О́z balyqshylarymyzdyń jaǵdaıyn nege oılamaımyz?

Qurmanǵazy aýdany boıynsha bes tabıǵat paıdalanýshyǵa 2022 jylǵa deıin 10 jyl merzimge balyq sharýashylyǵy ýchaskeleri bólinip berilgen. Jyl saıyn tabıǵat paıdalanýshylar jergilikti turǵyndardy turaqty jáne maýsymdyq jumyspen qamtyp, memlekettik bıýdjetke salyq pen tólemderin tolyq tólep, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úlesterin qosyp otyr. Olardyń kórsetkishteri de jyldan-jylǵa ósip keledi. Bes sharýashylyq 2011 jyly tabıǵatty paıdalanǵany úshin 30 276,0 myń teńge tólese, 2013 jyly bul tólem eki eseden asyp 65 937,0 myń teńgeni qurady. Al salyq 2011 jylmen salystyrǵanda úsh eseden artyq – 80 670,0 myń teńge (24 572,0 myń) tólendi. Qı­ǵash ózeniniń jaǵasynda orna­lasqan 6 aýyldyq okrýgke qaraı­tyn 11 eldi mekenniń 12 myń­ǵa jýyq turǵynynyń basym kóp­shi­liginiń tirshiligi osy balyq sharýa­shylyǵymen baılanysty. Aýlan­ǵan balyq ónimderiniń kóbi sol jerde óńdeledi. Balyq ónimderi básekege qabiletti, olar negizinen shetelderge shyǵarylady. Biraq, balyq sharýashylyǵynyń damýyna, onyń múmkindigin tolyq paıdalanýǵa kedergi bolyp otyrǵan jaıttar da bar. Onyń eń bastysy – Qıǵash ózeninen balyq aýlaý merzimine baılanysty. Qazaqstan Úkimetiniń 2012 jylǵy 7 naýryzda «Balyq resýrstary men basqa da sý janýarlaryn, olardyń bólikteri men derıvattaryn paıdalanýǵa shekteý men tyıym salýdy engizý, olardy paıdalaný oryndary men merzimderin belgileý týraly» №303 qaýlysy (budan ári Qaýly) qabyldanǵan. Osy Qaýlynyń 1-qosymshasyna sáıkes, Jaıyq-Qıǵash balyq sharýashylyǵy basseıni boıynsha jekelegen oryndar men ýchaskeler úshin 1 mamyrdan bastap balyq aýlaýǵa tyıym salynǵan. Bul rette, Qıǵash ózeniniń trans­­shekaralyq mártebesi eske­ril­meı otyr. Qazaqstan Respýblıka­sy Úkimetiniń 2004 jylǵy 3 qara­sha­daǵy №1137 qaýlysymen Qıǵash ózeni halyqaralyq mańyzy bar sý toǵany bolyp tabylady. Osy sebepterge baılanysty Qıǵash ózeninen Reseı Federasııasynyń, sonyń ishinde Atyraý óńirimen shekaralas Astrahan oblysynyń balyqshylary da balyq aýlaıdy. Biraq, Reseı Federasııasynda Qıǵash ózeninde balyq aýlaý mer­zimi mamyr aıynyń 25-ine deıin belgilengen. Men ústimizdegi jyl­ǵy aqpan aıynyń 14-i kúni RF-nyń Astrahan qalasyndaǵy «Kaspıı balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» (KaspNIRH) men Rosbalyqaýlaý Volga-Kaspıı aımaqtyq basqar­masynyń basshylyǵymen jáne ǵylymı qyzmetkerlerimen kezdestim. Reseı ókilderi Qıǵash ózeninen mamyr aıynyń 25-ine deıin balyq aýlaýǵa ruqsat berý birneshe jyldar boıy júrgizilgen ǵylymı-zertteýlerge negizdelgenin jáne onyń Qıǵash ózeninde balyq qorynyń ósýine keri áserin tıgizbeıtinin kóldeneń tartty. Sonymen birge, olar Qıǵash ózenine balyqtyń kirýi sáýir aıynyń sońǵy onkúndiginde bastalyp, Qıǵash ózeninen balyqtyń negizi mamyr aıynyń 1-20-sy aralyǵynda júretinin aıtty. Eskeretin másele, Qıǵash ózeninen qara balyq túrleri ǵana aýlanady. Bul sý aıdynyna bekire tuqymdas balyqtar is júzinde shyqpaıdy. Kórshiles eki memleket arasyndaǵy shekaralas Qıǵash ózeninen balyq aýlaýǵa qatysty eki túrli ustanym jaǵdaıynda Qazaqstan balyqshylary utylysta qalyp otyr. Balyq aýlaýdy Reseı balyq­shylaryna qaraǵanda 25 kún buryn toqtatý otandyq taýar óndirýshilerdiń tabysyna, ju­mysshylardyń eńbekaqysy men áleýmettik jaǵdaılaryna keri áserin tıgizýde. Mundaı qısyn­syzdyqtan memleket kirisine túsetin tólemder men salyq­tar­dyń da túsimi tómendeıtini bel­gili. Bul jaǵdaı balyq kásip­shiligindegi adamdarmen birge, aýyl turǵyndarynyń da túsinis­peýshiligin, olardyń oryndy renishterin týǵyzyp otyr. Eń bas­tysy – ekonomıkasy aýyl sharýa­shylyǵyna negizdelgen aýdan turǵyndaryn jumyspen qamtyp, básekege qabiletti ónim shyǵaryp turǵan, óńdeýshi kásiporyndaryn ashyp, ony damytýǵa talpynyp júrgen shaǵyn kásipkerlerdiń ósýine de zııanyn tıgizip otyrǵany daýsyz. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev kásipkerlikti, so­­nyń ishinde shaǵyn jáne orta ká­sip­kerlikti damytý, ony jan-jaq­ty qoldaý qajettiligi týraly úne­mi aıtýda jáne osy baǵyt­ta ózi bastamashylyq tanytyp keledi. Prezıdent ústimizdegi jylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýyn­da da jeti basymdyqtyń biri retinde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa toqtaldy. Osy Joldaýda shaǵyn bıznesti mamandandyrý arqyly keleshekte olardy orta deńgeıge jetkizýge yntalandyratyn sharalardy qabyldaýdyń mańyzdylyǵy aıtyldy. Bıznesti damytýǵa kedergi keltiretin barlyq enjar quqyqtyq normalardyń kúshin joıýdy tapsyrdy. Endi tıisti quzyrly organdarǵa Qıǵash ózenindegi balyq aýlaýǵa baılanysty qalyptasqan jaǵdaıdy shuǵyl qarap, tez arada qajetti sheshim qabyldaýdy usynamyn. Osy arada Qıǵash ózenine balyqtyń kirý merzimi men qozǵalysy týraly «Qazaq balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS daıyndaǵan bıologııalyq qorytyndy Reseı ǵalymdarynyń zertteý nátı­je­lerimen sáıkes kelmeıtinin de qaperge alǵan jón. Bolashaqta Qıǵash ózeniniń mártebesin eskere otyryp, Qazaqstan men Reseı ǵalymdarynyń birlesken ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý mańyzdy dep oılaımyn. Sársenbaı EŃSEGENOV, Májilis depýtaty.