3. Avtor
1989 jyldyń 4 naýryzy. Taldyqorǵan oblysynyń Aqsý aýdanynda «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalynyń «Partııalyq jumys: iskerlik, jańashyldyq, izdenis» degen taqyrypta dóńgelek stol basyndaǵy suhbaty ótetin boldy. Oǵan redaksııadan eki adam barýǵa sheshim qabyldandy. Olar: bas redaktor Kákeń jáne bólim meńgerýshisi men. Almatydan erteletip attandyq. Qapshaǵaıdan ótip, Sheńgeldige ıek artqanda: «Sóıle, batyr, – dedi qaladan shyqqaly beri aýyr oıda otyrǵan aǵamyz kenetten. – Mynadaı uzaq jolda bir-birimizge áńgime aıtyp otyrmasaq bolmas, sirá».
Men qysyldym. О́ıtkeni, baryp kel-shaýyp kelge shamdaǵaı, jumysqa ábjil bolǵanymmen, úlkendermen aradaǵy bylaıǵy qarym-qatynasta tájirıbem az, áli ashyla qoımaǵan uıań kezim.
Osyny sezdi ǵoı deımin, máshıne terezesinen syrtqa barlaı qaraǵan Kákeń: «Rahań... Rahymjandy aıtamyn da... Sol kisiniń kózi tirisinde bizdiń redaksııaǵa bas suqqan sońǵy kelisi esińde me? – dedi. – Bul 1986 jyldyń noıabri edi ǵoı. Men onda batyr aǵańdy ózimde kóp ustamaı, saǵan áńgimelesýge jibergen bolatynmyn».
– Iá, – dedim men. – Ol kisi ekeýmizdiń aramyzdaǵy suraq-jaýap áńgimeniń magnıtofon taspasy seıfte saqtaýly tur. Qajet deseńiz myna sapardan qaıtyp oralǵan soń, sizge bereıin. Biraq, eki nársege túsinbedim. Ol ózińizdiń osydan 31 jyl buryn ocherkińizdiń de, sodan sál keıinirek jaryq kórgen kitabyńyzdyń da keıipkerin maǵan jibergenińiz jáne Rahańnyń keıbir máseleler týraly táptishtep turyp suraǵan saýaldaryma: «Baýkeń men Kákeń biledi. О́ıtkeni, ol sharýalardyń basy-qasynda sol kisiler júrdi ǵoı», – dep kóp nársege mardymdy jaýap bermegeni.
– Másele mine, osynda, baýyrym. Saǵan qazir sony aıtqaly otyrmyn, – dedi aǵamyz myna uzaq jol ústinde úlken bir áńgime tıegin aǵytýǵa yńǵaılanǵandaı bolyp. – Aldymen sózdi seniń birinshi suraǵyńa emes, ekinshisine jaýap berýden bastaıyn. Reıhstag qaharmany Rahymjan Qoshqarbaevty maǵan taýyp bergen Baýkeń. Baýyrjan Momyshuly! Bul kisiniń báıbishesi Jamal 50-shi jyldardyń bas kezinde ózimiz jumys istep júrgen “Lenınshil jasta” mashınıstka edi. 1956 jyldyń kókteminde apamyz Baýkeńniń Máskeýdegi áskerı qyzmetten birjolata bosap, Almatyǵa kelgenin aıtty da, bizderdi batyr aǵamyzben tanystyrý úshin úıine shaqyrdy. Sodan bastap ol kisiniń nazary maǵan myqtap aýǵanyn jasyrmaımyn.
Sol Baýkeń, arýaǵyńnan aınalaıyn asyl aǵam bir kúni úıine shaqyrdy. Aıtqan áńgimesi: ózine soǵysqa qatysqan beıtanys jas jigit sálem berýge kelipti.
– Bilesiń be? – dedi kózi ushqyn shashyp, shıryqqan Baýkeń. – Men de soǵysqa qatystym. Dıvızııaǵa deıin basqardym. Tórt jyl boıǵy surapyldyń nebir sumdyqtary kóz aldymda. Biraq, Berlındi alardaǵy, Reıhstagqa tý tigerdegi qyrǵyn – ol naǵyz aqyrzamannyń ózi. Jańaǵy jigit sol tozaq otynyń ishinde bolǵan. Sol alapattan arýaq qoldap, aman shyqqan. Jeńis jalaýyn tikken! Taǵdyr onyń tarıhı adam retindegi ómirbaıanyn sol sátte jazǵan!!! Senderdiń mindetteriń endi sony elge aıtyp, jalpaq jurtqa jetkizý.
Baýkeń osy sózderdi aıtty da, qolyma tildeı qaǵazdy ustatty. Onda: «Rahymjan. Reıhstag qaharmany! Stranno... Soǵys bitkeli 13 jyl. Eshkim izdemegen. Ahmetjan Qoıshyǵulovtyń qaramaǵynda jumys isteıdi» dep jazylypty. Muny oqı sala bolashaq keıipkerimdi al kep izdeıin. Kóp keshikpeı ony taptym da. Ańqyldaǵan aqjarqyn jigit eken. Ońaı til tabystyq. Qaıta-qaıta baryp, bes kúndeı áńgimelestim. Sodan soń jazýǵa otyrdym. Nátıjesinde 1958 jyldyń 21 fevrali kúni «Lenınshil jas» gazetinde «Reıhstagqa tý tikken qazaq» degen derekti ocherkim shyqty. Ol respýblıka jurtshylyǵyn dúr silkindirdi.
– Osydan keıin Úkimetke de oı túsip, bılik tarapynan qozǵalys bolǵan shyǵar.
– Joq, baýyrym... Oǵan taǵy da aralasyp, muryndyq bolǵan Baýkeń. «Qalaı?» deısiń ǵoı. Aıtaıyn. 1960 jyly fevralda aǵamyz meni shaqyryp jatyr degen habar keldi. Bardym. Ol kisi sál oılanyp otyrdy da: «Seniń ocherkiń arqyly Rahymjannyń esimin el bildi. Endi ony batyrlyq ataqqa usyný kerek. Men Ilııas Omarovpen sóılestim. О́zińmen kezdeskisi keledi. Qur qol barma. Jaqsylap oryssha spravka-anyqtama jazyp apar. Ilekeń sondaǵy derekterdi tilge tıek etip, respýblıka basshylarymen sóılespekshi», – dedi.
...Kóp keshikpeı Ilııas Omarov aǵamyzǵa da jolyqtym. Ol ýaqytta bul kisi Qazaq SSR Memlekettik josparlaý komıteti predsedateliniń birinshi orynbasary-tyn. О́te jyly qarsy aldy. Jazyp aparǵan qaǵazymdy asyqpaı oqyp shyqty da: «Muny maǵan tastap ket. Úlken jumys jasapsyń, qaraǵym», dedi rıza keıippen.
Sodan biraz ýaqyt ótken soń Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń Ákimshilik bólimine shaqyryldym. Onda menimen Mámetqazın joldas áńgimelesti. Suraǵan saýaldarynyń bárine naqty dálelmen jaýap berdim. Keıinnen bildik qoı, Jeńistiń 15 jyldyǵy qarsańyndaǵy osy qareketke myqtap atsalysqan adam Jumabek Táshenov eken. Ol kezde bul kisi Qazaq SSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń Predsedateli bolyp isteıtin. Baýkeńniń aıtýynda tıisti materıaldarmen qarýlanǵan Jumekeń Máskeýdegi SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmy Predsedateliniń orynbasary retindegi bir aılyq kezekshilik qyzmetinde R.Qoshqarbaev jóninde Bas shtabtyń arhıvindegi materıaldardy kótertedi. Odan Rahymjannyń kezinde Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵanyn biledi. Sóıtedi de onyń nelikten ótpegeni jaıly marshal I.S.Konevti shaqyrtyp suraıdy. О́ıtkeni, bul adam soǵystan keıin Bas shtabtyń bastyǵy bolǵan. J.Táshenovtiń qatqyldaý suraǵyna marshal shamdanyp qalady. Ekeýi qatty sózge keledi. Bul jaısyz habar sol kezdegi SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń Predsedateli K.E.Voroshılovqa jetedi. Klıment Efremovıch máseleni ýshyqtyrmas úshin óziniń orynbasary men áıgili marshaldy tatýlastyrýǵa kúsh salady. Sóıtip júrgende daýdyń túıini nazardan tys qalady.
– Bári Klıment Efremovıchtiń azýsyzdyǵynan boldy, – depti Jumabek Táshenov kúıine otyryp Baýkeńe.
– Jumekeń de men sekildi qyzba ǵoı. Ekeýmizdi qurtyp júrgen sol minez, – dedi maǵan aıtqan áńgimesinde Baýkeń.
Sóıtip, alǵashqy talpynysymyz sátsiz aıaqtaldy.
Osy jerge kelgende áńgime kilt úzildi. Oǵan sebep bolǵan júrgizýshi Seriktiń máshıneni jaılap qana toqtatyp, kapotty asha bastaǵany edi. Ony kórgen biz de syrtqa shyqtyq. Kún ala bult bolyp kóringenmen, tóńirek manaýraǵan jaımashýaq keıipte. Jyly jel – altynkúrektiń lebimen jol jıegindegi qar aǵyl-tegil erip jatyr.
