Aýdan ortalyǵyndaǵy mádenıet úıine jınalǵan halyq áýeli Temir aǵanyń ómir jolyn, eńbek jetistikterin, tanymal tulǵalarmen kezdesken sátterin beınelegen fotokórmeni tamashalady. Sodan keıin «Kóńilden óshpes beınesi» atty derekti fılm Temir Naǵymulynyń ǵıbratty ǵumyryn túgel qamtyp, kórneki tulǵasyn kóz aldymyzǵa ákeldi. Temkeńniń ózine tán jýan qońyr daýsymen «Edil men Jaıyq» ánin shyrqap turǵan sáti taspalanǵan beınejazba oınalǵan sátte keı zamandasy kózine jas aldy. Qaztalov halqy birtýar ulyn – Temir Qusaıyndy saǵynǵan eken. Sahnaǵa shyǵyp, sóz alǵan ár adamnyń aýzynan shynaıy estelik, saǵynyshty sezim tógilip jatty...
Temir Naǵymulynyń jýrnalıstik qyzmetinde júrip jetken jetistigi, alǵan marapaty az emes: «Qurmet» ordeniniń, «Eren eńbegi úshin» medaliniń ıegeri boldy. 1995 jyly Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵyn alsa, 1996 jyly respýblıkalyq «Jyl jýrnalısi» atandy. 2020 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi belgilegen «Parlament sózi» arnaıy syılyǵyn jeńip aldy. Odan bólek, jerlesteri «Qaztalov aýdanynyń Qurmetti azamaty» ataǵynyń belgisin óńirine taqqan. Biraq osynyń bárinen de Temekeńe eń kóp aıtylatyn anyqtaýysh – «Egemen Qazaqstannyń» tilshisi» degen ataq edi.
...Áli esimde, 1992 jyly QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetiniń ekinshi kýrsyn támamdap, oblystyq «Oral óńiri» gazetine óndiristik tájirıbeden ótýge keldim. Redaksııanyń eń bedeldi ári jaýapty sehy – qoǵamdyq-saıası bólimniń meńgerýshisi Temir Qusaıynov eken. Bir aılyq praktıka kezinde jetekshim bolyp, jón-joba kórsetken Temir aǵa kóp uzamaı «Egemen Qazaqstannyń» menshikti tilshiligine aýysqan. Mine, sol qyzmetti taban aýdarmaı shırek ǵasyr boıy abyroımen atqarǵan aǵamyzdan 2017 jyly menshikti tilshilik estafetany qabyldap alyppyz. Oralda qatar júrip eńbek etip, talaı márte qamqorlyǵyn da kórdik, aqyl-keńesin de aldyq. Temir Qusaıyn, shyn máninde, Batys Qazaqstannyń bas gazettegi ókili, dostyqqa adal, izinen ergen ini-qaryndastaryna qamqor jan edi.
Temir aǵa ózinen buryn elimizdiń bas gazetinde eki-aq tilshi qyzmet etkenin maqtanyshpen aıtatyn. Batys Qazaqstan oblysy 1932 jyly qurylsa, 1942 jyly oblysqa alǵash ret Musa Hatelov menshikti tilshi bolyp taǵaıyndalypty. Ol kisi bul jumysty 1975 jylǵa deıin úzdiksiz 33 jyl boıy atqaryp kelgen. Odan keıin bul qyzmetti Pavlodar oblysynan Oralǵa rotasııalyq jolmen aýysqan Boranǵalı Yrzabaev 17 jyl atqarǵan. Al 1992 jyly qyzmetke kirisken Temir Naǵymuly 2017 jylǵa deıin Batys Qazaqstan oblysynda, 2020 jylǵa deıin Aqtóbe oblysynda menshikti tilshi boldy. О́z úıindeı bolǵan osy «Egemenniń» redaksııasynan zeınet demalysyna shyqty. Sanaly ǵumyry «Egemen Qazaqstan» gazetiniń sapynda ótken Temir aǵanyń bul ujym degende peıili bólek, yqylasy erekshe bolatyn.
Byltyr 19 qazanda Temir aǵa aıaqastynan dúnıeden ótti. Dál sol kezde biz Almaty qalasynda issaparda júrgen edik. Áriptes aǵanyń qapııa qazasy talaı adamdy eseńgiretip ketti. О́ıtkeni Temir aǵanyń júris-turysy shıraq, keýdesi tyń ıdeıaǵa toly bolatyn. Jergilikti «Jaıyq Press» medıaholdınginiń jumysyna belsene aralasyp, oblystyq «Oral óńiri» gazetinde Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna oraı taqyryptyq better, turaqty aıdarlar júrgize bastaǵan. Shyn máninde, óńir tarıhyn, táýelsizdik shejiresin Temekeńnen artyq biletin adam az edi. Ol óziniń týǵanyndaı bolǵan «Egemen Qazaqstan» gazetin de umytpady. Málimeti kóp, másele kótergen maqalalary úzbeı shyǵyp jatty. Aty sýyq ajal shirkin asyl azamatty bir kúnde alyp ketedi dep kim oılaǵan?!
...Keıinirek bir kezdeskende, Temir aǵanyń jaqyn dosy, zań salasynyń ardageri Baqtııar aǵa Baımyrza maǵan myna jaıtty aıtty. Qaraly habardy birinshi estip, dosynyń shańyraǵyna bárinen buryn jetken ǵoı: «Temkeń úıiniń úlken jaǵynda ádettegideı etpetinen túsip jatyr eken. Qolynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń sońǵy nómiri...».
