«Eń damyǵan elderdiń barlyǵy búgingi bıikterge ıntegrasııa arqyly jetti»

Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary Baqytjan SAǴYNTAEVPEN suhbat

«Bıyl meniń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jónindegi ıdeıany usynǵanyma 20 jyl tolady. Eýrazııalyq ıntegrasııa úderisi búginde damýdyń múlde jańa kezeńine shyqty. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly tarıhı shartqa 2014 jyly mamyrda dál osy jerde, Astanada qol qoıý josparlanýda» – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń HII Eýrazııalyq Medıa-forým qatysýshylaryna joldaǵan quttyqtaýynda osylaı delingen. Biz Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevpen taıaýda bolatyn osy oqıǵanyń mán-mańyzy týraly suhbat qurýdy jón kórdik.   – Qurmetti Baqytjan Ábdiruly! Sizben áńgimeni bas­tarda Úkimette osydan jıyrma shaqty kún buryn bolǵan bir jaǵdaı esime túsip otyr. Eýra­zııalyq ekonomıkalyq yqpal­dastyq máseleleriniń buqaralyq aqparat qural­daryn­da qamtylýy jóninde máji­lis ótkiziletin zalǵa kirip kelgenińizde shaqyrylǵan adam­dardyń kóptigine tańdan­ǵanyńyzdy aıtyp qalyp edińiz. Úsh memlekettiń basshy­lary mamyr aıynyń aıaq sheninde nemese maýsymnyń bas jaǵynda qol qoıylady dep shamalanyp otyrǵan Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaq qurý týraly shart jýrnalıster úshin jabyq taqyryp emes dep oılaımyn, solaı emes pe? – Árıne, solaı. Men ol joly zalǵa jýrnalısterdiń emes, osy máselege qatysty mınıstrlikter men vedomstvolardyń ókilderi tym kóp shaqyrylǵanyna ǵana nazar aýdarǵan edim. О́zińiz kórdińiz ǵoı, kezdesýde olardyń bári birdeı sóıleı alǵan joq. Tipti keıbir komıtet tóraǵalary qur otyryp, áńgime tyńdap qana ketti. Ondaı jıyn-jınalystarǵa tek naqty sóz sóıleıtin, jýrnalısterdiń naqty suraqtaryna naqty jaýap beretin adamdardyń ǵana shaqyrylǵany jón. Sony aıtqym kelgen. Qaı mınıstrlikte de sharýa bastan asyp jatatynyn jaqsy bilesiz. Al dál osy aılarda ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa tikeleı qatysty oryndar kún-tún demeı jumys istep jatyr deı alamyn. Elbasymyz jaqynda Máskeýde Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysynda «bizdiń sarapshylarymyz óte úlken ári qıyn jumysty júrgizýde» dep bul iske tıisinshe baǵa bergenin ózińiz bilesiz. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýdyń túp negizinde Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń sonaý 1994 jyly M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde jasaǵan usynysy turǵany barshaǵa belgili. Áńgimemizdiń bas jaǵynda osy ıdeıanyń týyndaýyn, pisip-jetilýin, bel-belesterin oqyrmandardyń esine taǵy bir salyp ótseńiz deımin. – Halyqaralyq qaýym­das­tyqtyń bizdiń elimizdi jahan­dyq úderisterdiń yqpaldy qa­tynasýshysy dep tanýynyń bas­taýyn osydan dál jıyrma jyl burynǵy sol kezdesýden izdeý jón. Memleket basshysynyń budan 20 jyl buryn memleketterdiń Eýrazııalyq odaǵyn qalyptastyrý týraly alǵash usynǵan bastamasy postkeńestik keńistiktegi ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa negiz qalady. Elbasymyz burynǵy Keńes Odaǵynyń respýblıkalary óz táýelsizdikterin qyzyqtap, egemendik eıforııasyna túsip ketken eń alǵashqy jyldardyń ózinde de, arada bir-eki jyl ótip, búkil postkeńestik keńistik asa iri geosaıası kúızeliske ushyraǵan kezeńde de bolyp jatqan úderisterdi fılosofııalyq turǵydan oı eleginen ótkize kelip, yqpaldasý qajettigin alǵa tartqan edi. Búkil álem yqpaldasý úderisterin bastan keship, jahandaný jaǵdaıynda ártúrli joldarmen birigý arqyly ǵana ýaqyt aldan tosyp otyrǵan syn-qaterlerge qarsy tura alatynyn TMD memleketteri basshylarynyń arasynda alǵash aıtqan Nursultan Ábishuly mundaı jańashyl ári batyl ıdeıasyn áýeli reseılik ǵylymnyń eń ozyq ókilderiniń aldynda ádeıi jarııa etti dep oılaımyn. Bulaı etý arqyly Qazaqstan Prezıdenti eýrazııalyq strategııasynyń evolıýsııalyq joldan ótip, birte-birte praktıkalyq sıpatqa aýysatynyna jańalyqqa jany basqalardan góri beıimirek turatyn ǵalymdardyń tereńirek mán bererine sengen bolsa kerek. Jalpy, óńirlený úderisi búkil álemge tán jáne munyń ózi álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysyna qarsy turýdyń naqty amaly. Osynyń naqty mysaly – Eýropa odaǵy. – Kezinde Sharl de Goll: «Birtutas Eýropa týraly armandaý – qur qııal: pisirilgen jumyrtqadan omlet jasaýǵa bolmaıdy» degen eken. Áıtse de uly fransýzdyń sóziniń onsha du­rys shyqpaǵanyn ýaqyt kór­setip bergen sııaqty. – Búginde Eýropa odaǵy kári qur­lyqtyń 28 memleketin biriktirgen, halqynyń sany jóninen álemde úshinshi, al ishki jalpy óniminiń kólemi jóninen álemde birinshi oryn alatyn asa iri birlestikke aınaldy. Qazir Eýroodaqtyń álemdik ishki jalpy ónimdegi úles salmaǵy 23 paıyzdy qurap otyr. Biraq ol ekonomıkalyq ári saıası birlestik ekenin de eskerýimiz kerek. – Elbasymyz ıdeıasynyń ol kez­de Táýelsiz Memleketter Dos­tas­tyǵy elderiniń tarapynan qol­daý taba qoımaǵanyn qalaı tú­sindirýge bolady? – Birinshiden, «elderdiń tarapy­nan» deýińiz onsha dál aıtyl­ǵan sóz emes. Tegi, elder bas­shy­lyqtarynyń tarapynan degen durystaý bolatyn shyǵar. Jalpy, halyqtar, ásirese, kóptegen jyldar boıy sharýashylyq, saıası, kóliktik jáne órkenıettik baılanystary berik qalyptasqan halyqtar bir-birinen alshaqtamaýǵa tyrysady. Ekinshiden, mundaı odaqtardyń qurylýyna qashanda ondaǵan jyldar qajet bolady. Mysaly, jańaǵy Eýropa odaǵyn alaıyq. Ony qurý jónindegi ıdeıa Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵannan keıin birneshe-aq jyl ótkende týyndaǵan edi. Siz aıtqan ataqty adamnyń bul ıdeıanyń júzege asatynyna kúmán keltirip júrgeni sol tusta. Bul jónindegi alǵashqy shartqa Parıjde 1952 jylǵy 25 shildede qol qoıylǵan. Odan keıingi 1958 jylǵy shartqa Rımde qol qoıylǵan. Eýropa oda­ǵyn naqty qurýǵa jol ashqan Maas­trıht sharty 1993 jyly ǵana be­kitildi. Osy eki aralyqtyń ózine qyryq jyldan astam ýaqyt jum­salǵan! Odan bergi jıyrma jyldan astam ýaqyttyń ózi de Eýropa odaǵyn jetildirýmen, keńeıtýmen ketkenin kórip otyrmyz. – Qazir de ondaǵy máseleniń bári sheshilip bitken deýge bolmaıdy. – Árıne. Sonda Eýropa odaǵyna jol ashatyn alǵashqy sharttan beri alpys jyldan artyq ýaqyt ótken bolyp shyǵady. Al Qazaqstan basshysynyń Eýrazııalyq odaq jónindegi ıdeıasynyń naqty júzege asýyna nebári 20 jyl qajet boldy. 