– Arada tórt jyl ýaqyt ótti, – dedi bárimiz máshınedegi ornymyzǵa otyryp, kólik Arqarlynyń asýyna bet alǵannan keıin Kákeń. – Alda Jeńistiń 20 jyldyǵy jaqyndap kele jatty. Baýkeń: «Rahymjan týraly joǵary jaqqa hat jazsaq, oǵan ókilettikteri zor tórt adam qol qoıatyn boldy, – dep taǵy bir áńgimeniń shetin shyǵardy bir kúni. Sol kisiniń túrtpekteýimen men endi R.Qoshqarbaev týraly tabylǵan sońǵy tyń derekterdi qosyp, taǵy da anyqtama jazýǵa otyrdym. Qazir sol dokýmenttiń bir danasy áli kúnge arhıvimde saqtaýly. Oǵan Baýkeń bylaı dep jazypty: «Bul taqyrypta Ǵ.Músirepovpen áńgime boldy. Oǵan alǵashqy danasyn qaldyrdym. 15 ııýl. 1964 jyl. B.Momyshuly».
Kúzge tarta hat qaıta-qaıta jóndelip, ábden tolyqtyrylyp baryp daıyn boldy-aý, áıteýir. Oǵan ókimetke sózderi ótetin, qoldarynda mandaty bar tórt ataqty aǵamyz qol qoıdy. Olar: Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, respýblıka Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy Músirepov, SSSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, jazýshy Mustafın, Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, jazýshy I.Shýhov, respýblıka Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń múshesi, aqyn Á.Tájibaev edi.
Bul bastamany bılik qoldady. Sóıtip, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń Bıýrosynda arnaıy qaýly qabyldanyp, alty jyl boıy jınaqtalǵan búkil dokýment Máskeýge jiberildi. Ol kezde ony adamdardyń az ǵana toby biletin. Senimimiz kúshti boldy. О́ıtkeni, 1964 jyldyń kúzinen bastap elimizdegi joǵary basshylyqqa basqa adamdar keldi ǵoı. Jaqyndap kele jatqan Jeńistiń 20 jyldyǵynda olardan jańa kózqaras, jańa yqylas bolar dep kúttik. Dúrildep 9 mamyr meıramy da óte shyqty. Biraq Rahymjan Qoshqarbaev týraly ortalyq úndemedi. Qandaı ókinishti...
Kákimjan aǵa sóılep otyr. Men joǵarydaǵy birinen-biri ótken tyń da sony derekterge toly tolǵanysty typyr etpeı únsiz tyńdaýdamyn. Sebebi, bul buryn múlde estimegen jańa áńgime. Aǵamyzdyń Reıhstag qaharmany Rahymjan Qoshqarbaevtyń erligin 50-shi jyldardyń sońynda gazetke birinshi bolyp jazǵan qalamger ekenin biletinbiz. Keıin, ıaǵnı 1966 jyly basty keıipkeri Rahań bolyp tabylatyn «Kernegen kek» atty derekti povestiń de avtory atanǵanynan habarymyz mol edi. Biraq... ıá, biraq mynadaı jankeshti tirlikke ynty-shyntymen aralasýy... Qaıta-qaıta qushyrlana kirisýi... Bul endi naǵyz keremet, ǵajap is!
– Baýkeń menimen áńgimeleserde nemese bir jumys tapsyrarda únemi shaqyrtyp alýshy edi, – dep sózin jalǵady Kákimjan aǵa Muqyrǵa jetip, Kóksý ózeninen óte bergende. – Bul joly, ıaǵnı 1969 jyldyń ıanvarynda aqsaqal maǵan telefon arqyly ózi habarlasyp, bylaı dedi: «Rahymjan dese Ǵabıt Músirepov ishken asyn jerge qoıady. Pikiri áli joǵary. Sol kisimen aqyldasqaısyń. Bastaǵan isti orta jolda qaldyrýǵa bolmaıdy».
Batyr aǵanyń aıtqany biz úshin buıryq. Al ol sózbuıdaǵa salynbaıdy, oryndalady. Osylaı degen ishki oıym kóp keshikpeı meni Ǵabeńmen júzdestirdi. Aqyldastyrdy. Sodan keıin joǵary jaqqa taǵy bir hat ketti. Ol Jeńistiń 25 jyldyǵy qarsańynda R.Qoshqarbaevtyń erligin ádil baǵalaý jónindegi tilek-usynys edi. Oǵan ataqty Baýkeń, Baýyrjan Momyshuly ózi bastap, eki márte Sovet Odaǵynyń Batyry Sergeı Lýganskıı men Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, aqyn Juban Moldaǵalıev qostap, 12 adam qol qoıdy. Bul 1969 jyldyń 29 ıanvary bolatyn. Máseleni qaraýǵa ýaqyt jetkilikti bolsyn, erteń eshkimde de ókinip qalmasyn dep atalmysh dokýment Máskeýge Jeńistiń 25 jyldyǵynan bir jyl alty aı buryn ádeıi erte jiberildi. Taǵy da únsizdik. Ortalyq bul hatqa da lám-mım dep jaq ashpady.
Sózimdi aıaqtarda ádilettilikke qııanat bolmas úshin, myna bir jaıdy da anyqtap aıta keteıin. Joǵarydaǵydaı mazmundaǵy eń sońǵy hattyń Ǵabeń, Ǵabıt Músirepov bastaǵan bir top adamnyń qol qoıýymen L.I.Brejnev atyna 1975 jyly da jazylǵany bar. Muny qolǵa alyp, onyń basy-qasynda bolǵan jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov aǵań. Aıtpaqshy, osydan bir apta shamasy buryn sol kisiniń «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynda «Eskirmegen estelik» atty maqalasy shyqty. Oqydyń ba?
– Iá, – dep jaýap qattym men. – Fevraldaǵy nomer ǵoı. Jalǵasy № 3 sanda jarııalanatyny aıtylypty, – dedim sózim dáleldi ári áserli bolsyn degendeı nyqtap.
– Durys, – dedi Kákimjan aǵa. Sóıtti de: – Mine, Taldyqorǵanǵa da keldik. Munda obkomǵa kirip shyǵýym kerek. Onda meni ıdeologııa jónindegi hatshy Gúlsha Táńirbergenova tosyp otyr. Al sender qalany aralańdar. 40-45 mınýt kóleminde boı kórsetip qalarmyn, – dedi júrgizýshi Serik ekeýmizge.
Qalany aralaǵanda qaıda baramyz. Ýaqyt shekteýli. Onyń ústinde munda kóre qoıarlyq jer de az. Eki kitap dúkenine kirip shyǵyp, ortalyq alańnyń shyǵys jaǵyndaǵy sur úıge qaıtyp kelsek, Kákeń de baspaldaqpen jaılap túsip, bizge qaraı bettep keledi eken.
– Sonda ataqty adamdardyń aqyl-keńesimen siz daıyndap, ol kisiler qol qoıǵan joǵarydaǵy úsh hattyń taǵdyrynan eshqandaı habar bolmaǵany ma? – dedim men kóligimiz Aqsýǵa bet alǵan soń, aǵamyzdy qaıtadan sózge tartyp. – О́zińiz keıin Ortalyq Komıtettiń hatshysy qyzmetin atqarǵan kezińizde sol múmkindikti paıdalanyp, Máskeýdiń únsizdiginiń syryn bilýdiń sáti tústi me?
– Ol jumbaqtyń jaýaby men Úlken úıge barmastan kóp ýaqyt buryn-aq belgili bolǵan, – dedi aǵamyz joǵarydaǵy saýalǵa kúni boıy daıyndalyp otyrǵan adamdaı ile jaýap qatyp. – 1980 jyly avgýsta respýblıkamyzdyń 60 jyldyǵy toılanatyn boldy. Onda men, ózderiń bilesińder, QazTAG-tyń dırektorymyn. Toı saltanatyna Bas hatshy L.I.Brejnevtiń ózi kelip qatysty. Sondaǵy az ǵana bılik ıeleri arasyndaǵy áńgimede Leonıd Ilıchke aldymen Rahymjan Qoshqarbaev, sodan soń Baýyrjan Momyshuly máselesi qulaqqaǵys etildi. Oǵan Kreml qojaıyny: «Tarıhty qaıta qarap qaıtemiz», dep óte qysqa jaýap berdi. Bul: «Boldy, bitti. Bári osymen támam. Ondaı taqyrypty endi qaıtip qozǵamańdar», degen sóz edi.