Bul ras. Kún saıyn gazettiń ár sanyn baspahanadan alyp oqyp, ózine unaǵan maqalanyń avtoryna sol boıda telefon shalyp, quttyqtaý – aǵanyń úırenshikti ádeti edi. О́zgeniń jetistigine balasha qýanyp, keıingi tolqyn áriptes ini-qaryndastaryna ákelik, aǵalyq qamqorlyq kórsetýden tanbaıtyn. Oralda keıingi býyn biraz tilshiniń jeke qýanyshynda – úılený toıynda bas quda bolyp, jastardyń qyzmetinde júrdi. Kez kelgen basqosýda el nazaryn ózine aýdaryp, aqtarylyp óleń oqý, jýan qońyr daýsymen ándete jónelý – Temir aǵanyń erekshe qasıeti edi. Dýdy kórse tura almaıtyn tulpar tekti Temir Qusaıyn – jigittiń sultany, azamattyń abzaly edi...
Temir aǵamen qatar júrgen taǵy bir áriptes aǵamyz Súleımen Mámet 2017 jyly aǵanyń 60 jasqa tolǵan kúni «Tegeýrindi Temir» degen maqala jazdy.
«Temirdiń boıynda qalyptasqan jaqsy adamı qasıet bar. Soǵan dáıek keltirer bolsaq, ol aldyndaǵy eki áriptesi dúnıeden ótkende olardy sońǵy saparǵa attandyrý sharalaryn múltiksiz atqarǵanyn jurtshylyq ár kez eske alyp júredi. Boranǵalı Yrzabaev turǵan úıge eskertkish taqta qoıý sharasyna uıytqy bolyp, kózi tirisinde shyǵaryp úlgere almaı ketken óleńder jınaǵyn Oral qalasyndaǵy «Dastan» baspasynan shyǵaryp berýi onyń kisiligi men kishiligin tanytady» deıdi maqala avtory.
Shynynda da, Temir aǵanyń elgezek qalpymen talaı-talaı ıgi istiń basy-qasynda júrgenin bireý biledi, bireý bilmeıdi. Qaztalov aýylynda ótken eske alý keshinde Temir Naǵymulynyń bir týǵan baýyrlary, uly Qýanysh jaqsy aǵa, aıaýly ákeniń shynaıy bolmysyn tanytatyn estelikterin aıtty. Onyń kindik qany tamǵan týǵan jeri aldynda, áýleti men otbasy aldynda da perzenttik, adamı mindetine adal bolǵanyn estip tolqydyq.
Osy eske alý keshinde Temir aǵanyń úzeńgiles serikteri, qatar júrgen qalamdastary da jantebirenterlik sózderin aıtty. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, aqyn Ǵaısaǵalı Seıtaq pen Darıǵa Mushtanova, Saǵyntaı Bısenǵalıev, ardager jýrnalıst Músirbek Aıtashev, eńbek ardageri Lavr Haıretdınov, Baqtııar Baımyrza, «Jaıyq Press» medıaholdınginiń basshysy Tabylǵalı Saparov jáne basqalary Temir Naǵymulynyń jarqyn beınesin eske aldy. Temir aǵanyń tuıaǵy, jalǵyz uly Qýanysh Temiruly el aldynda aqtaryla sóılep, ákesiniń 2020 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisinen alǵan «Parlament sózi» arnaıy syılyǵyn Qaztalov aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıine tabys etti.
Iá, tanymal tilshi, otyz jylǵa jýyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde eńbek etken Temir Qusaıynnyń máńgi ǵumyry bastaldy. Asyl azamattyń esimin el jadynda qaldyrý, sońynda qalǵan murasyn jınaqtaý keıingi tolqyn bizge paryz ekeni sózsiz. Áriptes aǵanyń 65 jyldyq mereıtoıy tusynda jazylǵan osy lebizdi aqyn Ǵaısa-Ǵalı Seıtaqtyń myna óleńimen túıindemekpiz:
TEMIRGE
Qyzyǵy jas dáýrenniń basylmastan,
Kúnder-aı, kil jaısańnyń basyn qosqan!
Alpystan asqan shaqta
Kim oılaǵan
Aıyrylyp qalamyz dep asyl dostan?!
Sekildi ómir-bazar jańa qyzǵan,
Joq degen sýyq sózden sana muzdar.
Ańqyldap keldiń-daǵy dúnıege,
Jarqyldap kete bardyń aramyzdan.
Meıli, endi, aspan jyla, eńire kún,
Taba almas qaıtyp, sirá, kóńil emin.
Qastyqqa qııa qadam baspaıtuǵyn
Dostyqqa temirdeıin berik ediń!
О́tken de shyǵar bastan seri kúnder,
Qııady qııanatqa seni kimder,
Túgeldep zamandasty,
Jazyp kettiń,
Dediń be: Bárin-daǵy berip úlger!
Talaı dám qaldy ma eken ishilmesten,
Shyǵarý múmkin emes isińdi esten.
Jolyńmen týra júrip, kettiń anyq,
Qolyńnan qalamyńdy túsirmesten!
Batys Qazaqstan oblysy