2000 jyly Almatyda Qazaqstan, Reseı, Belarýs, Qyrǵyzstan men Tá­jik­stan Eýrazııalyq ekonomı­kalyq qoǵamdastyq qurý týraly shartqa qol qoıdy. Al 2010 jyly Qazaqstan, Reseı men Belarýs ara­synda Kedendik odaq quryldy. Arada bes jyl ǵana ótkende Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıý múmkindigi týyp otyr. – Bul beleske jetý úshin de ın­­tegrasııanyń talaı kezeń­derinen ótýge týra keldi. – Aldymen er­kin saýda aımaǵy quryldy. Odan keıin Keden odaǵy quryldy, odan keıin Birtutas ekonomıkalyq keńistik quryldy. Endi mine Eý­ra­zııa ekonomıkalyq odaǵy týraly shartqa qol qoıýǵa daı­yn­dyq jasalyp jatyr. Osy jyl­dar ishinde ıntegrasııa ıns­tıtýttary da birinen keı­in biri jasaqtaldy. Joǵary Eýra­zııalyq ekonomıkalyq keńes, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıs­sııa, Eýrazııalyq damý ban­ki, Daǵdarysqa qarsy qor, Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq qoǵamdas­tyq, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qo­­ǵam­dastyqtyń soty sııaqty ınstı­týttar dúnıege keldi. Ýa­qyt synynan ótpegen birqatar ınte­grasııalyq ınstıtýttar tarady. Munyń bári jandy ekono­mıka úshin zańdy nárse. Integrasııalyq qurylymdardyń kim-kimge de paıdaly ekendigin 2011 jyly Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna qosylýǵa kiriskeninen, Armenııanyń sol odaqqa kirýdi tıimdi dep taýyp otyrǵanynan da kórýge bolady. Osyndaı nıet tanytqan basqa memleketter de bar. Bir nazar aýdararlyǵy, olardyń arasynan burynǵy Keńes Odaǵy aýmaǵynan tys jerdegi elder de tabylatyndyǵy. Elbasymyzdyń bul ómirsheń usynysy Qazaqstannyń Shyǵys pen Batystyń, Soltústik pen Ońtústiktiń, ıslam jáne hrıstıan álemderiniń arasyndaǵy kópir, sondaı-aq órkenıetaralyq jáne konfessııaaralyq únqatysýdyń baılanystyrýshysy retindegi bólekshe ornyn aıshyqty asha tústi. Memleketimizdiń basshysy alǵash ret alǵa tartqan erikti, teń quqyqty Eýrazııalyq ınte­grasııa, keńesten keıingi keńis­tik memleketteriniń ortaq eko­no­mı­kalyq damýy jó­nin­degi ıdeıa búginde Eýrazııa eko­nomıkalyq odaǵyn qurý túrinde naqty júzege asyp jatyr. – Osy aıdyń aıaǵynda Qa­­zaq­stan, Reseı men Bela­rýs el­deriniń basshylary Mınskide taǵy da bir bas qosyp, keńesip, mamyrda Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyn qurý týraly shartqa qol qoıady dep kútilýde. Dál qazir Sharttyń jobasy negizinen daıyn sııaq­ty. Nursultan Ábishuly ja­qyn­da bul jóninde: «Barlyq daý­ly máseleler jóninde de biz túsinistikke qol jetkize alamyz dep úmittenemin. Belgilengen kesteni saqtaýymyz qajettigi týraly pikirdi qoldaımyn» dep aıtty. Osy qujat jóninde tolyǵyraq áńgimelep berińizshi. – Sharttyń jobasy eki bólikten turady. Olardy ıns­tı­týt­tyq bólim jáne