Halyqaralyq «Túrkistan» gazeti – saıası aptalyq. Jıyrma jyldyq tarıhy bar gazet bul kúnderi kúlli túrki dúnıesiniń úni, aqparat aınasy bolyp qalyptasty. Tarıh tereńinde jatqan týǵan elimizdiń arǵy-bergi shejiresin jasaýǵa orasan zor eńbek sińirgen, otandyq aqparat keńistiginen óziniń tıisti ornyn tapqan, bet-beınesi aıqyndalǵan basylymnyń mereıtoıy qarsańynda gazettiń Bas redaktory Shámshıdın PATTEEVPEN suhbattasýdyń sáti tústi.
– Shámshıdın Áshenqojauly, «Túrkistan» aptalyǵynyń alǵashqy nómiri shyqqanyna jıyrma jyl tolyp otyr. Bul bir qaraǵanda, qamshynyń sabyndaı qysqa mezgil sııaqty. Al búgingi zamannyń zymyran ýaqytymen ólshesek, az ýaqyt emes. Shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt oqyrmanymen júzdesip kele jatqan basylymnyń shyǵý tarıhy qandaı edi?
– «Túrkistan» gazetiniń negizin Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qaltaı Muhamedjanov saldy. Ol kisiniń bedeli halyq pen Úkimet basshylary aldynda joǵary edi. Respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń da iltıpatyna bólengen jan bolatyn. Túrki halyqtarynyń yntymaǵy men birligin nasıhattaıtyn gazet 1993 jyly 14 qarashada Úkimettiń arnaıy qaýlysymen shyqty. Onyń alǵashqy nómiri sol jyldyń 24 qańtarynda jaryq kórdi. Gazet betterine túrkilerdiń birligi, olardyń tarıhy da keńinen aıtyldy, Qazaqstannyń naryqtyq qatynas kezeńindegi qoǵamdyq ómiriniń barlyq salalary qamtyldy. Din máselesi de qalys qalǵan joq. Redaksııa qyzmetkerleri ár alýan taqyryptarǵa saı jańa rýbrıkalar ashyp, ózekti máselelerdi kótere otyryp, qoǵamdyq pikirler qalyptastyra bildi. Elde naryqtyq qatynastyń qalyptasý kezeńi kim-kimge de ońaıǵa soqpaǵany málim. Gazet te sol jyldary qarjylyq jaǵynan tapshylyq kórip, eki-úsh aı boıyna qyzmetkerler jalaqy almaǵan kezder de boldy. Degenmen, qansha qıyndyqtar týyndasa da Qalekeń tuıyqtan shyǵar jol taýyp, gazet týyn jyqqan joq. Gazet az ǵana ýaqyt ishinde kóziqaraqty oqyrmandardyń únparaǵyna aınaldy. Bertin kele segiz bettik, sodan soń on eki bettik kólemmen oqyrmandarǵa jol tartty. Redaksııada eki birdeı Respýblıka Prezıdenti syılyǵynyń ıegeri men birneshe ulttyq kompanııalardyń jarııalaǵan báıgesinde top jarǵan jýrnalıster qyzmet etedi. Gazetimiz halyqaralyq jaǵdaılardy da turaqty jazyp keledi.
– Elbasynyń syndarly saıasatyn qoldap, oqyrmanǵa tirek bolǵan gazet qazaq ulty úshin qandaı qyzmet atqardy?
– Ulttyq basylymdardyń qaı-qasysy da kótergen máselelerine ulttyq múdde turǵysynan qaraǵany eshkimge de daý týdyra qoımas. Solardyń ishinde «Túrkistan» gazeti de osy turǵydan óz úlesin qosty dep bilemin. Táýelsiz memlekettiń irgesin bekitý men ony jan-jaqty damytý tek Úkimettiń ǵana sharýasy emes. Osy oraıda gazetterge de júktelgen mindetter az bolmady. О́tpeli kezeńniń qıyndyqtarynda oqyrmandardy sabyrǵa shaqyra otyryp, Prezıdent ustanǵan naryqtyq qatynastyń qyry men syryn túsindirýde aıanyp qalǵan joq. Bilikti ekonomıst mamandardy, aıtýly ǵalymdardy tartyp, olardyń mańyzdy maqalalaryn jıi-jıi jarııalap otyrdy. Syn túzelmeı, min túzelgen be. Sol baǵytta aıtýly ǵalymdardyń Úkimetke dostyq ráýishtegi syn maqalalaryn da jarııaladyq. Ásirese, el ishinde din birligi máselesi jurtqa alańdaýshylyq týǵyzyp jatqan kezde, gazet oǵan beıjaı qarap qalǵan joq. Shetelderden ishimizge engen túrli sektalar dástúrli din birligine aqaý túsire bastaǵan kezde Qalekeń bastap, basqalar qoshtap, jurtty aldaýǵa túsip qalmaýlary úshin Islam dininiń qundylyqtary men mańyzyn keńinen kórsetetin materıaldardy aýyq-aýyq jarııalap otyrdy.