– Men munyń bárin saǵan nege aıtyp otyrmyn? – dedi osy arada sál únsiz qalyp baryp áńgimesin qaıta jalǵaǵan Kákimjan aǵa. – Biz qartaıdyq. Bir jyldan soń Baýkeń aıtqandaı “derpen”, ıaǵnı derbes pensıoner bolamyz. Sóıtip, qoǵamnyń qyz-qyz qaınap jatqan ómirinen alystaımyz. Al bul degen tilińdi bireý alyp, bireýi almaı, pushaıman kúı keshesiń degen sóz. Sonda Reıhstag qaharmany týraly jıyp-tergen dúnıe ne bolady? Jeńistiń 15, 20, 25, 30 jyldyǵyndaǵy bastamalar jaǵdaıy qaıda qalmaq? Ony keleshekte kim jalǵastyrady? Osyny oılaı kele men mynadaı sheshim qabyldadym. Ol – qalaǵa oralǵan soń Rahań týraly 30 jyl boıy jınaǵan arhıv derekterimniń kóshirmesin saǵan berý. Jassyń. Bolashaǵyń alda. Qaıda, qandaı jaǵdaıda júrseń de osy másele áıteýir júrek túkpirińde jatsyn degen nıet qoı meniki. Batyr aǵańmen ózińdi osydan eki jarym jyl buryn nege kezdestirip, áńgimelestirdim dep oılaısyń? Onyń mánisi mine, osynda, qaraǵym. Úmitsiz shaıtan degen... Alda Jeńistiń 45 jyldyǵy kele jatyr. Odan keıin 50 jyldyq ta boı kórsetpek. Sondaı kezde únsiz qalmasańdar bolǵany da.
Áńgime aıaqtaldy. Men úndemedim. О́ıtkeni, bul elp etip, birden bas ızeı salatyn jeńil-jelpi sharýa emes edi. Salmaǵy aýyr, joly qıyn júk bolatyn. Sondyqtan ony birden qabyldaı almadym. «Jaýaby jıyrma jyldan beri tabylmaı kele jatqan jumbaqqa jolap nem bar?» degen ekiudaı sezim jeteginde qamaldym da qaldym.
...Aqsýdan Almatyǵa 7-martta keshtetip jettik. 10-y kúni jumysqa shyqtyq. Túske taman: «Bas redaktor shaqyryp jatyr», dedi hatshy qyz. Esikti ashyp kire bergenimde: «Mine, baýyrym! Saǵan aıtqan dokýmentter mynaý», dedi Kákimjan aǵa seıf kiltin nyǵarlaı jaýyp jatyp. – «Jeıtin nanym bar edi dep júrgenshe, jep tynaıyn», depti ǵoı baıaǵy asharshylyqta bireý. Sol aıtqandaı myna papkany saǵan berip, kóńilimdi jaılandyraıyn. Aıtarym: asyqpa. Búgin-erteń qolǵa alatyn sharýa emes. Jaǵdaıǵa qarap qımylda. О́mir uzaq jol ǵoı, qalqam. Bir reti kelip qalar. Al bolmasa... Qaıtesiń. Áıteýir, osy is saǵan amanat», dedi.
Myna sózdi estigende júregim dir ete tústi. Ne isterimdi bilmeı betine qaradym aǵamyzdyń. Áli kúnge deıin kóz aldymda: jaıdary da jaıbaraqat, salmaqty da syrbaz keıipte turǵan edi sol sátte ol kisi. Qınalý men renjý nemese muńaıý atymen joq-tyn óńinde. Kerisinshe, degdar, bekzat qalpymen qarap turdy maǵan.
...Sodan týra jeti aı ótken soń Kákimjan aǵa kenetten qaıtys boldy. Men sonda baryp bárin bir-aq túsindim. Túsindim de: «О́mir bar jerde, qaza bar degen... Kóp nárseni erte oılastyrǵan eken-aý jaryqtyq», dedim ishimnen. Sóıte otyryp, 1990 jyldyń basynda uzynqulaqtan: «Ortalyq Komıtettegi Memlekettik nagradalar bólimi meńgerýshisiniń birinshi orynbasary Kórik Dúıseev Baýkeńniń 80 jyldyǵy qarsańynda keıbir máselelerdi anyqtaý úshin Máskeýge barady eken», degen habardy estip, sol kisige jolyǵýǵa bel býdym. Oıym – Kákeńniń qaldyryp ketken kóshirme qaǵazdaryndaǵy derek kózderdi aǵamyzdyń qolyna ustatyp, sol arqyly ortalyqtan olardyń kýálandyrǵan danalaryn aldyrtý jóninde ótinish jasaý. Kórik Qundyzbaıuly 1987-1989 jyldary «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory bolǵan adam. Barlyq redaksııa bir ǵımaratta ornalasqandyqtan, Kákimjan aǵaǵa únemi kelip-ketip áńgimelesip júretin. Bizdi sodan jaqsy tanıtyn. Sony betke ustap kelemiz ǵoı, baıaǵy.
– Jaraıdy, – dedi aǵamyz qashanǵy elpildegen kishipeıil minezimen. – Ákel tizimińdi. Ala keteıin. Ýaqyt óte kele múmkin Rahań máselesimen de aınalysyp qalarmyz. Sonda qajetke jarary anyq. Biraq, esińde bolsyn, qazirgi basty tapsyrma – Baýkeń.
Halyq batyrynyń 80 jyldyǵyna baılanysty ol nıet pen tilektiń bárimizdiń oılaǵanymyzdaı bolyp, abyroımen oryndalǵanyn qazir búkil jurt biledi. 1990 jylǵy 12 dekabrde respýblıkanyń jańa basshysy N.Á.Nazarbaevtyń Ortalyqty moıyn burǵyzbas dálelder arqyly kóndirýimen Baýyrjan Momyshulyna Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. “Táýbe! – destik bul aqjoltaı habarǵa. – Rahymjan Qoshqarbaevqa da osyndaı aqjarylqap kún týsa eken...».
О́stip júrgende arada tórt jyl ótti. Bul kezde men «Halyq keńesi» gazeti bas redaktorynyń orynbasary edim. Alda Jeńistiń 50 jyldyǵy jaqyndap kele jatty. Osynyń qarsańynda Rahańdy joǵarǵy jaq esine taǵy bir salyp qoısaq qaıtedi degen oımen basshymyz Sarbas Aqtaevqa kirgenim esimde. «Qajetti derektiń bári Kórik aǵamyzda. Ol kisi ony Kákeńniń qaldyrǵan tizimi arqyly Máskeýden anyqtap qaıtqan», – dedim Sákeńe, barlyq oqıǵanyń búge-shigesin qaldyrmaı baıandap. Sarbas aǵa: «Kóreıik», – dedi de joǵarǵy jaqqa barlaý jasaýǵa ketti. Bir aı shamasy ýaqyt ótkennen keıin ol kisi kabınetine shaqyryp aldy da: “Qazir qoǵamdyq pikirdiń bári Qasekeń, Qasym Qaısenov jaǵyna aýyp tur», – dedi. – Bul zańdy da. Sebebi, halyq kóńiliniń túkpirinde baıaǵydan beri kele jatqan úsh ardaqtymyz bar edi desek, solardan kózi tiri qalǵany – osy partızan aǵamyz ǵoı. Al endi Baýkeń men Rahań qazir myna ómirde joq. Sondyqtan bıliktiń bul kisige búıreginiń burýyn: «Qarııanyń keýdesinde ókinish ketpeı, erliginiń elenýin kózi tiri kezinde kórsin», – degen turǵyda túsinýimiz kerek. Áńgimeniń toq eteri, qalaı, ne desek te endi jarty jyldan soń búkil aqparat quraldarynyń nazary Qasekeńe qaraı aýady. Odan biz de tys qalmaýymyz kerek. Tapsyrma solaı».
Aıtqandaı-aq, 1995 jyldyń basynan bastap gazet-jýrnal men teleradıoda Qasekeń týraly qýatty qoǵamdyq pikir dúmpip kep berdi deısiz. Sákeń eskertkendeı, budan «Halyq keńesi» de shet qalmaı, basshylyqtyń tapsyrýymen meniń de ańyz adam týraly «Keıipker» atty kólemdi maqala jazǵanym bar. Aqyry Jeńistiń 50 jyldyǵy atalyp ótilýine eki jeti qalǵanda, ıaǵnı, 24 sáýir kúni Qasym Qaısenov Elbasy Jarlyǵymen «Halyq qaharmany» ataǵyna ıe boldy. Árıne, ol kezde Keńes Odaǵynyń Batyry mártebesi bolsa da joq. Al táýelsiz Qazaqstannyń eń joǵarǵy nagradasy partızan aǵamyzǵa naǵyz laıyq marapat edi.
Arada taǵy da biraz ýaqyt ótti. 1998 jyldyń aıaǵynda men bas redaktordyń orynbasary bolyp «Egemen Qazaqstannyń» tabaldyryǵyn attadym. Bul jańa jylǵa bir apta qalǵan kez bolatyn. Kele sala gazettiń jylashar nómirin shyǵaratyn topqa jetekshilik etýge jegildim. Redaksııa alqasynyń talaby: ol nómir tartymdy, tyń taqyryptarǵa toly bolýy kerek. «Tipti jyl boıyna júrgizip, kóptiń kóńilin aýdaratyn, sol arqyly basylymǵa bedel ákeletin iri ıdeıalar men jobalar bolsa, ol ǵajap bolar edi», deıdi bas redaktorymyz Erjuman Smaıyl aǵamyz jumystyń ara-arasynda.