fýnk­sııalyq bólim dep ataýǵa bolady. Instıtýttyq bólim 34 baptan jáne 3 qosymshadan turady. Fýnksııalyq bólim 69 baptyq eki bólimnen jáne solarǵa 30 qosymshadan turady. Olar jóninde Elbasymyz osydan bir jarym aıdaı buryn Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńeste sharttyń birinshi bó­ligine sáıkes halyqaralyq eko­nomıkalyq uıym qury­la­tynyn, odaqtyń organdarynda taraptardyń ókilettiginiń teń bolýy jóninde ýaǵdalastyq jasalǵanyn aıtqan edi. Nursultan Ábishuly sol joly memleket bas­shylarynyń sheshimderi bolashaq odaqtyń organy úshin mindetti bolýǵa tıis ekenin qadap kórsetti. – Elbasynyń erekshe nazar aýdarǵany bul odaqtyń eko­no­mıkalyq odaq ekendigi boldy ǵoı? Nursultan Ábishulynyń sózi teledıdardan berilgende eko­nomıkaǵa tikeleı qatysy joq máseleler týraly aıtyp, «ne nado eto vpıhıvat ıskýsstven­no» degeni dálme-dál este qalyp qoıypty. Pre­zı­dent óz áriptesterine búgin qajet nárseni, bizden halyq­tarymyz kútip otyrǵan nárseni jasaıyq dep ashyq aıtty ǵoı. – Dál solaı. Prezıdent el­derimiz ishinde túsinbeýshilik týǵyzatyn qosymsha máselelerdi engizýdiń qajeti joq dep kesimdi pikir bildirdi. Sonymen birge kelisilmegen jaıttardy birtindep retteý qajettigin de atap ótti. Negizinde Eýrazııalyq eko­no­­mı­kalyq odaq qurý týraly sharttyń jobasy jalpy kó­lemi 760 bettik, óte úlken qu­jat. Ony gazet suh­ba­tynda toly­ǵyraq aıtyp ótý ońaı da emes. Suraqtaryńyzdyń sıpatyna qaraı ret-retimen áńgimelep otyr­ǵan durys sııaqty. – Jaraıdy. Burynyraqta osy taqyryp boıynsha Pre­mer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary retinde ınte­grasııa máse­lelerine jaýapty bolyp tur­ǵa­nynda qazir­gi «Samuryq-Qazyna» Ult­tyq ál-aýqat qory» AQ bas­qar­ma­synyń tóraǵasy О́mirzaq Shókeevpen (2010 jyl­ǵy 10 shil­de), Ekonomıkalyq ın­tegra­sııa isteri mınıstri Ja­nar Aıt­janovamen (2010 jylǵy 9 sáýir) suhbattar jasa­ǵan edim. Solarda bul ynty­maq­tas­tyq­tyń tek qana ekono­mıkalyq múddeni kózdeıtindigi qaıta-qaıta eskertilgen. Áıtse de osy istiń negizgi maqsatyn to­lyq túsine qoımaǵandar, bul odaq­ta saıası múddelerdiń joq­ty­ǵyna kúmánmen qaraıtyndar az emes. Siz óz tarapyńyzdan bul jó­ninde ne aıtar edińiz? – Ondaılardyń az emes­ti­gine buqaralyq aqparat qural­da­rynyń da kinási bar dep oılaımyn. Qazaqstan Prezıdenti memleketterimizdiń turǵyndaryna halyqtarymyzdyń ıgiligi, eýra­zııalyq ekonomıkalyq ınte­grasııaǵa qosylǵan elderdiń paıdasy úshin bizdiń tarapymyzdan júrgizilip jatqan jumystyń qajettiligin belsendi túrde túsindirgen jón degendi arnaıy aıtqany sondyqtan. Bile bilsek, Keden odaǵy da, Birtutas ekonomıkalyq keńistik te tek qana ekonomıkalyq birlestik bolatyn. Kelissózder barysynda Qazaqstan tarapy bolashaq odaqtyń saıasılanýyna jol bermeý jáne onda ekonomıkalyq ıntegrasııa aıasynan asyp ketetin máselelerdiń talqylanýyn boldyrmaý jónindegi óz ustanymyn qorǵap qalǵanyn aıtqym keledi. – Mysaly? – Mysaly, ekonomıkadan tys salalardaǵy, aıtalyq, densaýlyq saqtaýdaǵy, bilim