Olaı deýimizge kúni keshe ǵana áleýmettik jelide ulardaı shýlaǵan halyqtyń ult ustazy Ahmet Baıtursynuly týǵan úıdiń súrilýi men kıeli Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń búlinýine qarsy bildirip jatqan narazy pikiri, pikir astaryndaǵy jan shyryly edi. Shyntýaıtynda, jańaramyz dep kóne qundylyqtardy kúresinge jiberý – qasirettiń kókesi.
Áıtpese, aıdyń-kúnniń amanynda qabyrǵasyn kók shalyp, syzdanǵan jeti ǵasyrlyq tarıhy bar kóne keseneniń búgingi aıanyshty hali – ýaqyttyń tańbasy emes, adam qolymen jasalǵan jasandy qııanat ekeni jandy aıazdaı qarıdy. Teginde o bastan-aq Túrkistandaǵy bul kıeli eskertkishke mardymdy kóńil bólinip, memleket tarapynan laıyqty qorǵalmaǵanyn ár maýsymda kıeli ólkege jol túskende kórip-bilip júrgenimizben, keseneniń dál búgingideı kúıge túsip, azyp-tozýy atalǵan máseleniń sheshimi endigide kezek kúttirmeýi qajettiligin ańǵartqandaı. Jolyńyz tússe týra sol stılde salynǵan dál sol dáýirdiń tabysy – Samarqandtaǵy Ámir Temir kesenesin baryp kórińiz! Ekeýi bir ǵasyrdyń jemisi bolǵanymen, jaǵdaılary ártúrli. О́zbek aǵaıynnyń pysyqtyǵy men yjdaǵattylyǵynyń, tarıhyna degen qurmetiniń arqasynda Ámir Temir kesenesine óńin ózgertpeı óz ereksheligin saqtaı otyra sátti restavrasııa jasalyp, búginde týrısterdiń jan semirtip, kóz qýantatyn, táý etip, taǵylym tutatyn tamasha bir rýhanı ortasyna aınalǵanyna talaılar kýá. Al handarymyz ben bılerimizdiń múrdesi jatqan kıeli meken, Túrkistandaǵy tarıhı jádigerdiń jaǵdaıyn solaı marqaıa áńgimeleı alamyz ba? Árıne, joq. Buǵan deıin de kúmiljip baıandaýshy edik, endi mańaıyna abattandyrý jumystary jasalyp, «Kerýen saraı» arnasy arqyly sý júrgennen keıingi jaǵdaıy tipti jandy jabyrqatty. Bul qaýiptiń tez arada aldyn almasa, kúńirengenimiz – kúńirengen.
* * *
Sol sekildi Shyǵys Qazaqstannyń Shyńǵystaı aýylyndaǵy jazýshy Oralhan Bókeıdiń turǵan úıin alyp qaraıyq, onyń da jaǵdaıy kóńil kónshitpeıdi. Arnaıy baryp aralaǵanymyzda, bul murajaı úıden turmystyq zattardan ózge, qalamgerge tıesili jumys ústeli, fotoapparaty, qolsaǵaty jáne «Naızaǵaı» men «Beıtanys» kartınalarynan basqa zatty kezdestire almadyq. Tek qabyrǵada ilingen estelik sýrettermen kóńil jubatýǵa týra keldi. Tipti kitap jınalǵan sóre-de de ózge kitaptardyń barlyǵy bolǵanymen, Or-aǵańnyń aty jazylǵan «Uıqym kelmeıdisi» men «Ardaq» atalatyn kishkentaı kitapshadan ózgesin ushyrata almadyq. Jazýshynyń qaryndasy Ǵalııa Bókeıqyzynyń aıtýynsha, mundaǵy dúnıe-múliktiń kóbi kezindegi qıyn-qystaý kezeńde qoldy bolyp ketken eken. Esiktiń qulpy ornynda turǵanymen, baýkespeler artqy taý jaq tereze arqyly qasıetten, qalamgerdiń kıesinen qoryqpastan baǵaly dúnıe-múliktiń barlyǵyna «jıendik» jasapty. Sonyń saldarynan da murajaı úıdiń kóp múlkiniń orny basqa zattarmen almastyrylsa, biraz bóligi qalamgerdiń mereıtoıyna kelgen syılyqtarmen toltyrylypty. Al qaraýsyz qalyp, qańyrap turǵan bul aǵash úıdiń irgetasy shirip, búginde qulaýdyń az-aq aldynda turǵany jergilikti bılik ókilderine shybyn shaqqan qurly áser etpeıtini de elimiz úshin úlken tragedııa. Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń kúresinge ketken úıi de tarıhqa jasalǵan keshirilmes qııanat ekeni anyq. Áıtpese, uly tulǵalarymyz týǵan sondaı tarıhı mekenderdi Tolstoıdyń «Iаsnaıa polıanasy» sııaqty gúldendirip qoısaq, bul áreketimiz kimniń taqııasyna tar kelipti. Kerisinshe, urpaq ótkenin tanyp, súıip oqıtyn qalamgerleriniń rýhanı álemine barynsha jaqyndaı túsýine tamasha jol ashylmas pa edi?!
* * *
Al siz sonaý Atyraýdyń irgesindegi Saraıshyqtyń aıanyshty jaǵdaıyna úńilip kórdińiz be? Bul qý mekıen dalada bir kezderi saltanaty asqan sándi qala boldy dep eshkim aıta almas edi. Sebebi qalanyń 5/6 bóligi Jaıyqtyń asaý aǵysyna jutylyp ketken. Eski qalanyń kóne ornyn jyl ótken saıyn Jaıyq mújip, ór sýynyń ór tolqyny julyp, jep, quryp barady. Búginde kóne shahar «hal ústinde». 1340 jylǵy belgili saıahatshy Maýro túsirgen kartada onyń kólemi 2000h600 metr bolyp belgilense, qazirde qala aýmaǵy bar-joǵy úshburyshty 140h140h65 metr-aq bolyp qalǵan. Onyń ózi ejelgi qala tabanynyń kúngeı betindegi eski qorymdar men óndiristik sheberhanalar orny ǵana. Basqa jádigerlerdi túgeldeı Jaıyq «jalmapty». Sondyqtan da bul jerdiń tarıhyn, ótkenniń ónegeli isterin búginde kóne jádigerler baıandamaıdy, kerisinshe, kelgennen-aq ýildeı, zarlana soqqan jel bar muńyn syr qylyp, muń qylyp shertedi. Sol zarly únimen-aq, tarıhtyń talaı aýmaly-tókpeli kezeńin basynan keshken kóne qalanyń búgingi múshkil halin baıandaıdy.
* * *
Úzip-julyp tilge tıek etken bul mysaldar tek bergi jaǵy ǵana. Dendeı zerttep, ishine úńilseń, jaǵdaıy jylap qarsy alatyn tarıhı mekender, memleket tarapynan qorǵaýǵa muqtaj mádenı eskertkishter elimizdiń túkpir-túkpirinde myńdap sanalady. Tek sony kórip, estıtin qulaq bolsa, máseleden naqty sheshim shyǵara alatyn naǵyz ultjandy azamattar atqa qonsa, kóp dúnıeniń kúrmeýi sheshiler edi. Eń bastysy, naǵyz ıtalııalyqtarsha ár tasy men sylaǵyna qurmetpen qarap, táý ete alatyn ultyn súıer urpaq ósire alsaq, oljanyń úlkeni sol.
