Abaı atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatrynda ótken Qazaqstannyń I mádenıet forýmynyń kirispe sózin alǵan Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaev qatysýshylarǵa aýqymdy jıynnyń uıymdastyrylý maqsatyn az-kem túsindirip ótti. «Kez kelgen memlekettiń órkenıetti elge aınalýynyń basty faktorynyń biri – sol ulttyń mádenıeti. Ulttyq rýhyn joǵaltqan eldiń erteńi joq. Jańa Qazaqstan dep atalatyn mańyzdy kezeńde memlekettiń ıdeologııasyna tıgizetin mádenıettiń yqpalyn sóz etken forým taqyryby «Ult rýhy – urpaq muraty» dep atalýy da sol sebepten. «Jańa betburys saıası turǵydan ǵana jańarý emes. Ol ulttyń mádenıetinen rýhanııatyna deıingi, áleýmetinen ádebıetine deıingi máseleni qamtıdy. «О́ner – adam boıyndaǵy qabilettiń eń bıik kórinisi» degen sóz bar, sol uly qabiletti ıgilik pen izgilik arnasyna bura alatyn da sizder. Sizder ǵana tarıhymyzdy tasqa qashap, sizder ǵana ult mýzykasy men ónerin, mádenıeti men rýhanııatyn ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵap kelesizder. Sol sebepti de zııaly qaýymdy ulttyń uıaty, rýh ıesi dep baǵalap jatamyz. Kez kelgen halyqtyń bolmysy men bitimin, tili men dinin aıshyqtaǵanda saıasatkerin emes, aldymen aqyny men jazýshysyn eske alady. Aǵylshyn tilin Cherchıll men Elızavetanyń tili dep eshkim aıtpaıdy, uly Shekspırdiń tili, fransýz tilin Napaleonnyń tili emes, Gıýgo men Dıýmanyń tili dep tanıdy. Biz de ultymyzdyń shejiresin Qaztýǵan men Shalkıizdiń, Abaı men Ahmettiń tilinde jazýdy bilemiz. Osyndaı rýhtyń qaınary – ózderińizde», dedi mınıstr D.Abaev.
Dáýren Áskerbekuly osyny tereń túsingendikten de, mınıstr retinde mádenıet salasynyń qyzmetkerlerine barynsha jaǵdaı jasaýdy mindet dep sanaıtynyn aıtty. Osy turǵyda sala basshysy mınıstrliktiń qolynan bári kele bermeıtinin de ashyq moıyndap, qolynan keletin sharýany ǵana jasaýǵa ýáde etetinin jetkizdi. Sol sebepti Mádenıet mınıstrligi jaýapkershiligin moınyna ala alatyn myna basymdyqtardy aıqyndap, kópshilikke usynady.
Birinshi, otandyq kórkem týyndylardyń suranysqa ıe bolýy men básekege qabilettiligi. Otandastarynyń óz fılmin kórip, óz avtorlaryn oqýy óte mańyzdy. Basqasha aıtqanda, halyqtyń mádenı kapıtalyn kóterý asa ózekti. Mınıstrdiń aıtýynsha, adamnyń ar-uıatyn eki nárse ǵana saqtap turady: biri – bilim, ekinshisi – mádenıet. Eger dál qazir mádenı qadamdarǵa mán berilmeıtin bolsa, erteńgi jarqyn bolashaqty elestetý qıyn. Sondyqtan da kitap oqıtyn qoǵam qalyptastyrý – mınıstrliktiń basty mindeti. Kitaphanaǵa bas suqpaıtyn qoǵamnan qandaı da bolsyn qatygezdikti kútýge bolatynyn eskertken Dáýren Áskerbekuly: «Adamzattyń ómirinen ádebıetti alyp tastasań, qarý-jaraq pen aqsha ǵana qalady», degen sóz bar. Osy oraıda barlyǵyńyzdy ashyq kitap jármeńkesine shaqyramyn. Naqty qadam ǵana naqty nátıjege jetkizedi», dedi.