berýdegi, ǵy­lym­daǵy, mádenıettegi, zańsyz kóshi-qondaǵy máseleler Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde qaralmaıdy da, talqylanbaıdy da. – Jýrnalıst retinde, BAQ basshysy retinde myna bir jaıdy suraıyn. Buqaralyq aqparat quraldary ulttyq qaýipsizdikke tikeleı qatysty sala ǵoı. Bul saladaǵy máse­leler qurylǵaly jatqan odaq­tyń quzyretine jatpaıtyn shyǵar? – Qazaqstan bul jóninde óz ustanymyn bildirgen, talqylaý barysynda ol ustanym bizdiń áriptesterimiz tarapynan qoldaý tapqan. Sondyqtan bul iste aqparattyq táýelsizdik degen másele de eskerilgen. Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistikte 2012 jyldan beri retteýshi ultústilik organ – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa jumys istep keledi. Komıssııanyń ókilettikter aıa­sy sharttyq-quqyqtyq arqaý­da naqpa-naq belgilengen, son­dyq­tan da olar ekonomıkalyq yntymaqtastyqty qamtamasyz etý sheńberinen shyqpaıdy. Eń bas­tysy, qurylǵaly jatqan Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵynda barlyq taraptardyń egemendik teńdigi, teń quqyqtyǵy jáne ulttyq múddeleriniń eskerilýi qaǵıdatyn saqtaý qamtamasyz etilgen. Shart jobasynda strategııalyq mańyzy bar sheshimderdi qabyldaýda konsensýsqa, ıaǵnı ortaq pátýaǵa qol jetkizýdiń naqty tetigi qarastyrylǵan, munyń ózi qandaı da bir memlekettiń ústem bolýyna múmkindik qaldyrmaıdy. Qysqasy, qazirgi tańda eldiń memlekettik egemendigin joǵaltý týraly da, saıa­sı odaqtyń áldebir belgisi týraly da sóz qozǵaýǵa negiz joq. – Sizben áńgimege daıyn­dal­ǵanda kómekshińiz maǵan bir­qatar málimetterdi aldyn ala jetkizip bergen edi. Solarǵa qa­rap otyrsam, Keden odaǵy qurylǵaly beri Qazaqstannyń óńdeýshi ónerkásibine salynǵan shetel ınvestısııalary eki esege jýyq ósipti. Naqty aıt­qan­da, 2009 jylǵy 1,8 mıllıard dollardan 2012 jyly 3,4 mıllıard dollarǵa jetip­ti. Jalpy, tikeleı shetel ınves­tı­sııa­larynyń kólemi 34 paıyzǵa artyp, 28 mıllıard dollarǵa barypty. – Munyń ózi Qazaq­stan­nyń ınvestısııalyq tartym­dyly­ǵynyń anaǵurlym óskenin anyq kórsetedi. Saýdany alaıyq. Naý­ryz aıynda Máskeýde ótken Joǵary Eýrazııalyq ekono­mıkalyq keńes otyrysynda 2013 jyly álemdik ekonomıkanyń ósý qarqyny tó­mendegenine qaramastan, «úsh­tik» aıasyndaǵy taýar aınalymy azaımaǵany, qaıta arta túsip, 64,1 mıllıard dollarǵa jetkeni aıtyldy. – Prezıdent Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasynda: «Sıfrdyń obektıvti tili Qazaqstannyń Keden odaǵy el­derimen taýar aınalymy ol qu­rylǵan ýaqyttan beri 88 paı­yzǵa ósip, 24 mıllıard dol­lar quraǵanyn aıtady. Onyń ishinde osy elderge bizdiń eksport 63 paıyzǵa ar­typ, 6 mıllıard dollarǵa jýyq­tady» dedi. Osyndaı bultart­pas fakti­lerden keıin de biz saý­da­da­ǵy básekelestikte utylyp otyrmyz deıtinderdiń tabylatyny tań­dandyrady. – Ekonomıka tili naqty kór­set­kishterdi unatady. «Fakty – ýprıamaıa vesh» degen sózdi ustanyp aıtaıyn. Sońǵy jyldarda bizdiń kondıterlik ónimder men shokolad eksportymyz birden úsh ese artyp ketti. Transformatorlar eksporty tipti 11 esege ósti. Aýyr júk mashınalaryn Reseı men Belarýske jetkizýimiz 17 esege artty. Sement eksporty 16 esege artty. Mundaı mysaldardy osylaı jalǵastyra berýge bolady. Bul neni kórsetedi? Bul Eýrazııa ekonomıkalyq oda­ǵynyń Qazaqstan múddesine tolyq saı keletinin kórsetedi. Ári qaraı damýymyz úshin bizge ónim ótkizý rynoktaryn keńeıtý kerek. 