Qalba taýynyń shyǵys órebıikteri – Syntas, Balajal, Tolaǵaı, Baıbýra, Daýbaı qoınaýyndaǵy myńdaǵan bastaý, bulaq, ózenshelerden quralyp, Keńtarlaý (Nıkolaevka) eldi mekeninen ótken soń bir bileý bolyp aǵyp, Shar ózeni atalyp, Ertiske qosylyp, Soltústik muzdy muhıtqa quıyp kelgeli qanshama ǵasyr, qanshama urpaq ózen jaǵalap ózegi talmaı ómir ótkizdi. Jer bizdiń eń súıikti anamyz, kıeli tirshiliktiń de anasy bolsa, onyń ón boıyna nár beretin qan tamyry sý ekeni aıan. Búginde sýǵa degen suranys, sý tóńiregindegi daý, talas-tartystyń aýyl-aýyl, tipti, memleketter arasynda ýshyǵyp otyrǵany alańdatýda.
Qazaq jerin óz otaryna aılandyrǵan patsha ókimeti qazaq halqyn ózen boıynan otyz-qyryq shaqyrym sýsyz dalaǵa kóshirip, ózen boıyna kelimsekterdi qonystandyrdy. Jarma aýdanyna qarasty Shar ózeni boıynda Marııanovka (Bylqyldaq), Nıkolaevka (Keńtarlaý), Terentevka (Qaratóbe), Vaznasenovka, Troısk (Úkili), Taýbıik (Uzynjal) atty orys poselkeleri paıda bolyp, egin egip, ózennen balyq aýlady. Reseı patshasy XIX ǵasyrdyń ózinde qara topyraqty bul ólkeden qalaýynsha mol paıda kórý úshin búginge deıin izi saqtalǵan «Sarskıı kanal» dep atalyp ketken Shardan kanal qazdyryp, burynǵy «Rassvet» kolhozy aýmaǵymen Arasan kóliniń shyǵysynan ótkizip, Aqdala atanǵan jazyqqa Shar sýyn paıdalanǵan. Tyń ıgerýdi uran etip, qazaq dalasyn meılinshe jyrtyp búldirgen keńestik bılik, KPSS-tiń 24 sezi 9-besjyldyqtaǵy josparyna sáıkes, Semeı oblysy Jarma aýdanynda egin men shópten mal azyq molshylyǵyn jasaý úshin Shar sý qoımasyn salýdy bastady. Bul úshin taý jynysynyń myqty qabaty «Isabek» beketi atalǵan Qarmuryn jartasty bıigi men qarsy beti Kesikbaı qystaǵyna ótetin tasty qyrat ortasyndaǵy tar qysańnan aǵyp ótetin jerden Shar ózenin bógedi. 80 mln tekshe metr sý saqtaıtyn jasandy sý qory el ıgiligine aınaldy. Bul jerde taý jynystarynyń geologııalyq myqtylyǵy barlanyp, jete zertteldi. Tájirıbeli qurylys ınjenerleri men qurylysshylar arasynda Ile ózeninde Qapshaǵaı GES-in salýǵa qatysqandar boldy. О́zen arnasyn orman-toǵaıdan tazartý, 58-den artyq uzaq jyl bolǵan qabirstandardy betondaý men taıaý jyldarda jerlengen zırattardaǵy múrdelerdi kóshirip jerleý, ózen alqabyndaǵy uzyndyǵy 10 shaqyrymǵa sozylǵan GES elektr jelisin syrtqa, ıaǵnı arnadan shyǵarý jumystary isteldi.
О́zen qımasynyń uzyndyǵy 800 metrden artyq, bıiktigi 51 metr bolyp, platınanyń sý aǵar astyńǵy aýzy tereńnen myqty armatýralarmen betondalyp, toq kúshimen joǵary-tómen kóterilip, sý jiberip turady. Kóktemde sý deńgeıi kóterilgende aǵyp shyǵatyn jartasty kanal arnasy jasaldy. Qurylysty sapaly júrgizip, bolashaqta aman saqtalýy úshin, platına ústinde kúzetshi úıimen 10 otbasylyq turǵyn úı salyndy. Tórt jylǵa sozylǵan qurylys úshin 50 oryndyq ashana, jyly vagon úıler paıdalanyldy, monsha salyndy. Qurylystyń shydamdylyǵy úshin joǵary sapaly sement qospalary jumsaldy. Úsh betondaý sement zaýyty jumys istep, ózen taǵanyndaǵy jumystar úshin mashına-tehnıka joldary salyndy. Qystyń qataldyǵyna qaramaı jumys toqtaýsyz júrdi. Alyp krandar men qýatty tehnıkalar jumys istedi.
Bizdiń Ortabulaq ortalaý mektebiniń oqýshylary óz ólkesindegi iri qurylysty qyzyqtap kezdesýler ótkizip otyrdy.
