Syrtqa bylǵary shıkizatyn shyǵarýǵa merzimdi tyıym salýdy engizý qajet

«Statıstıkalyq derekterge sáıkes, búginde Qazaqstanda bylǵary kásiporyndarynyń málimdelgen qýattylyǵynyń 90-95 paıyzyn qamtamasyz etý úshin bylǵary shıkizaty jetkilikti kólemde óndiriledi eken. Máselen, respýblıkamyzda 2013 jyly iri maldyń terisi – 2,5 mln. dana, al usaq maldyń terisi 7,6 mln. dana kóleminde alynǵan. Biraq, buǵan qaramastan, otandyq bylǵary kásiporyndary teri shıkizatynyń tapshylyǵynan azap shegýde. Bunyń basty sebebi, ol elimizdegi teri ónimderin Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerlerge, ásirese, kóp jaǵdaıda Qytaı Halyq Respýblıkasyna áketý bolyp tabylady. Birazy zańdy jolmen eksporttalsa, basym bóligi kóleńkeli joldarmen ketedi. Osynyń saldarynan jasyryn ketip jatqan teriden memlekettik bıýdjet qomaqty qarjy joǵaltady eken. Shıkizat áýeli Qazaqstan­­­­nan Qyrǵyzstanǵa áketilip, odan keıin Qytaı Halyq Respýb­­lı­ka­syna jiberiletin kórinedi. О́ń­delmegen terini Qazaqstannan tys jerlerge áketý kólemin qysqartý úshin Úkimet ekono­mı­kalyq ret­teýshi retinde shyǵa­rylatyn taýar­dyń tonnasyna kedendik baj salyǵyn 200-den 500 eýroǵa deıin kótergen. Alaıda, bul shara kútilgen nátıje bergen joq, óıtkeni, ol ekijaqty qaty­nastarmen bekitilgen TMD elde­riniń erkin saýda aımaǵy sheń­berinde qalyptasqan saýda qaty­nastaryna qatysty bolmady. Keden odaǵy Komıssııasynyń 27.01.2010 jylǵy №168 «Bela­rýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasy Keden odaǵynyń tarıftik emes retteýdiń biryń­ǵaı júıesiniń jumys iste­ý­in qamtamasyz etý týraly» sheshimine sáıkes bylǵary shıki­zaty Keden odaǵynyń ishki naryǵy úshin mańyzdy bolyp tabylatyn taýarlar tiz­besine engizilip, oǵan erekshe jaǵdaılarda ýaqytsha shekteý nemese eksportqa tyıym salynýy múmkin. Keden odaǵy boıynsha bizdiń seriktesimiz Belarýs, bylǵary shıkizatyn áketýge dúrkin-dúrkin tyıym salý­dy engizip otyr, mysaly, soń­ǵy ýaqytta 6 aıǵa deıingi mer­­zimge tyıym salý eki ret engi­zildi. Mundaı kezeńdilik otan­dyq bylǵary shıkizatyn qaıta óńdeýshilerdi qorǵaýǵa baǵyt­tal­ǵan sharanyń tıimdiligin kórsetti. Aǵymdaǵy jyldyń aqpa­nynda Reseı úkimeti «Bylǵary aıaq kıim jáne sonymen baılanysty salalardyń ónerkásibin damytýǵa baǵyttalǵan is-shara­lar týraly» qaýly qabyl­dady. Mundaı is-sharalardyń maq­saty bylǵary eksporty kóle­miniń arta túsýine baılanys­ty týyndaǵan ishki naryq­taǵy bylǵary jartylaı fabrı­ka­tynyń jetispeýshiligin joıý bolyp tabylady. Osy oraıda, Qazaqstan Respýblıkasynan tysqary jerlerge bylǵary shıkizatyn shyǵarýǵa merzimdi tyıym salýdy engizý qajet dep esepteımiz. Otandyq bylǵary kásip­oryn­darynyń jáne bir mańyzdy problemasy olardyń ımportqa táýeldiligi bolyp otyr. Búgingi tańda, olar negizinen Italııa, Túrkııa, Qytaı jáne basqa da elderde shyǵarylǵan