde.

Iri jáne usaq zertteýlerdiń jobalyq tásili qazirgi tańda elimiz úshin ózekti prob­lema­lardyń sheshimin tabý tetigi bolyp sana­lady. Osyǵan baılanysty «Adam­zattyń HHI ǵasyrdaǵy ómir súrý strate­gııa­synyń tujyrymdamasy jáne azyq-túlik qaýipsizdigi» jobasy elimizde ǵana emes, Eýropada da sózsiz yqylasqa ıe boldy. O.Sábden osy kitap­tyń tusaýkeserin Lon­donda, álemdegi eń úzdik Kembrıdj ýnıver­sıtetinde ótkizý úshin Ulybrıtanııaǵa shaqyrtý aldy. Aǵylshyndar bul tusaý­keser­­di ataýly oqıǵa dep atap, onyń qyzme­tindegi mańyzdy kezeń bolatynyna senim bildirdi. Osy kitapty aǵylshyn tiline basyp shyǵarǵan Hertfordshire Press brıtan baspa úıiniń BAQ ókilderine bergen málimetine súıensek, «Qazaqstannan kelgen akademık Londondy óziniń HHI ǵasyrdaǵy adamzattyq ómir súrý strategııasymen tań­ǵaldyrdy» dep jazady.

Osyǵan baılanysty bul kitaptyń qazir­­diń ózinde Aýstralııa, Jańa Zelandııa, Ka­nada, Shvesııa, Nıderlandy, Danııa, Uly­brı­tanııa, Amerıka dúkenderinde satylyp jat­qanyn maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Árbir akademıktiń eń­bekteri kitap­tardy satýmen qatar, aqparattyq por­tal­dar­da jaryq kóretindeı deńgeıde nası­hat­tala bermeıtini bel­gili. Bul kitaptyń tanystyrý rásimin Oslo jáne Stokgolm qalalarynda ótkizý kózdelip otyr. Jobaǵa Vashıngton ǴA aka­demıgi, Nobel syılyǵynyń so-laýreaty S.Tımashev óz piki­rin bergen: «Atalǵan problemany sheshken jaǵdaıda onyń avtory O.Sábden eń joǵarǵy búkilálemdik marapattarǵa la­ıyq ekenine senimim mol».

2018 jyly «Abaı, Qazaq­stannyń bola­shaǵy jáne álem­dik sıvılızasııa» atty bir­neshe ǵylymdy kólemi jaǵy­nan da, maz­muny jaǵynan da túıistirgen irgeli kitap úsh tilde jaryq kórdi. Kitap mazmuny­nyń ereksheligi – avtor Abaı­dyń shyǵarmalary men qara sóz­derin táýelsizdik jaǵda­ıyn­daǵy elimizdiń ekonomıka­lyq, áleýmettik jáne rýhanı damýynyń qazirgi jaǵdaıyna sheber beıimdeı alǵany. Bul kitaptyń ózi O.Sábden esimin shyńǵa shyǵarýǵa jetkilikti bolar edi. Degenmen ol osymen toqtamaı, áli de ıdeıalary men jobalaryn jalǵastyrý ústinde.

Kitaptyń ereksheligin O.Sáb­den alǵash ret oılap tap­qan jáne óte sátti iske asyr­ǵan «Túrki halyqtarynyń ta­rıhı panoramasy», «Adam­zattyń HHI ǵasyrdaǵy ómir súrý strategııasynyń tujy­rymdamasy», «Túr­kistandy rý­hanı jańǵyrtý ulttyq ıdeıa­­­sy» syndy úsh megajoba aıqyn­dap berdi. Bul kitaptyń tusaýkeseri Almaty, Nur-Sul­tan, Semeı, Taraz jáne Túr­kistan qalalarynda ǵylymı jurt­shylyq aldynda, oqý oryndarynda ótkizildi.

2021 jyly «О́rkenıet jobalary» atty el ekonomıkasyna serpin beretin jobalar jıyntyǵy kitap retinde jaryq kórdi. Kitapta álemdik órkenıettiń ózgerýi, onyń jańa formasııaǵa ótý fazasy sarap­talyp, konvergent­ti damý joly, ıntegraldy qoǵam­dy qalyptastyrý ıdeıalary aıtylady. Bıo­tehnolo­gııa men IT-tehnologııa arqyly álem­­niń ózgerýine baıla­nys­ty keleshektiń konsepsııasy be­riledi. Bul – bolashaqta qoǵam­da ınnovasııalyq tehno­logııa­lardyń oryn alatyny jáne qoǵamnyń oǵan beıim­dele alýynyń mańyzdylyǵy artady degen sóz.

Memleketti 5-tik spıralmen jańasha bas­qarý modeli usynylady. O.Sábden bir júıede memleket, ǵylym, bız­nes jáne qoǵam­nyń tıimdi jumys isteýimen birge rýhanı­lyqtyń mańyzdy oryn alatynyn eskeredi. Bul ǵylymı tujyrymdamany iske asyrý tetigi retinde avtor birqatar naq­ty joba ázirledi. Onyń ústine ol osy usynystaryn el Prezıdentine, Úkimetke jáne Parlamentke jiberip, halyqqa taratyp, BAQ arqyly jarııalap jáne sóz sóılep te úlgerdi. Bul ǵylymı tujyrymdama álemde balamasy joq, bılik úshin baǵdar bolyp tabylady.