Kúni boıy oılandyq. Kóz aldymyzǵa keler jyldyń kelbetin ákelemiz. 1999 jyl... Qańtar – Prezıdent saılaýy; sáýir – Qanysh Sátbaevtyń ǵasyrlyq mereıtoıy; jeltoqsan – «Egemen Qazaqstannyń» 80 jyldyǵy... Taǵy ne bar degendeı, kúntizbeni qaıta paraqtaýǵa kóshtik. Toqta... Toqta! «Rahymjan Qoshqarbaev. 1924 jyly 19 qazanda týǵan». Sonda aǵamyz keler jyly qanshaǵa keledi? Dereý 99-dan 24-ti alyp tastap, sanaı bastadyq. 75! O-o, bul Reıhstag qaharmanynyń mereıtoıy ǵoı. Boldy! Bitti! Osy datany alǵa tartyp, on aı boıy qoǵamdyq pikir kórigin gýildetý kerek. Qudaı qalasa, bul bir keremet ıdeıa bolaıyn dep tur!
Sodan otyra qalyp, Rahań týraly maqala jazaıyn. Bismillási Kákimjan aǵa atynan bastalyp, tini 1986 jylǵy magnıtofon taspasyndaǵy suraq-jaýaptan órilgen bul dúnıeniń taqyryby «Halyq ala almaǵan qamal» dep ataldy. Nege? Onyń jaýabyn atalmysh materıaldyń «Sóz sońy» taraýyndaǵy sóılemder anyq ashyp berdi ǵoı dep oılaımyn. «Halqymyz kezinde esh pármen, jarlyqsyz «Batyr» dep óz júrek qalaýymen at bergen úsh qaharmannyń bar ekenin jaqsy bilesizder, qurmetti oqyrman!» – delingen bolatyn onda. – Jarııalylyq pen demokratııa, táýelsizdik tusynda solardyń ekeýi – Baýyrjan Momyshuly men Qasym Qaısenov kesh te bolsa, sol ataqqa qol jetkizdi emes pe? Al Rahymjan Qoshqarbaev aǵamyz umyt qaldy. Nege? Bizdi mine, osy suraq mazalaıdy. “Halyq almaıtyn qamal joq», deıdi qazaq danalyǵy. Ádilettilik qalpyna kelsin desek, el ekenimizdi bildirgimiz kelse, Rahań týraly 60-70-shi jyldardaǵy qoǵamdyq pikir negizinde bir dúmpip baryp basylǵan umtylysty taǵy da qaıtalap kórsek qaıtedi? Sóıteıik, jarandar! Pikir bildireıik. Usynys aıtaıyq. Halyq ala almaı kele jatqan qamalǵa taǵy bir ret shabýyl jasap kóreıik. Nátıjesi bolyp qalar...».
Atalmysh maqala 1999 jyldyń 1 qańtarynda «Egemen Qazaqstannyń» 5-shi betinde jaryq kórdi. Sol-aq eken, jer-jerden redaksııaǵa qoldaý hattar qaptady-aı deısiz. Olardyń ishinde ataqty partızan Q.Qaısenov pen Qostanaı oblysyndaǵy Sosıalıstik Eńbek Eri M.Iаrovoıdyń, Taldyqorǵan oblysyndaǵy Jarkent óńiriniń turǵyny T.Isabekov pen kezinde Rahań dırektor bolyp turǵan «Almaty» qonaq úıiniń ákimshisi qyzmetin atqarǵan zeınetker S.Dáýrenbekqyzynyń lebizderi júrek tolqytarlyq dúnıeler edi. Mine, osyndaı pikirlerdi áýeli Kákimjan aǵanyń bizge qaldyryp ketken papkasyndaǵy hattaryn aıshyqtaı ornalastyryp baryp, sodan soń jurtshylyq usynystaryn toptap berdik te otyrdyq.
Áli esimde, sol jylǵy 4 sáýir kúni Memlekettik hatshy Ábekeń, Ábish Kekilbaevtyń kómekshisi Tilekqabyl Boranǵalıuly redaksııaǵa telefon soǵyp, «Egemen Qazaqstandaǵy» Rahań týraly sońǵy úsh aı ishinde shyqqan materıaldardy jınaqtap jetkizip berýdi ótindi. «Iá, sát!» dedik ishteı. 5 mamyr kúni Tilekqabyl taǵy bir ret habarlasyp: «Qoshqarbaevtyń janyndaǵy Grıgorıı Býlatov Reseıdiń qaı jerinen edi? Sondaı bir málimet kerek bolyp tur», – dedi. «Vıatkanyń orysy ǵoı», – dedik saq etkizip». Al 7 mamyr kúni túski saǵat 12-ler shamasynda redaksııaǵa taǵy da tileýińdi bergir Tilekqabyl alaqaılaı telefon soǵyp, bizdi Memlekettik hatshyǵa qosty. Ábekeń aman-saýlyqtan soń osy jańa ǵana Elbasynyń kabınetinen shyqqanyn, Prezıdent Rahymjan Qoshqarbaevqa «Halyq qaharmany» ataǵyn berý týraly Jarlyqqa qol qoıǵanyn tolqı turyp aıtty. Sodan soń Rahańnyń elordada turatyn týystaryn izdep tabýdy, olarǵa «Qazaqstan» telearnasynyń keshki qorytyndy jańalyqtarynda oqylatyn Jarlyqtan jarty saǵat buryn osy qýanyshty habardy jetkizýdi tapsyryp, gazettiń 9 mamyr – Jeńis kúngi meıramynan keıingi nómirine arnaıy maqalanyń qajet ekenin eskertti.
Keshki saǵat 19-da kýrer «Egemen Qazaqstan» redaksııasyna Elbasy Jarlyǵyn jetkizdi. Bul qujat Memlekettik hatshy Ábish Kekilbaevtyń «Uly Jeńistiń erekshe oqıǵasy» degen túsinikteme maqalasymen birge gazettiń erteńge shyǵyp bara jatqan 8 mamyr kúngi nómirine salyndy. Al oǵan deıin biz tilshi Nurhan Myńbaı ekeýmiz telefon arqyly Rahańnyń Astanada turatyn nemere inisi Kártaı Musabekov pen týysy Gúlshen Jumaǵojınany taýyp, áńgimelesip úlgergen edik. Ol suhbat 11 mamyr kúni aǵa gazette «Halyq alǵan qamal» degen taqyryppen jaryq kórdi.
...Sodan kóp keshikpeı redaksııaǵa beıtanys apaıdyń kelip, bizdiń bólmeniń esigin ımene ashqany bar. «Atym – Rymjan, qaraǵym, – dedi ol kisi daýsy dirildeı. – Rahymjan aǵalaryńnyń nemere qaryndasy bolyp kelemin. Kóp jyl osy Aqmoladaǵy kooperatıv tehnıkýmynda sabaq berdim. Qazir zeınetkermin. Jaqsy is, úlken azamattyq tirlik jasapsyńdar, aınalaıyn. Únsiz qalmaıyq dep týǵan-týysqandar atynan «Egemen Qazaqstanǵa» rahmet aıtqaly keldim», – dedi. Sóıtti de kózi móltildep, egilip qoıa berdi. «Jalǵyz edi, – dedi. – Bas kóterer izdeýshisi joq edi», – dedi. Muny kórip otyryp endi meniń kóńilim bosady.
– Olaı dep aıtpańyz, – dedim apaıdy jubatyp. – Artynda qazaq degen halqy, Kákimjan Qazybaev sekildi ómir boıǵy joqtaýshysy bop ótken inisi turǵanda Rahań qalaı jalǵyz bolady? Rahmet aıtsańyz aldymen batyr aǵamyzdy alǵash ret gazetke jazyp, 31 jyl nasıhattaǵan Kákeńe aıtyńyz.
Osylaı dedim de men Rymjan apaıǵa Kákimjan aǵa týraly áıda kep áńgime soǵaıyn. Qolyna Kákeń týraly ózim qurastyryp, 1996 jyly «Qazaqstan» baspasynan Nurmahan Orazbek aǵamyz shyǵaryp bergen «Kózden ketse de kóńilde qalǵan» estelikter jınaǵyn bereıin. Sóıtip, redaksııanyń kezekshilik atqaryp júrgen kóligine mingizip, Rymjan apaıdy úıine shyǵaryp salaıyn. Sodan soń Almaty jaqtan poıyz keletin shyǵysqa qarap turyp: «Amanatyńyz oryndaldy, Kákimjan aǵa!» dep kúbirleı til qatyp, kóńilimdi bir demdeıin.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.
––––––––––––
Sýretterde: jazýshy-pýblısıst K.Qazybaev;
Reıhstag qaharmany R.Qoshqarbaev.
(Sońy. Basy 77-80-nómirlerde).
3. Avtor
1989 jyldyń 4 naýryzy. Taldyqorǵan oblysynyń Aqsý aýdanynda «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalynyń «Partııalyq jumys: iskerlik, jańashyldyq, izdenis» degen taqyrypta dóńgelek stol basyndaǵy suhbaty ótetin boldy. Oǵan redaksııadan eki adam barýǵa sheshim qabyldandy. Olar: bas redaktor Kákeń jáne bólim meńgerýshisi men. Almatydan erteletip attandyq. Qapshaǵaıdan ótip, Sheńgeldige ıek artqanda: «Sóıle, batyr, – dedi qaladan shyqqaly beri aýyr oıda otyrǵan aǵamyz kenetten. – Mynadaı uzaq jolda bir-birimizge áńgime aıtyp otyrmasaq bolmas, sirá».