Qoǵamda taǵy bir ózekti másele – oralmandardyń elge oralýy boldy. Bul qazir de ózekti másele. Qytaıdan, Mońǵolııadan, Irannan tarıhı Otany Qazaqstanǵa oralýdy maqsat tutqan qandastarymyz redaksııa esigin ashyp, ózderiniń tıisti qujattar daıyndaýda kóptegen qıyndyqtarǵa kezdesip, áýre-sarsań kúı keshkenderi jóninde shaǵymdanyp júrdi. Biz de sonyń ońtaıly jolyn qarastyra otyryp, aqyry gazet ishinen oralmandarǵa arnap, tórt betten turatyn «Qonys» qosymshasyn jaryqqa shyǵarýdy uıǵardyq. Qaltaı aǵa qosymshanyń redaktory etip osy máseleniń túıinin jetik biletin Aıtan Núsiphandy taǵaıyndady. Qosymshada eki el arasynda júretin qujattardy durys daıyndaý jóninde birneshe materıaldar jarııalap, Qytaı men Mońǵolııa elderine taratyldy. Gazettiń túsindirý jumystary oń nátıjesin berip jatqanyn oralmandar alǵysynan sezip otyrdyq. Qazir elge kelgen qandastarymyzdyń azamattyq alý máselesin qozǵaý ústindemiz.
Gazette óner adamdary týraly da az jazylǵan joq. Dástúrli ánderdi shyrqaýshylar men teatr ártisteriniń jaı-kúılerin de tıisti oryndarǵa jetkizip, basqa áriptesterimiz sekildi qoldan kelgen kómegimizdi aıanyp qalǵan joqpyz. Qanshama talanttylardy elge tanyttyq. Aýyl sportyn damytýǵa da kóńil bólip, jaqsysyn basqalarǵa úlgi tutyp, jamanyn ótkir synǵa aldyq.
– Sóz joq, basylymnyń bedeli – aqıqatty aıta bilýinde. Al «Túrkistannyń» oqyrman kópshilikke qadirli bolýynyń sebebi nede?
– Aqparat quraldary aqıqatty aıtpasa, kim aıtady? «Eskermegen aýrý jaman». Qoǵam dertten qulan-taza ada dep aıtý asylyq bolar. Aýyldaǵy ákimdikten bastap, Astanadaǵy Úkimet basshylaryna deıin halyq baqylap otyr. Olardyń el damýynda jibergen keıbir qateleriniń ózi halyqqa jeńil tımeıdi. О́z isterinde óreskel kemshilikter jibergen ákimder men mınıstrlerdi syn tezine aldyq. Belgili ekonomıst Toqtar Esirkepov pen talaı biliktilerdiń pikirlerin jarııalap, kópshiliktiń kóńilinen shyqtyq desem asylyq bolmas. Aýyz sý, halyqty turǵyn úımen qamtamasyz etý, shaǵyn bıznesti damytý jóninde gazette az syn aıtylǵan joq. Tipten daý-damaıda qalǵan jeke bastyń da taǵdyr-talaıyna arasha túsip, ádildik úshin kúresken sátterimizdi oqyrmandar gazetten bilip otyr. Alaıda hannyń qyzynda da kemshilik bolady eken. «Kósh júre túzeledi» demekshi, bizdiń el jyldan-jylǵa damý ústinde. Azdap bolsa da jańa óndiris oryndary ashylyp jatyr. Postkeńestik Ortalyq Azııa respýblıkalary arasynan bizdiń el shoqtyǵy qaı salada da joǵary tur. Sonda da qoǵamda jegi qurttaı jep jatqan jemqorlar sany azaıar emes. О́kinishtisi sol, qolynda úlkendi-kishili bıligi barlar ǵana emes, keıbir quqyq qorǵaý organdarynyń, sany az da bolsa sot músheleriniń ózderi de qylmysqa qatysy bolyp jatsa ne shara. Gazet qoǵamdaǵy osyndaı keleńsizdikterdiń jolyn kesý úshin de batyl-batyl jazylǵan materıaldarymen kúresip keledi.