Ǵalymnyń ǵylymı qyzmetiniń nátı­jeliligi týraly sóz qozǵasaq, onyń eńbek ónim­diligi týraly aıtpasqa bolmas. O.Sáb­denniń tek bir kórsetkishiniń ózi – eńbek ónimdiliginiń oqtaı ozyq eke­niniń aıǵaǵy. 60 jasyna deıingi jáne osy jastan keıingi 15 jyl ishinde ǵylymı eńbekteriniń araqa­tynasy: 305:400 birlik. Sońǵy 15 jylda 60 jyldyq ómirinde jasaǵan eńbeginen kóp jumys istedi. Osy mysalǵa qarap bir oı týady. Ǵalym ul­ǵaıǵan jasynda da eń joǵarǵy ǵylymı izdenis qabiletinde bolatynynyń dáleli akademık O.Sábdenniń ǵylymı ómi­rinen kórinip tur.

1990 jyldan bastap osy­ǵan deıin naqty jáne kon­septýaldyq usynystar ja­zyl­ǵan ǵylymı baıandamalar, egemendik alǵaly beri Elba­syna, el Prezıdenti men Úki­metine 50-ge jýyq usynys hat jaryq kórgen. Munyń iske asqandary: shetelderde kadr­lar men jas mamandar daıarlaý (1991); jańa ekonomı­ka­lyq saıasat tujyrymdamasy (1995); sha­ǵyn kásipkerlikti qoldaý baǵdarlamalary (1996); ekonomıkalyq reformalar­dy jedeldetý (1997); Qazaq­stan ekonomıkasy­nyń báseke­ge qabi­lettiligin qamtamasyz etý (2007) jáne t.b.

Táýelsiz jas memleketke qosqan zańna­malyq úlesin aıtpaǵanda, Májilis depýtaty retinde tek ǵylymǵa qosqan bir úlesin aıtsaq, ol ǵylym kandıdatyna (bir eń tómengi aılyq mólsheri) jáne ǵylym doktoryna (eń tómengi eki aılyq mólsheri) ústemeaqylar taǵaıyndaýdy usyndy. Bul ereje «Ǵylym týraly» Zańǵa engizilgen, osy kúnge deıin qoldanysta.

Keıingi 5 jylda elimizdiń joǵary bas­shylyǵyna jibe­rilgen O.Sábdenniń mem­le­kettik basqarýdy jetildirýge qatysty 20-dan asa baıandamalyq jaz­basy úlken mańyzǵa ıe. Olar­dyń on shaqtysy Mem­leket basshysy Q.Toqaevqa jol­dan­dy, atap aıt­qanda, Qazaq­stannyń óz damý jolyn tań­daýyna, Qazaqstan Ǵylym aka­demııa­syna memlekettik már­tebe berip, qaı­ta qurý, Abaı atyndaǵy akademııanyń rýha­­nııa­tyn ashýǵa, aýyldardy damytýǵa jáne qańtardaǵy sońǵy qaıǵyly oqıǵalarǵa qatysty máselelerdi qamtıdy.

Prezıdent Q.Toqaev onyń Otanǵa qyzmet etýdegi qyz­metine joǵary baǵa bere otyryp, eki ret Alǵys hatyn joldady. O.Sábdenniń úndeýleri elimizdiń jáne halyqtyń ómi­rin jaq­sartýǵa baǵyttalǵan jáne kóbinese usy­nymdyq sıpatqa ıe. Onyń árbir bastamasynan naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda árkimnen tabyla bermeıtin patrıotızm ele­ment­terin kóremiz.

El táýelsizdiginiń O.Sábden úshin mańyzy zor, óıtkeni bú­kil qyzmetinde ony nyǵaıtý úshin aıanbaı eńbek etip keledi. Onyń pat­rıottyq rýhy eldiń turaqty damýyna ar­nal­ǵan: bul naqty ekonomıka prob­le­malaryn keshendi sheshý, halyqtyń áleýmettik tir­shiligin qamtamasyz etý, ekologııalyq qaýip­­sizdik jónindegi mehanızm­derdi ázirleý jáne t.b.

Osylaısha, O.Sábden qyz­metiniń kóp­qyr­lylyǵy arqyly ol álemdik deńgeıde oılaý, taldaý jáne túpkilikti nátıjeler usyný algorıtmi qalyptasqan ǵulama ǵalym retinde tanylyp jatyr. Ol bizge qazirgi men bolashaq qoǵam órkenıetiniń damý úrdisterine jol ashady.

 

Nursáýle BIRIMBETOVA,

ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent

Dana KANGALAKOVA,

PhD

Sońǵy jańalyqtar

Dollar qymbattady

Qarjy • Búgin, 10:59

Elordada áýe shary qulady

Oqıǵa • Búgin, 10:37

Qarjy mınıstriniń orynbasary taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 10:24

EQYU Bas hatshysy Qazaqstanǵa keledi

Parlament • Búgin, 09:31

Beısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:00

Uqsas jańalyqtar