Men qysyldym. О́ıtkeni, baryp kel-shaýyp kelge shamdaǵaı, jumysqa ábjil bolǵanymmen, úlkendermen aradaǵy bylaıǵy qarym-qatynasta tájirıbem az, áli ashyla qoımaǵan uıań kezim.
Osyny sezdi ǵoı deımin, máshıne terezesinen syrtqa barlaı qaraǵan Kákeń: «Rahań... Rahymjandy aıtamyn da... Sol kisiniń kózi tirisinde bizdiń redaksııaǵa bas suqqan sońǵy kelisi esińde me? – dedi. – Bul 1986 jyldyń noıabri edi ǵoı. Men onda batyr aǵańdy ózimde kóp ustamaı, saǵan áńgimelesýge jibergen bolatynmyn».
– Iá, – dedim men. – Ol kisi ekeýmizdiń aramyzdaǵy suraq-jaýap áńgimeniń magnıtofon taspasy seıfte saqtaýly tur. Qajet deseńiz myna sapardan qaıtyp oralǵan soń, sizge bereıin. Biraq, eki nársege túsinbedim. Ol ózińizdiń osydan 31 jyl buryn ocherkińizdiń de, sodan sál keıinirek jaryq kórgen kitabyńyzdyń da keıipkerin maǵan jibergenińiz jáne Rahańnyń keıbir máseleler týraly táptishtep turyp suraǵan saýaldaryma: «Baýkeń men Kákeń biledi. О́ıtkeni, ol sharýalardyń basy-qasynda sol kisiler júrdi ǵoı», – dep kóp nársege mardymdy jaýap bermegeni.
– Másele mine, osynda, baýyrym. Saǵan qazir sony aıtqaly otyrmyn, – dedi aǵamyz myna uzaq jol ústinde úlken bir áńgime tıegin aǵytýǵa yńǵaılanǵandaı bolyp. – Aldymen sózdi seniń birinshi suraǵyńa emes, ekinshisine jaýap berýden bastaıyn. Reıhstag qaharmany Rahymjan Qoshqarbaevty maǵan taýyp bergen Baýkeń. Baýyrjan Momyshuly! Bul kisiniń báıbishesi Jamal 50-shi jyldardyń bas kezinde ózimiz jumys istep júrgen “Lenınshil jasta” mashınıstka edi. 1956 jyldyń kókteminde apamyz Baýkeńniń Máskeýdegi áskerı qyzmetten birjolata bosap, Almatyǵa kelgenin aıtty da, bizderdi batyr aǵamyzben tanystyrý úshin úıine shaqyrdy. Sodan bastap ol kisiniń nazary maǵan myqtap aýǵanyn jasyrmaımyn.
Sol Baýkeń, arýaǵyńnan aınalaıyn asyl aǵam bir kúni úıine shaqyrdy. Aıtqan áńgimesi: ózine soǵysqa qatysqan beıtanys jas jigit sálem berýge kelipti.
– Bilesiń be? – dedi kózi ushqyn shashyp, shıryqqan Baýkeń. – Men de soǵysqa qatystym. Dıvızııaǵa deıin basqardym. Tórt jyl boıǵy surapyldyń nebir sumdyqtary kóz aldymda. Biraq, Berlındi alardaǵy, Reıhstagqa tý tigerdegi qyrǵyn – ol naǵyz aqyrzamannyń ózi. Jańaǵy jigit sol tozaq otynyń ishinde bolǵan. Sol alapattan arýaq qoldap, aman shyqqan. Jeńis jalaýyn tikken! Taǵdyr onyń tarıhı adam retindegi ómirbaıanyn sol sátte jazǵan!!! Senderdiń mindetteriń endi sony elge aıtyp, jalpaq jurtqa jetkizý.
Baýkeń osy sózderdi aıtty da, qolyma tildeı qaǵazdy ustatty. Onda: «Rahymjan. Reıhstag qaharmany! Stranno... Soǵys bitkeli 13 jyl. Eshkim izdemegen. Ahmetjan Qoıshyǵulovtyń qaramaǵynda jumys isteıdi» dep jazylypty. Muny oqı sala bolashaq keıipkerimdi al kep izdeıin. Kóp keshikpeı ony taptym da. Ańqyldaǵan aqjarqyn jigit eken. Ońaı til tabystyq. Qaıta-qaıta baryp, bes kúndeı áńgimelestim. Sodan soń jazýǵa otyrdym. Nátıjesinde 1958 jyldyń 21 fevrali kúni «Lenınshil jas» gazetinde «Reıhstagqa tý tikken qazaq» degen derekti ocherkim shyqty. Ol respýblıka jurtshylyǵyn dúr silkindirdi.
– Osydan keıin Úkimetke de oı túsip, bılik tarapynan qozǵalys bolǵan shyǵar.
– Joq, baýyrym... Oǵan taǵy da aralasyp, muryndyq bolǵan Baýkeń. «Qalaı?» deısiń ǵoı. Aıtaıyn. 1960 jyly fevralda aǵamyz meni shaqyryp jatyr degen habar keldi. Bardym. Ol kisi sál oılanyp otyrdy da: «Seniń ocherkiń arqyly Rahymjannyń esimin el bildi. Endi ony batyrlyq ataqqa usyný kerek. Men Ilııas Omarovpen sóılestim. О́zińmen kezdeskisi keledi. Qur qol barma. Jaqsylap oryssha spravka-anyqtama jazyp apar. Ilekeń sondaǵy derekterdi tilge tıek etip, respýblıka basshylarymen sóılespekshi», – dedi.
...Kóp keshikpeı Ilııas Omarov aǵamyzǵa da jolyqtym. Ol ýaqytta bul kisi Qazaq SSR Memlekettik josparlaý komıteti predsedateliniń birinshi orynbasary-tyn. О́te jyly qarsy aldy. Jazyp aparǵan qaǵazymdy asyqpaı oqyp shyqty da: «Muny maǵan tastap ket. Úlken jumys jasapsyń, qaraǵym», dedi rıza keıippen.
Sodan biraz ýaqyt ótken soń Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń Ákimshilik bólimine shaqyryldym. Onda menimen Mámetqazın joldas áńgimelesti. Suraǵan saýaldarynyń bárine naqty dálelmen jaýap berdim. Keıinnen bildik qoı, Jeńistiń 15 jyldyǵy qarsańyndaǵy osy qareketke myqtap atsalysqan adam Jumabek Táshenov eken. Ol kezde bul kisi Qazaq SSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń Predsedateli bolyp isteıtin. Baýkeńniń aıtýynda tıisti materıaldarmen qarýlanǵan Jumekeń Máskeýdegi SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmy Predsedateliniń orynbasary retindegi bir aılyq kezekshilik qyzmetinde R.Qoshqarbaev jóninde Bas shtabtyń arhıvindegi materıaldardy kótertedi. Odan Rahymjannyń kezinde Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵanyn biledi. Sóıtedi de onyń nelikten ótpegeni jaıly marshal I.S.Konevti shaqyrtyp suraıdy. О́ıtkeni, bul adam soǵystan keıin Bas shtabtyń bastyǵy bolǵan. J.Táshenovtiń qatqyldaý suraǵyna marshal shamdanyp qalady. Ekeýi qatty sózge keledi. Bul jaısyz habar sol kezdegi SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń Predsedateli K.E.Voroshılovqa jetedi. Klıment Efremovıch máseleni ýshyqtyrmas úshin óziniń orynbasary men áıgili marshaldy tatýlastyrýǵa kúsh salady. Sóıtip júrgende daýdyń túıini nazardan tys qalady.
– Bári Klıment Efremovıchtiń azýsyzdyǵynan boldy, – depti Jumabek Táshenov kúıine otyryp Baýkeńe.
– Jumekeń de men sekildi qyzba ǵoı. Ekeýmizdi qurtyp júrgen sol minez, – dedi maǵan aıtqan áńgimesinde Baýkeń.
Sóıtip, alǵashqy talpynysymyz sátsiz aıaqtaldy.
Osy jerge kelgende áńgime kilt úzildi. Oǵan sebep bolǵan júrgizýshi Seriktiń máshıneni jaılap qana toqtatyp, kapotty asha bastaǵany edi. Ony kórgen biz de syrtqa shyqtyq. Kún ala bult bolyp kóringenmen, tóńirek manaýraǵan jaımashýaq keıipte. Jyly jel – altynkúrektiń lebimen jol jıegindegi qar aǵyl-tegil erip jatyr.