15 mln tekshe metr jer betondalyp, 3 mln som jumsaldy. Platınanyń qaýipsizdigi men beriktigine kepildik berilip, memlekettik qurylys komıssııasy ótkizip alyp, sol kezdegi eki aýdan – Jarma men Shardyń ıgiligi úshin paıdalanýǵa berildi. Mol sýly sý qoımasy – Shar Qazaqstan kartasynan oryn aldy. Kishi teńiz paıda boldy. Aqqý, qaz qustar mekenine aınaldy. Jaǵajaı qalyptasyp, Almaty-Shyǵys avto joly boıynda dámhanalar jumys istep, jolaýshylarǵa týrıstik kóterińki demalys kóńil kúı syılady. Shar sý qoımasynan «Semıpalatınsk vodostroı» tresiniń qurylysshylary «Aqtoǵan kanalynyń 22 shaqyrym uzyndyqtaǵy betondalǵan aǵysy jyldam 30 myń gektardan astam shabyndyq pen egisti sýlandyryp, ónim túsimin eki ese arttyrýǵa kómektesip, eńbek ujymy 2 mln 300 myń som qarjyny ıgerip, 9 myń blokty 12 myń tekshe metr betondy kanal qabyrǵasy men taǵanyna tósedi.
Munymen qosa Shar sý qoımasynyń mol sýynan eki aýdan egis-shabyndyq úshin, kolhozdar men sovhozdarǵa №71 mehanıkalandyrǵan jyljymaly kolonnanyń ujymy kanal qurylysyna qatysyp, sekýndyna kedergisiz 16 tekshe metr sý berip, 14 myń gektar sýarmaly jerge nár berdi jáne 11 myń gektar jerdi kóldetip sýardy. Quramynda 18 adamy bar bul №71 mehanıkalandyrylǵan jyljymaly kolonna kollektıvi eń qıyn ýchaskede 160-pıketten 171-shi pıket aralyǵynda jumys istedi.
Shar sý qoımasynan aǵyp shyqqan mol sý «Orymbaı» eldi mekeni tusyndaǵy kanaldar arqyly bólinip, biri burynǵy Rassvet kolhozynyń egis aýmaǵy Aqdala men aýdan ortalyǵy Qalbataý mańyndaǵy sýarmaly jerlerdi qamtamasyz etse, endi biri Burlyaǵash eldi mekeniniń qasynan salynǵan Aqtoǵan kanaly dep atalatyn sý arnasy men burynǵy Lıýgovoı jáne Shar sovhozy jáne Kóshektiń shóp, egin alqabynan mol ónim alýǵa kepildik beretin-di.
Al qazir aýdannyń qunarly egin-kókónis shabyndyq alqaby jekesheler men sharýa qojalyqtarynyń qolyna ótken. Jermen jumys isteý bolmaǵandyqtan, ıgerilmegen jer, paıdalanylmaǵan sý eńiregen jetimdeı muń shaǵady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev másele jerge ıe bolýda emes, ony uqsata, ıgere bilýde ekenin atap kórsetti. Jerdi ıgerýshilerge berý kerek ekenin, ony keshiktirýge bolmaıtynyn da qadap aıtty. Jer men sý – tirshiliktiń anasy, el baılyǵynyń qaınary. Sý men jerge degen suranys memlekettiń ózekti kún tártibine aınalyp otyrǵanda, baıǵamdyq, kerenaýlyq jaıbaraqattylyqqa salynýǵa oryn bolmas.
«Shar sý qoımasy apatty jaǵdaıda», degen jeleýmen sý qoımasy aǵytylyp, jóndeý jumysy sylbyr qımylmen, uzaqqa – tórt jylǵa sozyldy. 80 mln tekshe metr kógildir aıdyn, kóp jyldan beri ósken balyq, qus bazary men halyq demalatyn kórikti jaǵajaı ásem kórinisinen aıryldy. Iá, áli de sý qoımasy sýǵa tolar-aý, biraq bardyń qadirin bilip, sol sýdy daıyn aryq, kanaldar arqyly egiske paıdalanyp, aýdan halqynyń kókóniske degen suranysy men egin-shóp mal azyǵyna degen ıgiligine paıdalanatyn molshylyq kúnder bolsa eken deımiz. Kezinde Rassvet ujymsharynyń tóraǵasy N.N.Goncharev sýarmaly alqapqa kartop, sábiz sııaqty kókónis ósirip, aýdan halqy men Semeı qalasynyń mektep-ınternatyn, áskerı bólimderdi jyl boıy qamtamasyz etip kelgenin jurt biledi. О́tkenniń jaqsy isteri jalǵasyn tapsa, halyqtyń azyq-túlikke degen muqtajdyǵy sheshilip, bazar narqy arzan bolmaq. Másele jerge ıelik etýde emes, ony el ıgiligine paıdalanyp, ónim ala bilýde iskerlik pen uıymdastyrýshylyqqa tirelip otyr. Elimizdiń kóp jeri taza aýyz sý, egin men malǵa zar bolyp, apatqa kez bolyp otyrǵanda, bardyń qadirin baǵalap, el ıgiligi men dáýleti úshin paıdalaný qajet-aq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń halyqqa Joldaýynda alda 80-nen artyq sý qoımasyn salý kerektigin atap aıtty. Al daıyn sý qoımasynyń halyq ıgiligine paıdaǵa aspaı otyrǵany jarmalyqtardyń janyn aýyrtady.
Muhametqazy MUHAMEDIULY,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
SEMEI
