Jalpy, Amangeldi Imanovtyń batyrlyq beınesin kórkem sózben kestelegen týyndylar ishinde Beıimbet Maılınniń «Batyr bolshevık» povesin, Ǵabıt Músirepovtiń «Amangeldi» pesasyn, Nurhan Ahmetbekovtiń «Amangeldi» dastanyn, Maqan Jumaǵulovtyń «Qyran qazasy qııada» jáne Qoǵabaı Sársekeevtiń alǵashynda «Qyzyl jalaý», keıin «Zamanaqyr» degen atpen basylǵan romandaryn erekshe aıtýǵa bolady. Osy shyǵarmalarda aıbyndy erdiń ult-azattyq kúres jolyndaǵy janqııarlyq erligi, halyqty sońynan erte bilgen kósemdigi, erjúrektigi, mergendigi ár qyrynan somdalyp, batyr tulǵasy aıshyqtala túsken.
Oleksa Desnıak óz povesinde Amangeldi Imanovtyń obrazyn beıneleýde ózgeshe jolyn tapqan. Týyndy Torǵaı dýany bazarynda bolǵan oqıǵadan órbıdi. Ony qalamger bylaı sýretteıdi: «Kóshedegi aıqaı-shýdy estip, sonda enteleı jetken edi, bir tóre qoıshy qazaqty sabap jatyr eken. Qyzbalanyp, júregi shydamaı ketti, tóreniń janyna jetip baryp, qamshymen ony basynan perip qaldy. Tóre qulap tústi. Jınalǵandardy polıseıler qorshap aldy. Sol kezde bul aıaǵyn úzeńgige tireı kóterilip: «Ýa, halaıyq! Baılar men patshalar tóreleri bizdi qashanǵy uryp-soǵa bermek? Qorǵansańdarshy! Men Amankeldi Imanov degen baýyrlaryń bolam, kelińder beri!» dep búkil bazarǵa aıqaı saldy» deıdi.
Negizi, bul oqıǵa 1908 jyly bolǵan. Biraq onda tóbelesti patshanyń mas soldattary Torǵaı dýanyna jármeńkege kelgen bir qazaqty jazyqsyz soqqyǵa jyǵady. Sony kózben kórgen Amankeldi Imanov pen serikteri mas soldattarmen tóbelese ketedi. Onyń sońy kisi ólimine ákelip, batyr bastaǵan bir top adamdy túrmege qamaıdy. Osy oqıǵa týraly 1975 jyly «Qazaqstan» baspasynan jaryq kórgen «A.Imanov» qujattar jınaǵy» atty eńbekte tolyǵyraq baıandalǵan. Sonymen tóbeleske qatysy bar degen 14 adam jaýapqa tartylyp, olardyń árqaısysyna túrli jaza belgilengen. Zamanynda bul oqıǵa qazaq qoǵamyn dúr silkindirip, «Aıqap» jýrnaly sol sot isin nómir saıyn jarııalap turǵan.
Jazýshy batyrdyń en dalada erkin ósip, jigittik minezi men el isine aralas bastaǵan qaıratkerlik qyryn barynsha utymdy detaldarmen sheber jetkizedi.
«Jeti jasynan bylaı ol áke sózin estimedi, on úsh jasynan daladaǵy túp jýsandaı japadan jalǵyz ómir súrdi. Atasy Iman úshin patsha chınovnıkteri munyń ákesi Úderbaıdy qýǵynǵa ushyratty. Jetpis alty jyl buryn Iman atasy basqa kedeılermen birge baılar men patshaǵa qarsy kóterildi. Osy óńirge dańqy ketken jigit sol kezde úlken otrıadty basqardy. Bostandyq úshin qazaqtar jeti jyl boıy kúresti. Patsha áskerlerimen aıqasa júrip, Iman osynaý shalqar dala tósinde búrkitshe samǵady, sóıtip, sol urystyń birinde oqqa ushty. Ol jóninde aqyndar jyr tolǵady. Al Ile boıyndaǵy eń bıik taýdy qazir Iman-taý dep ataıdy» deıdi.