– Basylym elimizde júrgizilip jatqan áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy, jaǵymdy jańalyqtardy jetkizýde, sondaı-aq halqymyzdyń rýhanııaty men tarıhyn tanytýda qandaı ról atqardy?
– Ýaqyt pen zaman talaptary óskeleń. Qoǵamnyń qaı salasynda da sol talaptarǵa saı kezinde reformalar jasalynyp otyrmasa, el qaı jaǵynan da toqyraýǵa ushyraýy múmkin. Mysaly, osy kúnge deıin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi salany jetildirý úshin qanshama reformalar jasady. Biraq solardyń bári de synǵa ushyraýmen boldy. Mektep oqýlyqtary anaý, tarıh pánderindegi kórsetilgen jyldar bir-birine sáıkes kelmeıdi. Hımııa men fızıka pánderinde de qatelikter az emes. Sapaly oqýlyq shyǵarmaı bilimdi oqýshy tárbıeleý ońaıǵa túspeıdi. Ázirge qoǵamda osy bilim salasy kenjelep damýda. Medısınanyń jyry bir bólek. Basqa salalarda ilgerileýshilik bar. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý qolǵa alynǵaly beri sanaýly jyldar ishinde birqatar ónerkásip oryndary iske qosylyp, solardyń keıbiri ónimderin taýar túrinde alys-jaqyn shetelderge shyǵarýda. О́zimizde sheteldik jeńil kólikter men jolaýshylar tasymaldaıtyn avtobýstar da qurastyrylyp jatyr. Astyqqa baı elmiz. Onyń bir bóligin basqa elderge satýdan biraz paıda tabýdamyz. Munaı, gaz, ýran salasynda da osyndaı. Reseımen shektesip jatqan Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan oblystary aýyl sharýashylyǵy ónimderin irgeles jatqan reseılikterge satýda. Tarıhty jańasha kózqaraspen jazý ońaı emes. Ol bir kúnde, qysqa ýaqytta atqaryla qoıar sharýa emes.
– Osy kúnge deıin basyp ótken jol, atqarylǵan jumys kóńil kónshitedi desek, halyqaralyq basylymnyń bolashaǵy qandaı bolmaq? Aldaǵy josparlaryńyz qandaı?
– Jańa josparlar el ishindegi ózgeristerden týyndaıdy. Qazir álemdik saıasatta kóptegen jańalyqtar bolyp jatyr. Solarǵa saıası saraptama jasaı otyryp, oqyrmandarǵa der kezinde jetkizý basty mindet. Árıne, kóterilip otyrǵan máselege oraı elge tanymal saıasatkerlerdiń pikirlerin bildirý de qıyndyq keltiredi. Qazir qazaq tilindegi basylymdardyń qaı-qaısysy da halyqaralyq jaǵdaıdy, respýblıkamyzdaǵy ózgeristerdi taldap kórsetýde orys basylymdarynan kem soqpaıdy. Aldymyzǵa qoıǵan josparlar kóp. Eń bastysy, el ishinde tynyshtyqty saqtaýda, birlikti arttyrýda bar múmkindikti paıdalaný. Memlekettik tilimizdi tuǵyryna tolyq qondyrýda úzdiksiz úgit-nasıhat júrgizip otyrý biz úshin asa mańyzdy is. Al gazettiń bolashaǵy oqyrmandar talǵamyna tikeleı baılanysty. Talǵamdarynan shyǵatyn qundy materıaldar berip otyrsaq, bolashaǵymyz da jaman bolmas dep oılaımyn.
Áńgimelesken
Sharafaddın ÁMIROV,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