– Arada tórt jyl ýaqyt ótti, – dedi bárimiz máshınedegi ornymyzǵa otyryp, kólik Arqarlynyń asýyna bet alǵannan keıin Kákeń. – Alda Jeńistiń 20 jyldyǵy jaqyndap kele jatty. Baýkeń: «Rahymjan týraly joǵary jaqqa hat jazsaq, oǵan ókilettikteri zor tórt adam qol qoıatyn boldy, – dep taǵy bir áńgimeniń shetin shyǵardy bir kúni. Sol kisiniń túrtpekteýimen men endi R.Qoshqarbaev týraly tabylǵan sońǵy tyń derekterdi qosyp, taǵy da anyqtama jazýǵa otyrdym. Qazir sol dokýmenttiń bir danasy áli kúnge arhıvimde saqtaýly. Oǵan Baýkeń bylaı dep jazypty: «Bul taqyrypta Ǵ.Músirepovpen áńgime boldy. Oǵan alǵashqy danasyn qaldyrdym. 15 ııýl. 1964 jyl. B.Momyshuly».
Kúzge tarta hat qaıta-qaıta jóndelip, ábden tolyqtyrylyp baryp daıyn boldy-aý, áıteýir. Oǵan ókimetke sózderi ótetin, qoldarynda mandaty bar tórt ataqty aǵamyz qol qoıdy. Olar: Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, respýblıka Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy Músirepov, SSSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, jazýshy Mustafın, Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, jazýshy I.Shýhov, respýblıka Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń múshesi, aqyn Á.Tájibaev edi.
Bul bastamany bılik qoldady. Sóıtip, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń Bıýrosynda arnaıy qaýly qabyldanyp, alty jyl boıy jınaqtalǵan búkil dokýment Máskeýge jiberildi. Ol kezde ony adamdardyń az ǵana toby biletin. Senimimiz kúshti boldy. О́ıtkeni, 1964 jyldyń kúzinen bastap elimizdegi joǵary basshylyqqa basqa adamdar keldi ǵoı. Jaqyndap kele jatqan Jeńistiń 20 jyldyǵynda olardan jańa kózqaras, jańa yqylas bolar dep kúttik. Dúrildep 9 mamyr meıramy da óte shyqty. Biraq Rahymjan Qoshqarbaev týraly ortalyq úndemedi. Qandaı ókinishti...
Kákimjan aǵa sóılep otyr. Men joǵarydaǵy birinen-biri ótken tyń da sony derekterge toly tolǵanysty typyr etpeı únsiz tyńdaýdamyn. Sebebi, bul buryn múlde estimegen jańa áńgime. Aǵamyzdyń Reıhstag qaharmany Rahymjan Qoshqarbaevtyń erligin 50-shi jyldardyń sońynda gazetke birinshi bolyp jazǵan qalamger ekenin biletinbiz. Keıin, ıaǵnı 1966 jyly basty keıipkeri Rahań bolyp tabylatyn «Kernegen kek» atty derekti povestiń de avtory atanǵanynan habarymyz mol edi. Biraq... ıá, biraq mynadaı jankeshti tirlikke ynty-shyntymen aralasýy... Qaıta-qaıta qushyrlana kirisýi... Bul endi naǵyz keremet, ǵajap is!
– Baýkeń menimen áńgimeleserde nemese bir jumys tapsyrarda únemi shaqyrtyp alýshy edi, – dep sózin jalǵady Kákimjan aǵa Muqyrǵa jetip, Kóksý ózeninen óte bergende. – Bul joly, ıaǵnı 1969 jyldyń ıanvarynda aqsaqal maǵan telefon arqyly ózi habarlasyp, bylaı dedi: «Rahymjan dese Ǵabıt Músirepov ishken asyn jerge qoıady. Pikiri áli joǵary. Sol kisimen aqyldasqaısyń. Bastaǵan isti orta jolda qaldyrýǵa bolmaıdy».
Batyr aǵanyń aıtqany biz úshin buıryq. Al ol sózbuıdaǵa salynbaıdy, oryndalady. Osylaı degen ishki oıym kóp keshikpeı meni Ǵabeńmen júzdestirdi. Aqyldastyrdy. Sodan keıin joǵary jaqqa taǵy bir hat ketti. Ol Jeńistiń 25 jyldyǵy qarsańynda R.Qoshqarbaevtyń erligin ádil baǵalaý jónindegi tilek-usynys edi. Oǵan ataqty Baýkeń, Baýyrjan Momyshuly ózi bastap, eki márte Sovet Odaǵynyń Batyry Sergeı Lýganskıı men Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, aqyn Juban Moldaǵalıev qostap, 12 adam qol qoıdy. Bul 1969 jyldyń 29 ıanvary bolatyn. Máseleni qaraýǵa ýaqyt jetkilikti bolsyn, erteń eshkimde de ókinip qalmasyn dep atalmysh dokýment Máskeýge Jeńistiń 25 jyldyǵynan bir jyl alty aı buryn ádeıi erte jiberildi. Taǵy da únsizdik. Ortalyq bul hatqa da lám-mım dep jaq ashpady.
Sózimdi aıaqtarda ádilettilikke qııanat bolmas úshin, myna bir jaıdy da anyqtap aıta keteıin. Joǵarydaǵydaı mazmundaǵy eń sońǵy hattyń Ǵabeń, Ǵabıt Músirepov bastaǵan bir top adamnyń qol qoıýymen L.I.Brejnev atyna 1975 jyly da jazylǵany bar. Muny qolǵa alyp, onyń basy-qasynda bolǵan jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov aǵań. Aıtpaqshy, osydan bir apta shamasy buryn sol kisiniń «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynda «Eskirmegen estelik» atty maqalasy shyqty. Oqydyń ba?
– Iá, – dep jaýap qattym men. – Fevraldaǵy nomer ǵoı. Jalǵasy № 3 sanda jarııalanatyny aıtylypty, – dedim sózim dáleldi ári áserli bolsyn degendeı nyqtap.
– Durys, – dedi Kákimjan aǵa. Sóıtti de: – Mine, Taldyqorǵanǵa da keldik. Munda obkomǵa kirip shyǵýym kerek. Onda meni ıdeologııa jónindegi hatshy Gúlsha Táńirbergenova tosyp otyr. Al sender qalany aralańdar. 40-45 mınýt kóleminde boı kórsetip qalarmyn, – dedi júrgizýshi Serik ekeýmizge.
Qalany aralaǵanda qaıda baramyz. Ýaqyt shekteýli. Onyń ústinde munda kóre qoıarlyq jer de az. Eki kitap dúkenine kirip shyǵyp, ortalyq alańnyń shyǵys jaǵyndaǵy sur úıge qaıtyp kelsek, Kákeń de baspaldaqpen jaılap túsip, bizge qaraı bettep keledi eken.
– Sonda ataqty adamdardyń aqyl-keńesimen siz daıyndap, ol kisiler qol qoıǵan joǵarydaǵy úsh hattyń taǵdyrynan eshqandaı habar bolmaǵany ma? – dedim men kóligimiz Aqsýǵa bet alǵan soń, aǵamyzdy qaıtadan sózge tartyp. – О́zińiz keıin Ortalyq Komıtettiń hatshysy qyzmetin atqarǵan kezińizde sol múmkindikti paıdalanyp, Máskeýdiń únsizdiginiń syryn bilýdiń sáti tústi me?
– Ol jumbaqtyń jaýaby men Úlken úıge barmastan kóp ýaqyt buryn-aq belgili bolǵan, – dedi aǵamyz joǵarydaǵy saýalǵa kúni boıy daıyndalyp otyrǵan adamdaı ile jaýap qatyp. – 1980 jyly avgýsta respýblıkamyzdyń 60 jyldyǵy toılanatyn boldy. Onda men, ózderiń bilesińder, QazTAG-tyń dırektorymyn. Toı saltanatyna Bas hatshy L.I.Brejnevtiń ózi kelip qatysty. Sondaǵy az ǵana bılik ıeleri arasyndaǵy áńgimede Leonıd Ilıchke aldymen Rahymjan Qoshqarbaev, sodan soń Baýyrjan Momyshuly máselesi qulaqqaǵys etildi. Oǵan Kreml qojaıyny: «Tarıhty qaıta qarap qaıtemiz», dep óte qysqa jaýap berdi. Bul: «Boldy, bitti. Bári osymen támam. Ondaı taqyrypty endi qaıtip qozǵamańdar», degen sóz edi.
– Men munyń bárin saǵan nege aıtyp otyrmyn? – dedi osy arada sál únsiz qalyp baryp áńgimesin qaıta jalǵaǵan Kákimjan aǵa. – Biz qartaıdyq. Bir jyldan soń Baýkeń aıtqandaı “derpen”, ıaǵnı derbes pensıoner bolamyz. Sóıtip, qoǵamnyń qyz-qyz qaınap jatqan ómirinen alystaımyz. Al bul degen tilińdi bireý alyp, bireýi almaı, pushaıman kúı keshesiń degen sóz. Sonda Reıhstag qaharmany týraly jıyp-tergen dúnıe ne bolady? Jeńistiń 15, 20, 25, 30 jyldyǵyndaǵy bastamalar jaǵdaıy qaıda qalmaq? Ony keleshekte kim jalǵastyrady? Osyny oılaı kele men mynadaı sheshim qabyldadym. Ol – qalaǵa oralǵan soń Rahań týraly 30 jyl boıy jınaǵan arhıv derekterimniń kóshirmesin saǵan berý. Jassyń. Bolashaǵyń alda. Qaıda, qandaı jaǵdaıda júrseń de osy másele áıteýir júrek túkpirińde jatsyn degen nıet qoı meniki. Batyr aǵańmen ózińdi osydan eki jarym jyl buryn nege kezdestirip, áńgimelestirdim dep oılaısyń? Onyń mánisi mine, osynda, qaraǵym. Úmitsiz shaıtan degen... Alda Jeńistiń 45 jyldyǵy kele jatyr. Odan keıin 50 jyldyq ta boı kórsetpek. Sondaı kezde únsiz qalmasańdar bolǵany da.