17 mıllıondyq rynokpen qula­shyńdy keńge jaıa almaısyń. – Sizge kelerden bir kún bu­ryn stýdenttermen kezdesken edim. Sonda bizde tikushaqtar óndi­ri­siniń órkendeı almaı otyr­ǵan sebebin bazarymyzdyń baı­taq bolmaýymen túsindirýge tyrys­qanmyn. Rasynda da, 17 mıl­lıon ǵana halqy bar eldi qajet­ti tikushaqtarmen ári ketkende 10 jylda qamtamasyz etip úl­gerýimiz múmkin. Sodan keıin ne bolady? Endi bizge artyq tikushaqtyń keregi joq dep ju­mys istep turǵan zaýytty jaýyp tastamaımyz ǵoı? Árıne, ja­ńa bazarlar izdeý kerek, tabý kerek. – Ol biz úshin eń aldymen Eý­razııa ekonomıkalyq odaǵy. Oǵan qazirge deıin kirgeli turǵan úsh memleket aýmaǵy jóninen álemde birinshi orynda, halqynyń sany jóninen segizinshi orynda, ishki jalpy ónimniń kólemi jóninen altynshy orynda. Keden odaǵy bizdiń bazarymyzdy barynsha baıtaq ete tústi. Shamamen 170 mıllıon adamdyq qýatty ortaq rynok qu­ryp berdi. Bylaısha aıtqanda, Qazaq­stan kásiporyndary úshin ry­nok 10 ese keńeıdi. Biz muny qazirdiń ózinde jaqsy paıda­lana bastadyq. Otandyq kásip­oryndardyń básekege qabilettiligi sapalyq turǵydan jańa bıikke kóterilýde. Qazaqstan úshin atymen jańa bolyp tabylatyn avtokólik shyǵarý, farmasevtıka sııaqty salalar qalyptasýda. Taǵy da naq­ty mysaldar aıtaıyn. Qazaq­stannan Keden odaǵy elderine shyǵarylatyn eksport 3,6 mıllıard AQSh dollarynan 6,8 mıllıard AQSh dollaryna ósti. Bul de­ge­nińiz 90 paıyzǵa ósý. Jańa ry­nok ashylmasa, bulaı etý múmkin be edi? – Negizinen shıkizat taýarlary shyǵar, biraq? – О́ńdelgen taýarlar eksporty da ósip jatyr. 2009 jylǵy kórsetkishten 2012 jylǵy kórsetkish eki jarym ese artyq bolyp shyqqan, ıaǵnı 2,4 mıllıard AQSh dollarynan 4 mıllıard AQSh dollaryna jetken. Sóıtip, óńdelgen taýarlardyń eksporttaǵy úlesi 44,9 paıyzǵa barǵan. Al siz aıtyp otyrǵan shıkizat taýarlary eksporty 41,5 paıyzǵa ósken. Qazaqstan ekonomıkasynyń qazirshe negizinen shıkizattyq sıpatyn eskergende munyń ózi de jaqsylyq. – Keden odaǵyndaǵy, kele­shektegi Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyndaǵy kelisimder Qazaq­stannyń Búkilálemdik saý­da uıymyna ótýine kedergi kel­ti­redi deıtinder de bar. Olarǵa ne aıtar edińiz? – Keden odaǵynda is júrgizýdiń óńirlik qaǵıdalary ustanylady, al BSU-da halyqaralyq qaǵıdalar qoldanylady. Olar bir-birine kereǵar emes, bir-birin tolyqtyra túsedi, óıtkeni, Keden odaǵynyń zańnamalyq arqaýy álemdik tájirıbeni jáne BSU normalaryn eskere otyryp jasalǵan. Keden odaǵy aıasynda qabyldanǵan qujattardyń bári de BSU normalaryna sáıkes keledi, sondyqtan Qazaqstannyń BSU-ǵa ótýine eshqandaı kedergi bolýy múmkin emes. – Biz BSU-ǵa qashan