Tý degenińiz kóbine úlken matadan jasalyp ne naızanyń basyna, ne arnaıy baqanǵa baılanǵan rámiz. Týdyń sabynyń joǵarǵy ushyna qymbat metaldan jasalǵan býnchýk bekitiledi. Týdyń jelegine arab jazýymen jazylǵan Quran sózderi bolady, biraq sýret salyna qoımaıdy. Onyń esesine jaýyngerlik baıraqtar ártúrli bolady. Baıraqtarda qasıetti ańdar men qustardyń altynnan jasalǵan músinderi, jylqynyń quıryǵy sııaqty zattar t.b. kezdesedi.
Memlekettiń týy esebinde sol kezeńde joǵary bılikke ıe bolyp, taqta otyrǵan áýlettiń týy qyzmet jasaıdy. Qazaqtyń tóre áýleti týraly derekterdiń ishinde Qurbanǵalı Halıd shejiresinde tý týraly málimetter molynan kezdesedi. Tórelerdiń tý boıynsha jiktelýi shamasy erte zamannan saqtalǵan salttardyń biri. Derekterde «Saraı handary – qyzyl, Shaǵataı áýleti – aq, Úgedeı áýleti – kók týmen daralanyp, keıinnen bul jaǵdaı umytylǵan» delinedi. Jaýyngerlik týdyń túsi boıynsha jiktelý, rettelý tóreler áýletine qandas týystyqqa negizdelgen genealogııalyq júıeden joǵary turýǵa múmkindik beredi. Qashanda ulystyq júıe men genealogııalyq qurylym arasynda ómir súrgen qazaq qoǵamy memleket ómirine qaýip-qater ornaǵan ýaqytta bir týdyń astyna jınalýǵa kúsh salatyny osydan.
Qazaqtyń HVIII ǵasyrdaǵy ataqty batyrlarynyń biri Oljabaı qazaq-qalmaq soǵystarynyń kezinde birneshe márte Abylaıdyń kók týyn ustaǵan, sol sebepti onyń úrim-butaqtary batyrdyń qolynyń qospasynan oq tıse de, týdy qulatpaı ustaǵanyn maqtana aıtady:
Oljabaı bizdiń elde tý ustaǵan,
Balapan tuıǵyn qustaı qunystanǵan.
Qolynyń qospasynan oq úzgende,
Tabany turǵan jerden jylyspaǵan.
Týdyń qan maıdanda qulaýy jaman yrym sanalǵan. Qazaqtyń jaýyngerlik zamanynda týdan bólek «baıraq», «jalaý» sııaqty rámizder de qoldanylǵan, biraq bul áskerı ómirdiń belgileri tóre men qara arasyna birdeı. Baıraqty batyrlar da attyń quıryǵyn, tústi matadan ártúrli shashaq, ózderiniń tabynatyn kıetekterin (totem) aǵash sapqa ornatyp ózderimen birge maıdanda alyp júredi. Súıinbaı aqynnyń «Bórili meniń baıraǵym, Bórili baıraq kóterse, Qozyp ketedi qaıdaǵym» degen sóziniń mánisin jaýgershilik kezinde maıdan dalasynda jaýmen jaǵalasqan adam ǵana túsinedi. Eger tý Táńiriniń ózine jol ashsa, baıraq – jaýynger rý qaýymdarynyń qasıetti kıetekterin kómekke shaqyratyn baılanys quraly.
Ulttyq rámizderimizdiń biri – týdyń tarıhy tereńde jatyr. Kók Týymyzdyń qasterli ekenin urpaqqa jetkizý de bizdiń mindet. Baıraǵymyzdy tek joǵary ustap, beıbit aspanda qalyqtataıyq!
Jambyl ARTYQBAEV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń
Arheologııa jáne etnologııa kafedrasynyń professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