Ekinshi basymdyq – maman daıarlaý máselesi. Kóp dúnıeniń kilti – kadrda. Bul oraıda joǵary oqý oryndaryndaǵy sapaly bilim máselesi sóz boldy. Bolashaq mýzykanttar, rejısserler, akterler men sýretshilerdiń búgingi bilimi qandaı deńgeıde bolsa, erteńgi mádenıetimizdiń dárejesi de sondaı bolmaq. Adam qanshalyqty talantty bolsa da, ol talantty bilimmen ushtamaı, nátıjege qol jetkizý múmkin emes. D.Abaev Mádenıet mınıstri bolyp taǵaıyndalǵannan keıin barlyq óner oshaǵyn aralap shyǵyp, bárine ortaq bir máseleni ańdaǵan: barlyq mekemede jataqhana jetispeıdi, jabdyqtar eskirgen, jalaqy tómen. Búginde sol seńniń sheti sógilgen. Mınıstrlikke qarasty joǵary oqý oryndaryndaǵy oqytýshylardyń jalaqysy kóterilgen. Sonymen birge, mýzykalyq ýchılısheler men kolledjderge jańa jabdyqtar, mýzykalyq aspaptar, kitaptar men apparatýralar alý úshin arnaıy sharalar josparlanyp otyr.
Úshinshi basymdyq – mádenı mekemelerdegi jumys sapasy. Respýblıka aýmaǵynda mádenıet úılerin, teatrlar men mýzeılerdi esepke alǵanda 7000-nan astam óner oshaǵy bar. Olardy jóndeý, jabdyqtaý boıynsha mınıstrlik jospary ákimdiktermen birge ázirlený ústinde. Mysaly, bıyldyń ózinde 300-ge jýyq nysan salynyp, qaıta jóndeýden ótkiziledi. Bul rette mınıstr aýyldyq aımaqtarǵa kóbirek kóńil bólinetinin atap ótti. Bul nysandardy basqarý jumysy da – asa ózekti máseleniń biri. Salynǵan mekeme qańyrap bos turmaýy qajet, eshkim bas suqpaıtyn mádenı mekemeniń qajeti bar ma? Saýatty menedjment júıesin qalyptastyrý dál osyndaı máseleden týyndaıdy.
Tórtinshi basymdyq – kıno salasynan bastap kitap shyǵarý isine deıingi qarjylandyrý máselesiniń ádil jáne ashyq bolýyn qadaǵalaý. «Memlekettik konkýrsqa qatysqym kelmeıdi» deıtin mádenıet qaıratkeri jeterlik. О́ıtkeni olardyń beti qaıtqan, bosqa ýaqyt shyǵyndaý dep sanaıdy.
Mınıstrdiń aıtýynsha, Prezıdent reformasy saıası qurylymnyń paradıgmasyn ózgertý úshin ǵana emes, ol qoǵamnyń jaýapkershiligi men erkindigi arasyndaǵy tepe-teńdigin tereńdete túsedi. Bul – kúrdeli úderis. El birligin nyǵaıtýda mádenıet qaıratkerleriniń, zııaly qaýym ókilderiniń alar orny aıryqsha.
Dáýren Abaevtyń resmı baıandamasynan keıingi sóz kezegi sahnaǵa jaıǵasqan segiz spıkerge berildi. Rýhanııattyń segiz salasy boıynsha oı saralaýǵa kelgen spıkerlerdiń qoǵamdaǵy qyzmeti men kózqarasy ár alýan. «О́mirde meniń kózim anyq jetken aqıqat mynaý, mádenıetti jasaıtyn – adam, al adamdy jasaıtyn – mádenıet» dep alǵashqy sóz tizginin alǵan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet qańtardaǵy qandy oqıǵadan keıin burynǵysha ómir súre almaıtynymyzdy, ultymyzdyń eń negizgi belgisi ana tilimizdiń qoldanylý aıasyn keńeıtetin jeke zańnamanyń bolmaýyn kúıine jetkizdi. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılap jatqan kezde IýNESKO tarapynan Shymkent qalasynyń 2200, Túrkistan qalasynyń 1500, Taraz qalasynyń 2000 jyldyǵy arnaıy qaýlymen bekitilgenin eske salǵan aqyn: «Endeshe, elimizdiń tarıhy jas, qalalarynyń kári bolǵany oryndy ma?» degen saýal tastady. «Jańa Qazaqstan tarıhyn Botaı mádenıetinen bastaımyz ba, álde Shymkent tarıhymen shektelemiz be? Botaı mádenıeti – bizdiń tól tarıhymyz, bireýge beretin jerimiz joq, tarıhymyz da joq. Sol sebepti Jańa Qazaqstandy Botaımen baılanysty 3700 jyldyq jańa tarıhpen atap ótý qajet dep bilemin. Týǵan tarıhymyzdyń túp-tamyryn kúl-qoqystan arshyp, jańa urpaqqa usynaıyq», dedi.