ótpek­shimiz? – Buıyrtsa, bıylǵy jyly bolýy da múmkin. Kelissózder úderisi negizinen aıaqtalýǵa jaqyn. – Sizdiń áńgimeńizden, kel­tir­gen mysal­daryńyzdan Eýrazııa eko­nomı­kalyq odaǵynan kele­tin paıdany naqty kórip otyr­myz. «Kórmes túıeni de kór­mes» deıtinderdiń jóni basqa. Al endi keńesten keıingi keńis­tik­tegi elder arasyndaǵy ıntegra­sııa­dan túsetin jalpy makroeko­nomıkalyq tıimdilikti qalaı sıpattap aıtýǵa bolar edi? – Onda naqty-naqty sanamalap óteıin. Eń aldymen daıyn ónim­der­di eksport­taýǵa, tasymaldap jet­kizýge jumsalatyn shyǵyndardyń azaıýynyń arqasynda taýarlardyń baǵasy tómendeıdi. Nege deseńiz, bul elderdiń bári de bir-birine jaqyn tur, onyń ústine baıaǵydan beri qalyptasqan kólik kommýnıkasııasy bar. Odan keıingi aıtatyn jaı ekono­mı­kalyq damýdyń shamamen teńdes deńgeıiniń ese­binen jalpy rynokta bá­se­ke­lestikke yntalandyrý kúsheı­tiledi. Túsindireıin. Dál qazir osy úsh eldiń ónerkásiptik taýar­laryna alys rynoktarda suranys onsha joǵary emes ekenin bárimiz bilemiz. Sonymen birge, bizdiń taýarlarymyz bir-birimizdiń suranysymyzdy qana­ǵat­tandyrýǵa qazirdiń ózinde jarap jatyr. Árıne, bul aıtylǵannan taýar sapasyna talap tómendeıdi degen uǵym týmaıdy, biraq naqty jaǵdaımen atymen eseptespeýdiń de jóni joq. Osy rynoktyń ózindegi básekelestik sapaǵa ońdy áser etetindigi taǵy anyq. Shyǵyndy az jumsap, ónim­dilikti arttyrýdyń arqasynda or­tasha jalaqyny ósirýge de múm­kindik týady. Taýarlarǵa suranys kóbeıýiniń arqasynda óndiristi órkendete túsýge jol ashylady. Rynoktyń keńeıe túsýi jańa tehnologııalar men taýarlardyń ótelimdiligin arttyrady. – Jaqsy eken. Degenmen, tek qana jetistikten turatyn, ke­mistigi atymen bolmaıtyn is joq shyǵar. Bul iste «plıýsterdiń» ba­sym ekenin kórip otyrmyz. Sony­men birge, qandaı «mınýs­tar» bar deýge bolady? – Árıne, tek qana paıda ta­ba berý, eshteńeden utylmaý qısynsyz nárse. Biz básekelestik ortaǵa burynǵydan da jaqyndap bara jatyrmyz. Mysaly, qazaqstandyq alkogol ónimderi Keden odaǵy elderiniń rynogyna kirýde qıyndyqtarǵa tap bolyp otyr. Reseıde araq-sharapqa baǵa qatty kóterilgen kezde bizdegi ishimdiktiń quny olar úshin tómen bolyp shyqty da, qazaqstandyq alkogol ónimderine suranys kúrt artyp ketti. Odan keıin ákimshilik kedergiler qoıý bastaldy. Biz ózara saýda jasaýdaǵy kedergilerdi joıý­dy, atap aıtqanda etıl spırti men alkogol ónimderin aınalysqa túsirýdiń ortaq qaǵıdalaryn bekitýdi kózdeıtin normalardy belgileý jóninde kelisim jobasyn jasap, talqylaýǵa usyndyq. Bul iske memlekettik organdardyń ókilderimen qatar, «Atameken» palatasy, «KazAlko» qaýymdastyǵy, Qazaqstan syra qaınatýshylar odaǵy, Qazaqstan sharap shyǵarýshylar odaǵy sııaqty otandyq bıznes ókilderi de atsalysyp jatyr. Bizdegi farmasevtıka salasy da keıbir kedergilermen betpe-bet kelip otyr. Ol máseleler de birte-birte sheshilýde. Munyń bári tabıǵı nárse. Básekelestik júrgen jerde dáıim solaı bolady. Bıznes tek básekelestik jaǵdaıynda ǵana shynyǵa alady. Kópjaqty kelissózder – óte kúrdeli sharýa. Onda árbir memleket óziniń múddesin qorǵaýǵa mindetti. «Tek men durys aıtamyn, basqalar burys aıtady» dep otyryp alatyn jer bul emes. Buǵan deıin kelissózder úderisine Qazaqstan tarapynan júzden astam adam qatysyp keldi, olardyń deni senimdi, bilikti mamandar, el múddesin myqty dáleldermen qorǵaı alatyn kadrlar. – Osydan biraz jyl buryn TMD elderi basshylarynyń sammıtin gazet betinde kórsetý úshin Prezıdent saparyna ilesip Máskeýge barǵanymyzda bola­shaqta Dostastyqtyń birtutas ekonomıkalyq keńistigi qury­lady, onyń ortaq valıýtasy bolady degendeı áńgimeler aıtyl­ǵan. Tipti ol valıýtany túrki halyqtaryna da, slavıan ha­lyqtaryna da birdeı túsinik­ti «altyn» degen sózben ataý týraly usynys ta ortaǵa tas­talǵan. Biz «eýronyń» dúnıege kelýine bas-aıaǵy jarty ǵa­syrdaı ýaqyt ketkenin, tipti sonyń ózinde Eýropadaǵy el­der­diń bári birdeı áli eýroǵa kósh­pegenin bilgendikten de óz reportajymyzdyń taqyrybyn «Altynnyń aýyly alysta» dep qoıǵan edik. Odan beri kóp dú­nıe ózgerdi. Siz jaqynda jýr­nalıstermen kezdeskende Eý­ra­zııa ekonomıkalyq odaǵy qu­rylǵannan keıin de teńge saq­talatynyn naqty aıttyńyz. – Ol sózdi taǵy da aıtamyn. 2015 jyldyń 1 qańtarynda qu­ry­lyp, iske qosylatyn bul ekono­mıkalyq odaqtyń shartynda ortaq valıýta engizý máselesi qarastyrylmaǵan. – Teńgemiz táýelsizdigimizdiń bir tiregi bolyp tura berýin tileımiz. Al endi áńgimeniń túıinine kelsek. Prezıdent kez kelgen eldiń ıntegrasııalyq tańdaýy halyqtyń ál-aý­qat máselesi eke­nin, saıası konıýnk­týraǵa emes, myqty ekonomı­kalyq prag­ma­tıkaǵa negizdelgen ıntegrasııa ǵana tabysty jáne tıimdi bolatynyn aıtyp otyr. Siz bul oıǵa óz tarapyńyzdan ne qosar edińiz? – «Egemen Qazaq­stan­nyń» 19 sáýir kúngi nómirinde Prezıdent Nur­sul­tan Nazar­baevtyń Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń HHI sessııasynda sóı­legen sózi basylǵan. Elba­symyzdyń sondaǵy oıyna eshteńe qosýdyń qajeti joq dep oılaımyn. Prezıdent bylaı degen edi: «HHI ǵasyr – ın­tegrasııa ǵasyry. Ulttyq múdde turǵysynan muqııat oılas­ty­rylǵan ıntegrasııaǵa qarsy bolý – zamanaýı úrdispen damýǵa qarsy bolý. Eń damyǵan elderdiń barlyǵy búgingi bıikterge ınte­grasııa arqyly jetti. Búkil adamzat jahandaný jolymen damyp jatyr. Etek-jeńdi qymtap, esik-terezeni tars jaýyp otyrý damýdy tejeıdi, álem kóshiniń sońyna qaldyrady. Biz – damyǵan elderdiń shańyn jutýǵa emes, kóshin bastaýǵa umtylǵan elmiz. Baıbalamǵa salyp, balaqtan tartpaı, baıyppen oılap, baısaldy áreket etsek jarasady. Integrasııa – el táýelsizdigine eshbir qaýip tóndirmeıdi, kerisinshe, nyǵaıta túsedi. Ol naryqty keńeıtedi, alys-beris pen barys-kelisti arttyrady, básekelik qabiletimizdi shyńdaıdy». – Elbasymyzdyń bul sózin bárimizdi aldan tosatyn qatań básekelestikke qabiletti bolýǵa shaqyrý dep qabyldaıyq. Eg­jeı-tegjeıli etip aıtyp bergen áńgimeńiz úshin rahmet. Sáttilik tileımin. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV. ––––––––––––– Sýretterdi túsirgen Shúkir ShAHAI.