Keńestik kezeńde jazylǵan dúnıelerde Amankeldi Imanov «jarly-jaqybaı otbasynan shyqqan» dep aıtylsa da, bul derek shyndyqqa janaspaıdy. Batyrdyń áýletin biletin kónekóz qarttardyń aıtýynsha, bas sardar Torǵaı óńirine málim árýaqty atadan órbigen. Ákesi Úderbaı qarapaıym bolsa da, aýqatty turǵan. Al atasy Iman batyr – 1831-1847 jyldary Kenesary Qasymuly bastaǵan ult-azattyq kóterilisine bastan-aıaq qatysyp, hannyń senimdi serikteriniń biri bolǵan. Kene hanǵa sońǵy demine deıin adal bolyp, sonymen birge joryqta kóz jumǵan. Keńes ýaqytynda Kenesary hanmen birge Iman batyrdyń da esimi aıtylmady. Alaıda avtor shyǵarmasynda qısynyn taýyp, sardar atasynyń batyr bolǵandyǵyn kelistirip jazǵan.
Sondaı-aq ult-azattyq kóterilistiń bastalýyna patshanyń 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy maıdannyń qara jumysyna qazaq jastaryn shaqyrý jarlyǵy bir sebep bolsa, oǵan qosa Torǵaı oblysy gýbernatory Eversmannyń ashkózdigi men eldi basynǵan áreketi halyqty ǵana emes, batyrdy da ashyndyrǵanyn tuspaldap aıtady.
«1916 jyldyń sentıabr kúnderinde Torǵaı dalasynda kóterilistiń óshpes jalyny alaýlaı tústi. Torǵaıdy jan-jaǵynan qorshap, Amankeldi óz kúshin Tatyr kóline jaqyn tusqa jınap jatty. Tastan Dáribaevtyń otrıady Áıke kólinen Yrǵyz tas jolyna qaraı qozǵaldy. Sádibek Musaevtyń otrıady Torǵaıdyń shyǵys jaǵyndaǵy Batpaqqara mańynda qımyl jasady. Amangeldiniń buıryǵymen kóterilisshiler onsyz da elsiz dalada eshnárse qaldyrmaı, qudyqty kómip, qystaýdaǵy pishendi joıdy» deıdi. Ásirese Torǵaı qalasy men Tatyr kóli mańaıynda bolǵan shaıqastardaǵy Amangeldi bastaǵan sarbazdardyń rýhy men erligin sol qalpynda aq qaǵazǵa shynaıy túsirgen. Sonymen birge Alash arystarynyń jandy beınelerin de kezdestiresiz. Týyndydaǵy keıbir keıipkerler óz aty-jónimen berilgen. Máselen, kóterilis kósemderiniń biri Ospan han Sholaqulynyń esimi naq osylaı jazylǵan. Sondaı-aq povest júgin kóterip turǵan Zylıha, Tastan sekildi keıipkerlerdiń is-áreketi de umytylmaıdy.
Qysqasy, ýkraın jazýshysy Oleksa Desnıaktiń halyq batyry Amangeldi Imanovtyń kúres joly men erligin kórkem sýrettegen kitabynda sol kezdegi saıasattyń «lebi» bolsa da, qyzyqty derekke toly kórkem baıandaýymen qundy ekenin aıtar edik.
Endi avtor týraly birer sóz aıta keteıik. Jazýshynyń shyn aty jóni: Alekseı Ignatevıch Rýdenko. 1909 jyly týyp, 1942 jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta erlikpen qaza tapqan. Ol shyǵarmashylyqpen bar bolǵany on tórt jyl ǵana aınalysqan. Onyń ishinde oqyrmandar qalamgerdiń «Batalondar Desnadan ótti», «Ýdaı-ózen romandary men «Torǵaı suńqary» atty povesin jaqsy biledi.