qural-jabdyqtarmen jumys isteıdi. Keden odaǵy aýmaǵynda osy salaǵa kerekti qural-jabdyqtar shyǵarylmaıdy. Bylǵary shıkizatyn qaıta óńdeý kezinde paıdalanylatyn hımııalyq ónimder de dál osy sebeptermen shetelden ımporttalady. Jeńil ónerkásip úshin qu­ral-jabdyqtardy, qosalqy ból­shekterdi jáne hımıkattardy baj salyǵynsyz ákelý máse­lesi respýblıkamyzda jeńil ónerkásipti damytý jónindegi 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama boıynsha is-sharalar josparyna engizilgen. Alaıda, atalǵan erejelerdi iske asyrý belgisiz merzimge shegerilip otyr. Sonymen birge, jaqyndaǵy baǵamdyq túzetýden keıin dál osy ımportqa táýeldi kásiporyndar óte qıyn jaǵdaıǵa tap boldy. Satyp alý baǵasy teńgege qaıta eseptegende 20-22 paıyzǵa artty, bul, óz kezeginde, ónimniń ózindik baǵasyna áser etip, ony syrtqy naryqta básekege qabiletsiz etip otyr, al parkti jańartý jáne óndiristi jańǵyrtý keıinge qaldyryldy. Keleshekte bul artta qalýshylyqty joıý aıtar­lyqtaı qıynǵa soǵady da, elimiz tek shıkizatty jetkizýshi rólinde qalmaq. Mundaı jaǵdaıda kedendik jeńildikterdi engizý durys dep oılaımyz. Bul sharany engizý bıýdjetten qosymsha shyǵyndy talap etpeıdi, sebebi, bıýdjetti basqa baptar arqyly, onyń ishinde shıkizat eksportyna kedendik mólsherlemeni arttyrý jáne basqa da tabıǵı resýrs­tar esebinen qalpyna keltirýge bolady. Taǵy da bir atap ótetin másele, ol teri shıkizatynyń sa­typ alýyn memleket tarapynan sýbsıdııalaý. Qazirgi kezde res­pýblıkamyzda tek maqta shıki­zatynyń satyp alynýy qarjylandyrylady. Elimizdiń jeńil ónerkásipti damytý jónindegi 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynda kózdelgen teri shıkizatyn qarjy­landyrý máselesi osy kúnge deıin sheshimin tappaýda. Biz­diń oıymyzsha, qazirden bas­tap teri ónerkásibine qajetti sýb­sıdııa kólemin anyqtap, qar­jylandyrýdyń syzbasyn daıyndap, talqylaý kerek. Sarapshylardyń aıtýynsha, sýbsıdııalaýdy qaıta óńdeý kásiporyndary arqyly júzege asyrý kerek. Bul syzba, ıaǵnı shema kásiporyndarǵa shıkizat naryǵynda ádil baǵany usynýǵa múmkinshilik berip, atalǵan salada paıda taýyp júrgen deldaldardyń isin toqtatady. Sonymen birge, qarjylandyrý máselesi sheshimin tapqan jaǵdaıda, bylǵary shıkizatyn qaıta óńdeýshilerdi jergilikti jerlerde teri-tersek jınaý isine qosý kerek, óıtkeni, suranysy bolmaǵan maldyń terisin sharýalar qoqys qoımalaryna tastaýǵa májbúr. Osyǵan oraı, bul istiń uıymdastyrylýyn jergilikti atqarýshy organdarǵa júktep, oryndalýyn qamtamasyz etý kerek. Búgingi tańda Almaty, Qor­­daı, Ekibastuz, Rýdnyı, Semeı, Taraz bylǵary zaýyttary ártúr­li sebepter boıynsha toqtap tur. Myńdaǵan adam jumyssyz qal­dy. Birqatar zaýyttardyń bıýdjetke salyq tóleý boıynsha problemalary bar, bul olardyń qarjylyq jaǵdaılaryn odan ári qıyndata túsetini anyq. Álıhan TOIBAEV, Májilis depýtaty.