Jastar jáne rámiztanýdyń jańa mindetteri

Búgingi Qazaqstannyń rýhanı-moraldyq saýyǵýy, nyǵaıýy men damýy osy eldik hám memle­ket­shildik serpilýmen tikeleı baılanysty. Bizdiń uǵymymyzda rámiz­taný – kózsiz súıispenshilik emes, Otanǵa, elge degen ata-baba qany­men boıǵa sińgen sanaly ári shy­naıy qushtarlyq. Rámiztaný uǵy­my týǵan memleketke, jaralǵan topy­raq pen ósken ortaǵa degen izgi sezimdi ǵana bildirmeıdi, ol – eldik birlikti, halyqtyq qasıet pen sapa­ny, azattyq úshin kúresti, tarıhı jol men jasam­pazdyqty qasterleýdi ańǵartatyn keń uǵym. Ol – eldiń ótkenine, búginine, kele­shegine degen berik senim men tereń jaýapkershilikti oıatatyn rýhanı irgetastyń bir júıesi.

Qazir Qazaqstan jańarýǵa bet alǵan kezeń­de rámiztaný elimiz­diń asa mańyzdy ári ózekti qaǵı­da­­tyna aınalyp otyr. О́ıtkeni ol – otanshyldyqtyń biregeı sala­sy. Qazirgi álemdik syn-qater­ler tusyn­da táýelsiz elimizdiń ǵalam­daǵy orny men qaýipsizdik másele­si barsha­myz úshin otanshyldyq ólshemi ekenin de este ustaǵan jón. Osy aıada 5 maý­symda ótetin Ata Zańǵa engiziler óz­­­ge­rister men to­lyq­tyrýlarǵa baı­la­nysty refe­ren­dýmdy da – el­dik birlik pen damý­dyń sharty dep qabyl­da­ǵany­myz durys.

Bolashaqta memleketimizdiń jaýapty oryn­daryna jańa kúsh­pen, sapaly áleýetpen keledi dep úmit­te­nip otyrǵan jastarymyzdyń otanshyldyq mindeti de, paryzy da – eldiń arman-múddesin joǵary qoıý, halqynyń ál-aýqatyn kóterý, jan-jaqty damýyn qamta­masyz etý jolynda ter tógý, burynǵy-keıingi qatelikterden sabaq alý, dana Abaı aıtqan «bes asyl isten» aınymaý. Bul ońaı emes, biraq qoǵam izdense, jaýapty bolsa, retimen júzege asatyn bel-beles.

Qazaqstan jastary úshin rámiz­tanýdyń jańa mindeti – bilim men aqylǵa baılanysty. Biz Táýel­siz­diktiń qıyn da kúrdeli 30 jyldyǵyn júrip óttik. Alda budan da jaýapty asýlar tur. Endeshe, memleket nyshandaryn jaı ǵana nasıhatta­­maı, ómirimizdiń mánine, tirligimiz­diń arqaýyna, birligimizdiń ózegine aınaldyrsaq qana utamyz. Jastar ómiriniń máni – jasampazdyq, tir­liginiń ólshemi – úzilissiz izdený, bir­liginiń qaǵıdaty – senim. Osynyń bári bilim men aqylǵa, namys pen jaýap­kershilikke baılanysty.

Elin oılaǵan azamat úshin Otan­nyń azat­tyǵynan, eldiń baıan­dy­lyǵynan asqan baqyt joq. Tasqa jazylǵan tarıh ta, tarıhshy ǵalym­darymyzdyń qadaý-qadaý zert­teýleri de búgingi qazaq jerinde ata-baba­larymyzdyń kemi 5 myń jyl­dan beri turyp jatqanyn, irgeli eldik birlestikter men memleketter qur­ǵanyn, Uly dala topyraǵynda tórt túliktiń arqasynda laıyqty sharýashylyq, halyqtyń parasatyn ulyqtaǵan tereń mádenıet bol­ǵanyn dáleldeıdi. Bodandyq­tyń neshe túrli buǵaýyn da buzyp, «fenomen-fenıks» syndy qaıta eldik pen memlekettilikti qalpyna keltirgenbiz. Osynyń bári memle­kettik rámizderimizde kórinis tapqan.

Elimizdegi jastarǵa baǵyttalǵan rámiz­tanýdyń ekinshi mindeti – osy salanyń teo­rııasy men tájirıbesin qatar ustaýǵa qatys­­ty. Jalpy, ǵy­lymǵa jete jáne syndarly (kon­strýktıvti) kóńil bólgen el ǵana top­tan ozyp shyǵady. Ǵylym­dy dereksiz, abstrak­ty dep qabyldamaý kerek. Ol siz ben biz­diń ómirimizdiń arqaýynda, júıesinde ómir súrip jatyr. Sondyqtan eltańba, tý, ánuranǵa baılanysty tosyn, tyń, oıly zert­teýler jáne sony tú­sindiretin bilgir maman­dar, ási­re­se talapty jastar qajet. Al máse­­leniń praktıkalyq máni­ne kel­sek, biz memlekettik rámiz­der­di kún­delikti ómiri­mizdiń, tirshi­ligimizdiń (aınalamyzdaǵy kez kelgen laıyq­ty kórsetýge jaraı­tyn formattar t.b.) atrıbýtyna aınaldyratyndaı kreatıvti usy­nystar­dy talqylap, júzege asyra bilýimiz mańyzdy.

Osy kúni talantty, izdengish jas­­­tar az emes. Solardyń ıdeıasy­na, shy­ǵarmashylyq bastamasyna, ta­bı­ǵı biligine qulaq asyp, múmkin­di­gin­she qoldaǵanymyz jón. Bul ba­ǵyt­ta búkil Qazaqstan jastary­­nyń maq­saty aıqyn bolýy kerek. Ol – uly maqsatpen, ha­lyq armanymen memlekettilik arqa­ýyn qaı­ta jalǵaǵan elimizdiń mem­lekettik rá­mizderin úılesim men senim­niń te­tigine, damý nyshanyna aınal­dyrý. El jastarynyń talaby, oıy, ar-ujdany, bilimi osy oımen tu­tassa, otanshyldyqqa qatysty kóp má­sele ózinen ózi-aq sheshiletini sózsiz.

Dıhan QAMZABEKULY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń prorektory,

professor, UǴA akademıgi