Aqyn, aýdarmashy Baqyt Qaıyrbek barlyq mádenıet qyzmetkerin «shyraqshy» sanaıtynyn aıtty. Sanaly adam ózine qoıatyn salmaqty saýaldyń bárine óner, mádenıet arqyly jaýap alatyny shyndyq. Naq osy shyǵarmashylyq adamdarynyń jumysy nátıjesinde adam óz ómiriniń mánin tereń, jarqyn ári tolyq sezine alady. Eger shyǵarmashylyq adamynyń taǵdyry týyndy jazýdan turatyn bolsa, ol – shyraqshy. Olar rýhanı alaýdyń shyraǵyn eshqashan sóndirmeı, máńgi kúzette turady.
Rýhanııattyń jaıy qozǵalǵan jerde birge aıtylatyn kúrmeýi qıyn másele – kitap shyǵarý isi. Mıllıondap aqsha shashatyn Qazaqstandaǵy baspa qyzmetin 1-2 myń eýro jumsap qana sheshetin Serbııa eliniń tájirıbesimen baılanystyra qarastyrǵan mádenıettanýshy, aýdarmashy Zıra Naýryzbaeva bul salany búge-shigesine deıin jetik biletinin ańǵartty. Sebebi ózi jazýshy, ózi marketolog, ózi esepshi Z.Naýryzbaeva kitap shyǵarý isindegi qıturqylyqpen burynnan tanys bolǵandyqtan, bar shyndyqty jaıyp saldy. «Shyǵarmasy shetel oqyrmanyna qyzyqty bola ma?» dep saýaldyń basyn ashyp almaı, «Qazaq ádebıetin shetelde tanytamyz» dep qazynadan mol qarjyny bóldirip alǵandar baspa izdep, aýdarmashy izdep, olardy elge qonaqqa shaqyryp, qydyrtyp álekke túsetinine qynjylys bildirdi. «Jemqorlyqqa jol berilmesin» dep bárin ereje, zań boıynsha jasap, tekserip, qadaǵalaǵannyń ózinde ótken jyldary esimi elge belgili úlken qalamgerdiń ıspan tiline aýdarylǵan kitaby gýgl tárjima bolyp shyqty. Daıyn bıýdjetpen, sheneýniktermen til tabysyp kitap shyǵaratyndar qalyptastyrǵan tamyr-tanystyqqa negizdelgen eski joldy súrip tastamaı, bul júıede eleýli ózgeris bolmaq emes.
Forýmda úlken másele qozǵaǵandardyń biri – Qanat Aıtbaev. Álemge áıgili Dımash Qudaıbergenniń ákesi sońǵy jyldary balasynyń prodıýseri bola júrip betpe-bet kelgen mádenıet tóńiregindegi syn kótermeıtin máselelerdiń birazyn sanamalap shyqty. О́zin bloger sanaıtyndardyń da, kásibı tilshilerdiń de reıtıng úshin jaǵymsyz aqparatty astyn syzyp turyp, aıshyqtap, alaqaılap nasıhattap jatatynyna qynjylys tanytty. Jaman nárseniń taralyp ketýinen qaýiptenip, «mal qulaǵy sańyraý» dep, balanyń boıyna sińbegenin qadaǵalap, estigen boıda eskerýsiz qaldyrýǵa tyrysatyn qazaqy minez adam tanymastaı ózgergen qazir. Sebebi adam jaman, uıatty áńgimeni alǵash estigende shoshyp ketedi, ekinshi ret estigende qulaǵy úırene bastaıdy, úshinshi estigende boıy úırenedi, tórtinshi estigende ol qoǵamnyń qalypty jaǵdaıyna aınalady. Osyǵan tyıym kerek. Jamanattyń taralmaýyna barynsha kóńil bólgen abzal. Sondaı-aq Q.Aıtbaev youtube arnalaryndaǵy keıipkerleri bylapyt sóıleıtin, qatygezdik pen jaýyzdyqty qaradúrsin sýrettegen jeke stýdııanyń fılmderin baqylaý qajettigine, qazaqtyń tatýlyǵy