Halyqaralyq standarttarǵa negizdelgen kodeks

Májilis Tóraǵasy Qabıbolla Jaqypovtyń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda sottalǵandardy tárbıeleý jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý úderisterin qalyptastyrýda qoǵamnyń rólin arttyratyn Qylmystyq-atqarý kodeksiniń jobasy  depýtattardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Buǵan deıin Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Qylmystyq-atqarý kodeksiniń jobasy birinshi oqylymda qaralǵan-dy.   Ekinshi oqylymǵa daıyndaý barysynda depýtattar qylmystyq-atqarý zańnamasyn halyqaralyq standarttarǵa sáıkes kelýi úshin kóptegen ózgerister engizdi. Zań jobasyn qabyldaý qoǵamnan oqshaýlaýmen baılanysty emes qylmystyq-quqyqtyq sharalardy anaǵurlym keń qoldanýǵa jáne sottalǵandar men jazasyn óteýden bosatylǵan tulǵalardy áleý­mettik beıimdeýge jáne ońal­týǵa múmkindik beredi. Sonymen birge, penıtensıarlyq jáne penı­ten­sıarlyqtan keıingi qylmystyń qaıtalaný deńgeıin azaıtýǵa jaǵdaılar jasap, sottalǵandarmen júrgiziletin tárbıe prosesine jurtshylyqtyń qatysý tetigin qalyptastyrady. Zańnamany odan ári izgi­len­dirý maqsatynda depýtattar sot­tal­ǵandardyń qaýipsizdigi sharalaryn qamtamasyz etý tetigin naqtylaýǵa baǵyttalǵan túzetýler engizgen. Sonymen qatar,  Qoǵamdyq baıqaý komıssııalary týraly normalar edáýir keńeıtilip, derbes taraý bolyp kórsetilgen. Negizinen, kodeks jobasy ha­lyq­aralyq standarttarǵa sáıkes ázir­lenip, kóptegen jańashyl­dyq­tarymen erekshelenedi. Bylaısha aıtqanda, bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazasyn óteý tetigi barynsha jetildirilgen. Bas erkinen aıyrylǵan adam qarapaıym jaǵ­daı­da jazasyn ótese, ary qaraı onyń tártibine baılanysty ol qatań nemese jeńildetilgen jaǵ­daı­ǵa aýystyrylýy da múmkin. Bú­gin­gi tańda túrme jaǵdaıynda mun­­daı áleýmettik lıft dıf­fe­re­nsıasııasynyń kómegimen jazalaýdy atqarý júıesi Nor­ve­gııada qoldanylýda. Onda sottal­ǵandar óz qylmystarynyń erekshe­ligine qaraı qamaq jaǵdaıy men quqyq­tyq artyqshylyqtardy (kezdesý­ge múmkindik berý jáne t.t) qaras­tyr­ǵan ártúrli qabattarda óz jaza­laryn ótep keledi. Elimizde de ja­zany dıfferensıasııalaý ar­qyly sottalǵandardyń túze­lýine barynsha jaǵdaılar jasaý qarastyrylyp otyr. Jalpy, depýtattar zań­dyq qujatty halyqaralyq standart­tarǵa jaqyndatýǵa aıtarlyqtaı úles qosqandyǵyn erekshe aıta ket­­ken jón. Kodeks jobasy qyl­my­­­sy úshin ádil jazalaý tetigin engizý qa­ǵıdattaryna negizdelgen. Osy­laısha, jazalaýdyń basty maq­­saty zańǵa qaıshy áreket ja­sa­ǵan adamnyń óz qatesin túsi­nip, qamaq ornynan bosaǵanda ba­­ryn­­sha jaqsy jaǵyna qaraı ózge­rip shyǵýyn qamtamasyz etý. Depý­tattar kodeks jobasyn jan-jaqty talqydan ótkizgennen keıin ekinshi oqylymda qoldaý kerek dep sheshti. Kún tártibinde osynyń aldynda qaralǵan máselelerdiń al­ǵashqysy «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine etıl spırti men alkogol óniminiń ón­dirilýin jáne aınalymyn mem­lekettik retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týra­ly» zań jobasy birinshi oqylym­da qoldaý tapty. Zań jobasy boıynsha baıandama jasa­ǵan Premer-Mınıstrdiń orynba­sary – Qarjy mınıstri Baqyt Sul­ta­nov Dúnıejúzilik densaý­lyq saq­taý uıymy júrgizgen zert­teý­ler­ge erekshe nazar aýdartty. Keltirilgen málimetterge qara­ǵanda, spırt ishimdikterin tutyný jónindegi reıtıngte Qazaqstan 188 eldiń arasynda 34-shi oryndy ıelengen. Bylaısha aıtqanda, árbir azamatqa shaqqanda jylyna ortasha eseppen 5,5 lıtr taza etıl spırti nemese 11 lıtr araqtan keledi eken. Bul – Qazaqstan Ortalyq Azııa óńirinde eń kóp ishetin el degen sóz. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda endi kúshti alkogolge birtindep baǵany kóterý, satý oryndary men ýaqytyn shekteý jáne saýda tártibin ornatý, sondaı-aq, etıl spırti men alkogol ónimderiniń óndirilýi men aınalymyna memle­kettik baqylaýdy kúsheıtý kózde­lip otyr. Vıse-premer bul rette kúshti alkogol ónimderin satý meıramhanalar, dámhanalar men barlardy qospaǵanda, jumys jáne demalys kúnderine bólinbesten keshki saǵat 21-den bastap, kelesi kúngi 12-ge deıin satýǵa tyıym salynatynyn erekshe atap ketti. Mundaı shekteý negizinen 30 gradýstan joǵary spırtti ishimdikterge qatysty bolsa, al kúshtiligi tómen alkogol ónimderine burynǵysha túngi 23-ten tańǵy 8-ge deıin tyıym salynady. Sondaı-aq, bazarlarda, kóterme saýda oryndarynda, dúńgirshekterde jáne de belgilenbegen oryndarda alkogol ónimderin satýǵa ruqsat joq. Zańdyq qujat, sonymen qa­tar, densaýlyq saqtaý, bilim berý, balalar mekemeleri, dene shy­nyq­tyrý-saýyqtyrý jáne sport ǵımarattarynda alkogol ónim­derin satýǵa tyıym salýdy qarastyrady. Mundaı tyıym salý avtojanarmaı quıý beketterine de qatysty. Zańdyq qujatta bıznes sýbektilerin kontrafaktilik jáne zańsyz alkogol ónimderin satyp alýdan saqtandyrý maqsatynda eseptik-baqylaý tańbalarynyń durystyǵyn anyqtaıtyn qu­raldardy engizý kórinis tapqan. B.Sultanovtyń aıtýynsha, zań jobasyn ázirleý elimizdiń eko­no­mıkalyq múddelerin, ekono­mıkalyq qaýipsizdigin, azamat­tardyń ómiri men densaýlyǵyn qor­ǵaý qajettiginen týyndap otyrǵan kórinedi. Bul rette memleket etıl spırti men alkogol óni­miniń óndirilýi jáne aınalymy úderisinde týyndaıtyn quqyq­tyq qatynastar salasyndaǵy qaty­sýshylarǵa yqpal etýdiń tıimdi tetikterin ıelenýi tıis. Palata budan basqa «Qa­zaq­stan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy arasyndaǵy Qazaq­stan Respýblıkasy men Reseı Federasııasynyń áýe shabýylyna qarsy qorǵanysynyń biryńǵaı óńirlik júıesin qurý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn da maquldady. Ol boıynsha óńirdegi áýe shabýylyna qarsy qorǵanys mindetterin sheshý úshin Qazaqstan men Reseı arasynda áýe shabýylyna qarsy qorǵanystyń biryńǵaı óńirlik júıesi qurylady dep kútilýde. Atalǵan áýe qorǵanysy – TMD-ǵa qatysýshy memleketter áýe shabýylyna qarsy qorǵanysy birikken júıesiniń quramdas bóligi. Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Oqas Saparov Biryńǵaı óńirlik júıeniń maqsaty eki memlekettiń áýe keńistigin kúzetý jáne qaýipsizdigin qamtamasyz etý ekendigin atap ótti. Onyń sózi­­ne qaraǵanda, júıeniń negiz­gi mindetteri qurylý jáne ásker­lerdi qoldaný qaǵıdalary kelisim­niń ajyramas bóligi bolyp taby­latyn erejede kózdelgen. Áıtse de, biryńǵaı júıe beıbit ýaqyt­ta áskerlerdiń jaýyngerlik kezek­shiligin atqarý men birlesken is-qımyldaryn uıymdastyrýdy qarastyrady. Soǵys jaǵdaıynda taraptar óz ulttyq zańnamalaryna sáıkes áskerleri men quraldaryn qoldaný týraly óz sheshimderin qabyldaý quqyǵyna ıe. Qazaqstan men Reseı áýe shabýylyna qarsy qorǵanysynyń biryńǵaı óńirlik júıesiniń áskerin taraptardyń qorǵanys mınıstrleriniń usynýy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti men Reseı Federa­sııa­synyń Prezıdenti taǵaıyndaıtyn qolbasshy basqaratyn bolady. Jáne de Májilis keshegi otyrysynda «Innovasııalyq tehnologııalar parki» ınnovasııalyq klasteri týraly» zań jobasyn jáne oǵan ilespe zańdyq qujatty ekinshi oqylymda maquldady. Zań jobasy «Innovasııalyq tehnologııalar parki» ınnovasııalyq klasteriniń quqyqtyq mártebesin, «Innovasııalyq tehnologııalar parki» arnaıy ekonomıkalyq aı­maǵyn basqarý erekshelikterin aıqyn­daıdy. Atap aıtqanda, «Inno­­vasııalyq tehnologııalar parki» arnaıy ekonomıkalyq aıma­ǵy­nyń basqarý organyn kommer­sııa­lyq emes uıymǵa –derbes klas­terlik qorǵa qaıta uıym­­das­tyrý kózdelgen. Ási­rese, she­tel­dik jumys kúshin tartý­dyń jeńildetilgen rásimi belgi­lenedi ári teh­no­logııalar parkiniń áleýetti qatysý­shy­laryna qoıylatyn talaptar naqty kórinis tabady. Innovasııalyq tehnologııalar parkin damytý aıasynda ǵylym men bilimdi jáne óndiristi ıntegrasııalaý sharalary qarastyrylǵan. Sonymen birge, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýdiń basym baǵyttaryn damytý nazardan tys qalmaǵan. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».