Áńgime aıaqtaldy. Men úndemedim. О́ıtkeni, bul elp etip, birden bas ızeı salatyn jeńil-jelpi sharýa emes edi. Salmaǵy aýyr, joly qıyn júk bolatyn. Sondyqtan ony birden qabyldaı almadym. «Jaýaby jıyrma jyldan beri tabylmaı kele jatqan jumbaqqa jolap nem bar?» degen ekiudaı sezim jeteginde qamaldym da qaldym.
...Aqsýdan Almatyǵa 7-martta keshtetip jettik. 10-y kúni jumysqa shyqtyq. Túske taman: «Bas redaktor shaqyryp jatyr», dedi hatshy qyz. Esikti ashyp kire bergenimde: «Mine, baýyrym! Saǵan aıtqan dokýmentter mynaý», dedi Kákimjan aǵa seıf kiltin nyǵarlaı jaýyp jatyp. – «Jeıtin nanym bar edi dep júrgenshe, jep tynaıyn», depti ǵoı baıaǵy asharshylyqta bireý. Sol aıtqandaı myna papkany saǵan berip, kóńilimdi jaılandyraıyn. Aıtarym: asyqpa. Búgin-erteń qolǵa alatyn sharýa emes. Jaǵdaıǵa qarap qımylda. О́mir uzaq jol ǵoı, qalqam. Bir reti kelip qalar. Al bolmasa... Qaıtesiń. Áıteýir, osy is saǵan amanat», dedi.
Myna sózdi estigende júregim dir ete tústi. Ne isterimdi bilmeı betine qaradym aǵamyzdyń. Áli kúnge deıin kóz aldymda: jaıdary da jaıbaraqat, salmaqty da syrbaz keıipte turǵan edi sol sátte ol kisi. Qınalý men renjý nemese muńaıý atymen joq-tyn óńinde. Kerisinshe, degdar, bekzat qalpymen qarap turdy maǵan.
...Sodan týra jeti aı ótken soń Kákimjan aǵa kenetten qaıtys boldy. Men sonda baryp bárin bir-aq túsindim. Túsindim de: «О́mir bar jerde, qaza bar degen... Kóp nárseni erte oılastyrǵan eken-aý jaryqtyq», dedim ishimnen. Sóıte otyryp, 1990 jyldyń basynda uzynqulaqtan: «Ortalyq Komıtettegi Memlekettik nagradalar bólimi meńgerýshisiniń birinshi orynbasary Kórik Dúıseev Baýkeńniń 80 jyldyǵy qarsańynda keıbir máselelerdi anyqtaý úshin Máskeýge barady eken», degen habardy estip, sol kisige jolyǵýǵa bel býdym. Oıym – Kákeńniń qaldyryp ketken kóshirme qaǵazdaryndaǵy derek kózderdi aǵamyzdyń qolyna ustatyp, sol arqyly ortalyqtan olardyń kýálandyrǵan danalaryn aldyrtý jóninde ótinish jasaý. Kórik Qundyzbaıuly 1987-1989 jyldary «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory bolǵan adam. Barlyq redaksııa bir ǵımaratta ornalasqandyqtan, Kákimjan aǵaǵa únemi kelip-ketip áńgimelesip júretin. Bizdi sodan jaqsy tanıtyn. Sony betke ustap kelemiz ǵoı, baıaǵy.
– Jaraıdy, – dedi aǵamyz qashanǵy elpildegen kishipeıil minezimen. – Ákel tizimińdi. Ala keteıin. Ýaqyt óte kele múmkin Rahań máselesimen de aınalysyp qalarmyz. Sonda qajetke jarary anyq. Biraq, esińde bolsyn, qazirgi basty tapsyrma – Baýkeń.
Halyq batyrynyń 80 jyldyǵyna baılanysty ol nıet pen tilektiń bárimizdiń oılaǵanymyzdaı bolyp, abyroımen oryndalǵanyn qazir búkil jurt biledi. 1990 jylǵy 12 dekabrde respýblıkanyń jańa basshysy N.Á.Nazarbaevtyń Ortalyqty moıyn burǵyzbas dálelder arqyly kóndirýimen Baýyrjan Momyshulyna Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. “Táýbe! – destik bul aqjoltaı habarǵa. – Rahymjan Qoshqarbaevqa da osyndaı aqjarylqap kún týsa eken...».
О́stip júrgende arada tórt jyl ótti. Bul kezde men «Halyq keńesi» gazeti bas redaktorynyń orynbasary edim. Alda Jeńistiń 50 jyldyǵy jaqyndap kele jatty. Osynyń qarsańynda Rahańdy joǵarǵy jaq esine taǵy bir salyp qoısaq qaıtedi degen oımen basshymyz Sarbas Aqtaevqa kirgenim esimde. «Qajetti derektiń bári Kórik aǵamyzda. Ol kisi ony Kákeńniń qaldyrǵan tizimi arqyly Máskeýden anyqtap qaıtqan», – dedim Sákeńe, barlyq oqıǵanyń búge-shigesin qaldyrmaı baıandap. Sarbas aǵa: «Kóreıik», – dedi de joǵarǵy jaqqa barlaý jasaýǵa ketti. Bir aı shamasy ýaqyt ótkennen keıin ol kisi kabınetine shaqyryp aldy da: “Qazir qoǵamdyq pikirdiń bári Qasekeń, Qasym Qaısenov jaǵyna aýyp tur», – dedi. – Bul zańdy da. Sebebi, halyq kóńiliniń túkpirinde baıaǵydan beri kele jatqan úsh ardaqtymyz bar edi desek, solardan kózi tiri qalǵany – osy partızan aǵamyz ǵoı. Al endi Baýkeń men Rahań qazir myna ómirde joq. Sondyqtan bıliktiń bul kisige búıreginiń burýyn: «Qarııanyń keýdesinde ókinish ketpeı, erliginiń elenýin kózi tiri kezinde kórsin», – degen turǵyda túsinýimiz kerek. Áńgimeniń toq eteri, qalaı, ne desek te endi jarty jyldan soń búkil aqparat quraldarynyń nazary Qasekeńe qaraı aýady. Odan biz de tys qalmaýymyz kerek. Tapsyrma solaı».
Aıtqandaı-aq, 1995 jyldyń basynan bastap gazet-jýrnal men teleradıoda Qasekeń týraly qýatty qoǵamdyq pikir dúmpip kep berdi deısiz. Sákeń eskertkendeı, budan «Halyq keńesi» de shet qalmaı, basshylyqtyń tapsyrýymen meniń de ańyz adam týraly «Keıipker» atty kólemdi maqala jazǵanym bar. Aqyry Jeńistiń 50 jyldyǵy atalyp ótilýine eki jeti qalǵanda, ıaǵnı, 24 sáýir kúni Qasym Qaısenov Elbasy Jarlyǵymen «Halyq qaharmany» ataǵyna ıe boldy. Árıne, ol kezde Keńes Odaǵynyń Batyry mártebesi bolsa da joq. Al táýelsiz Qazaqstannyń eń joǵarǵy nagradasy partızan aǵamyzǵa naǵyz laıyq marapat edi.
Arada taǵy da biraz ýaqyt ótti. 1998 jyldyń aıaǵynda men bas redaktordyń orynbasary bolyp «Egemen Qazaqstannyń» tabaldyryǵyn attadym. Bul jańa jylǵa bir apta qalǵan kez bolatyn. Kele sala gazettiń jylashar nómirin shyǵaratyn topqa jetekshilik etýge jegildim. Redaksııa alqasynyń talaby: ol nómir tartymdy, tyń taqyryptarǵa toly bolýy kerek. «Tipti jyl boıyna júrgizip, kóptiń kóńilin aýdaratyn, sol arqyly basylymǵa bedel ákeletin iri ıdeıalar men jobalar bolsa, ol ǵajap bolar edi», deıdi bas redaktorymyz Erjuman Smaıyl aǵamyz jumystyń ara-arasynda.
Kúni boıy oılandyq. Kóz aldymyzǵa keler jyldyń kelbetin ákelemiz. 1999 jyl... Qańtar – Prezıdent saılaýy; sáýir – Qanysh Sátbaevtyń ǵasyrlyq mereıtoıy; jeltoqsan – «Egemen Qazaqstannyń» 80 jyldyǵy... Taǵy ne bar degendeı, kúntizbeni qaıta paraqtaýǵa kóshtik. Toqta... Toqta! «Rahymjan Qoshqarbaev. 1924 jyly 19 qazanda týǵan». Sonda aǵamyz keler jyly qanshaǵa keledi? Dereý 99-dan 24-ti alyp tastap, sanaı bastadyq. 75! O-o, bul Reıhstag qaharmanynyń mereıtoıy ǵoı. Boldy! Bitti! Osy datany alǵa tartyp, on aı boıy qoǵamdyq pikir kórigin gýildetý kerek. Qudaı qalasa, bul bir keremet ıdeıa bolaıyn dep tur!