men týystyǵyna qyzmet etip otyrǵan toı qýanyshynyń taǵylymy bıik biryńǵaı formatyn ázirleýge nazar aýdartty. Shetelden kelip qazaq sahnasynda óner kórsetetin ártister bizdiń sanamyzǵa qandaı aqparatty quıyp jatyr? «Qurylys nysanyn salǵanda da, arhıtektýralyq baqylaý, geodezııalyq baqylaý, tehnıkalyq baqylaý, sanepıdemııalyq baqylaý degen talap-ereje negizinde salynady. Endeshe, qoǵamdyq sanany baqylaý degen uǵym bizde nege joq? Qoǵamdyq sana – óskeleń urpaqtyń tárbıesi, rýhanııattyń dińgegi bolýǵa tıis. Mádenıetti urpaq ósken jerdiń qoǵamy kórkem, al kórkem qoǵam jasaýǵa siz ben biz atsalysyp júrmiz be?» Ánshi, prodıýser qoıǵan bul suraq – mádenıettiń basty máselesi.
Forýmda kınorejısser Ermek Tursynov qysqa merzimde ózgergen ult bolmysy, komedııalyq fılm túsirýge áýes bilimsiz jastar týraly, Kann festıvaliniń jeńimpazy, aktrısa Samal Eslámova kınonyń kórkem qundylyǵyn arttyrý, ónertanýshy Olga Batýrına býyn sabaqtastyǵynyń beıneleý ónerindegi áserin esepke ala otyryp, jas urpaqtyń óziniń tól, jańa obrazyn qalyptastyrýy, jańashyl baǵyttaǵy rejısser Farhad Moldaǵalı drama rejısserlerin sheteldik sheberlik sabaqtary men taǵylymdamadan ótkizý, dástúrli ánshi Erlan Rysqalı ulttyq ónerdi nasıhattaıtyn ortalyq ashý týraly oı-usynystaryn ortaǵa saldy.
Búkilqazaqstandyq I mádenıet forýmynda aıtylǵan áńgime, qozǵalǵan másele, ekshelgen usynystar az bolǵan joq. Mınıstrliktiń qolynan bári kele bermeıtinin birden basyn ashyp aıtqan mınıstr osynyń bárin muqııat tyńdap alyp, qorytyndy sózin bylaısha túıindedi:
– Aldaǵy ýaqytta balalardyń atyna arnaıy karta ashylady. Úkimet ol kartaǵa aqsha bóledi. Biraq bala ol kartadaǵy aqshany jumsaı almaıdy. Ol aqsha mýzeıge, teatrǵa barǵanda ǵana paıdaǵa asady. Bul – jergilikti atqarýshy bılikpen birlese jasalatyn ıgi qadam.
Bul alańda toı týraly aıtyldy. Toı – qazaqtyń fenomeni. Ol zerttelýi kerek. Onyń jaqsy-jaman jaǵy birdeı bolǵanymen, toı – eldi biriktiretin kúsh. Mınıstrlik tarapynan qaraýǵa daıynbyz. Al keshegi Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıynda bolǵan keleńsizdik – mádenıet forýmynda talqylaýǵa turmaıtyn nárse, óıtkeni mádenıetsizdik kórsetken jas jigitterdiń áreketi tárbıe máselesine kóbirek keledi.
Sondaı-aq mınıstr mádenıet pen óner salasyndaǵy qyzmetkerler úshin jyl sońynda ulttyq syılyq taǵaıyndalatynyn, ulttyq mártebesi bar mekemelerde jalaqy mólsheri kóteriletinin habarlady.
Forýmnyń ekinshi bóliminde mádenıet salasynda uzaq jyl qyzmet etip, eńbegi sińgen 47 óner ókili «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵymen marapattaldy. Alǵash ret uıymdastyrylǵan mádenıet forýmy aldaǵy jyly da jalǵasyn taýyp, dástúrge aınalatynyna senim bildirdi.
ALMATY