Sodan otyra qalyp, Rahań týraly maqala jazaıyn. Bismillási Kákimjan aǵa atynan bastalyp, tini 1986 jylǵy magnıtofon taspasyndaǵy suraq-jaýaptan órilgen bul dúnıeniń taqyryby «Halyq ala almaǵan qamal» dep ataldy. Nege? Onyń jaýabyn atalmysh materıaldyń «Sóz sońy» taraýyndaǵy sóılemder anyq ashyp berdi ǵoı dep oılaımyn. «Halqymyz kezinde esh pármen, jarlyqsyz «Batyr» dep óz júrek qalaýymen at bergen úsh qaharmannyń bar ekenin jaqsy bilesizder, qurmetti oqyrman!» – delingen bolatyn onda. – Jarııalylyq pen demokratııa, táýelsizdik tusynda solardyń ekeýi – Baýyrjan Momyshuly men Qasym Qaısenov kesh te bolsa, sol ataqqa qol jetkizdi emes pe? Al Rahymjan Qoshqarbaev aǵamyz umyt qaldy. Nege? Bizdi mine, osy suraq mazalaıdy. “Halyq almaıtyn qamal joq», deıdi qazaq danalyǵy. Ádilettilik qalpyna kelsin desek, el ekenimizdi bildirgimiz kelse, Rahań týraly 60-70-shi jyldardaǵy qoǵamdyq pikir negizinde bir dúmpip baryp basylǵan umtylysty taǵy da qaıtalap kórsek qaıtedi? Sóıteıik, jarandar! Pikir bildireıik. Usynys aıtaıyq. Halyq ala almaı kele jatqan qamalǵa taǵy bir ret shabýyl jasap kóreıik. Nátıjesi bolyp qalar...».
Atalmysh maqala 1999 jyldyń 1 qańtarynda «Egemen Qazaqstannyń» 5-shi betinde jaryq kórdi. Sol-aq eken, jer-jerden redaksııaǵa qoldaý hattar qaptady-aı deısiz. Olardyń ishinde ataqty partızan Q.Qaısenov pen Qostanaı oblysyndaǵy Sosıalıstik Eńbek Eri M.Iаrovoıdyń, Taldyqorǵan oblysyndaǵy Jarkent óńiriniń turǵyny T.Isabekov pen kezinde Rahań dırektor bolyp turǵan «Almaty» qonaq úıiniń ákimshisi qyzmetin atqarǵan zeınetker S.Dáýrenbekqyzynyń lebizderi júrek tolqytarlyq dúnıeler edi. Mine, osyndaı pikirlerdi áýeli Kákimjan aǵanyń bizge qaldyryp ketken papkasyndaǵy hattaryn aıshyqtaı ornalastyryp baryp, sodan soń jurtshylyq usynystaryn toptap berdik te otyrdyq.
Áli esimde, sol jylǵy 4 sáýir kúni Memlekettik hatshy Ábekeń, Ábish Kekilbaevtyń kómekshisi Tilekqabyl Boranǵalıuly redaksııaǵa telefon soǵyp, «Egemen Qazaqstandaǵy» Rahań týraly sońǵy úsh aı ishinde shyqqan materıaldardy jınaqtap jetkizip berýdi ótindi. «Iá, sát!» dedik ishteı. 5 mamyr kúni Tilekqabyl taǵy bir ret habarlasyp: «Qoshqarbaevtyń janyndaǵy Grıgorıı Býlatov Reseıdiń qaı jerinen edi? Sondaı bir málimet kerek bolyp tur», – dedi. «Vıatkanyń orysy ǵoı», – dedik saq etkizip». Al 7 mamyr kúni túski saǵat 12-ler shamasynda redaksııaǵa taǵy da tileýińdi bergir Tilekqabyl alaqaılaı telefon soǵyp, bizdi Memlekettik hatshyǵa qosty. Ábekeń aman-saýlyqtan soń osy jańa ǵana Elbasynyń kabınetinen shyqqanyn, Prezıdent Rahymjan Qoshqarbaevqa «Halyq qaharmany» ataǵyn berý týraly Jarlyqqa qol qoıǵanyn tolqı turyp aıtty. Sodan soń Rahańnyń elordada turatyn týystaryn izdep tabýdy, olarǵa «Qazaqstan» telearnasynyń keshki qorytyndy jańalyqtarynda oqylatyn Jarlyqtan jarty saǵat buryn osy qýanyshty habardy jetkizýdi tapsyryp, gazettiń 9 mamyr – Jeńis kúngi meıramynan keıingi nómirine arnaıy maqalanyń qajet ekenin eskertti.
Keshki saǵat 19-da kýrer «Egemen Qazaqstan» redaksııasyna Elbasy Jarlyǵyn jetkizdi. Bul qujat Memlekettik hatshy Ábish Kekilbaevtyń «Uly Jeńistiń erekshe oqıǵasy» degen túsinikteme maqalasymen birge gazettiń erteńge shyǵyp bara jatqan 8 mamyr kúngi nómirine salyndy. Al oǵan deıin biz tilshi Nurhan Myńbaı ekeýmiz telefon arqyly Rahańnyń Astanada turatyn nemere inisi Kártaı Musabekov pen týysy Gúlshen Jumaǵojınany taýyp, áńgimelesip úlgergen edik. Ol suhbat 11 mamyr kúni aǵa gazette «Halyq alǵan qamal» degen taqyryppen jaryq kórdi.
...Sodan kóp keshikpeı redaksııaǵa beıtanys apaıdyń kelip, bizdiń bólmeniń esigin ımene ashqany bar. «Atym – Rymjan, qaraǵym, – dedi ol kisi daýsy dirildeı. – Rahymjan aǵalaryńnyń nemere qaryndasy bolyp kelemin. Kóp jyl osy Aqmoladaǵy kooperatıv tehnıkýmynda sabaq berdim. Qazir zeınetkermin. Jaqsy is, úlken azamattyq tirlik jasapsyńdar, aınalaıyn. Únsiz qalmaıyq dep týǵan-týysqandar atynan «Egemen Qazaqstanǵa» rahmet aıtqaly keldim», – dedi. Sóıtti de kózi móltildep, egilip qoıa berdi. «Jalǵyz edi, – dedi. – Bas kóterer izdeýshisi joq edi», – dedi. Muny kórip otyryp endi meniń kóńilim bosady.
– Olaı dep aıtpańyz, – dedim apaıdy jubatyp. – Artynda qazaq degen halqy, Kákimjan Qazybaev sekildi ómir boıǵy joqtaýshysy bop ótken inisi turǵanda Rahań qalaı jalǵyz bolady? Rahmet aıtsańyz aldymen batyr aǵamyzdy alǵash ret gazetke jazyp, 31 jyl nasıhattaǵan Kákeńe aıtyńyz.
Osylaı dedim de men Rymjan apaıǵa Kákimjan aǵa týraly áıda kep áńgime soǵaıyn. Qolyna Kákeń týraly ózim qurastyryp, 1996 jyly «Qazaqstan» baspasynan Nurmahan Orazbek aǵamyz shyǵaryp bergen «Kózden ketse de kóńilde qalǵan» estelikter jınaǵyn bereıin. Sóıtip, redaksııanyń kezekshilik atqaryp júrgen kóligine mingizip, Rymjan apaıdy úıine shyǵaryp salaıyn. Sodan soń Almaty jaqtan poıyz keletin shyǵysqa qarap turyp: «Amanatyńyz oryndaldy, Kákimjan aǵa!» dep kúbirleı til qatyp, kóńilimdi bir demdeıin.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.
––––––––––––
Sýretterde: jazýshy-pýblısıst K.Qazybaev;
Reıhstag qaharmany R.Qoshqarbaev.
(Sońy. Basy 77-80-nómirlerde).
Sońǵy jańalyqtar
Kóktemgi egiske daıyndyq pysyqtaldy
Qoǵam • Búgin, 00:07
Indonezııa elshisi oraldyq ǵalymdarmen kezdesti
Ǵylym • Keshe
Balabaqshalarda sıfrlyq baqylaý tájirıbesi júrgizilip jatyr
Aımaqtar • Keshe
Jelidegi jelpiný: Jazbany óshirý úshin aqsha suraǵandar isti boldy
Aımaqtar • Keshe
Elimizdiń bes óńirinde sý tasqyny qaýpi joǵary
Qazaqstan • Keshe
40 gradýsqa deıin aıaz: Elimizge arktıkalyq sýyq keledi
Aýa raıy • Keshe
Astana áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵy ýaqytsha jabylady
Elorda • Keshe
Álemdik ekonomıkanyń jańa kartasy: Qazaqstan qaı orynda?
Ekonomıka • Keshe
