О́ner • 28 Maýsym, 2022

«Aǵataı, jan qaltańda qurtyń bar ma?»

133 ret kórsetildi

Túrki halqynyń ómir salty tunǵan fılosofııa. Shyr etip dúnıe esigin ashqan náresteniń ózegin jalǵar izgilik, ana sútimen sińgen asyl qasıet, jórgektegi jylý ǵylymǵa negiz bolar rýhanı reınkornasııa. Kóshpendilerdiń ǵumyr sıpaty tóbe kezip, taý yqtaý emes, tirshi­likpen tolyq tamyrlasý. Bul babatanymnan taraǵan ǵumyrlyq máıek alar názik aqyldyń jemisi. Adas­sa atynyń jershildigine senetin qazaqtyń qalyp-qaǵıdasy osy.

Jaryqtyq, Járken Bódesh «Anam­nyń saýsaǵynyń taby túsken, Aǵa­taı, jan qaltań­da qurtyń bar ma?» deýshi edi. Aqynnyń júregine qo­naq­taǵan osy óleńniń ón boıy tunǵan qazaqtyń qa­ra­paıym minezi men sartap saǵynyshynyń aınasy ispetti. Kenepke túsirse qandaı kórkem kartına bolar edi. Kepken qurt qazaqtyń quty emes pe? Tipti ǵylymǵa súıenseńiz osy bizden artyq danyshpan halyqty tap­paı­­syz-aý, sirá. Qurttyń hı­mııalyq qu­ra­my men kalorııasyn jiti zerttegen ǵa­lym­dar onyń adam aǵzasy úshin paıdasy zor ekendigin áldeqashan dáleldegen. Shy­nynda da, qurttyń anaý-my­naý dárýmenińizdi on orap alatyn qasıeti mol. Toıym­dy as, asqazannyń emi. Qazaqty asharshylyqtan alyp ótken qunarly taǵam.

Maqalamyzdyń mań­daıyna qoıǵan taqyryp bel­gili sýretshi Januzaq Mú­­sápirdiń kartınasyna úńilgen sátte oıymyzǵa oraldy. Dúnıe dıdaryna qarap otyryp, baıyrǵy qazaqtyń túr-sıpatyn izdeıtinińiz anyq. Aýylda qalyp ketken aıaýly sátterdiń átkenshegi bos terbelip turǵandaı. Sol qańyraǵan keńistikke «Qurt jaıǵan kelinshekter» kartınasyn ilip qoıar ma edi. Folklorlyq sıýjetter men mádenı motıvterge toly boıaý keıpindegi eski dáýirdiń sulý syzbasy kózge birden jyly ushyrasady. Kóshpelilerdiń qareketin, turmysyn, rýhanı mádenıetin kishkentaı kompozısııaǵa syıdyrǵan sýretkerdiń oı-tolǵamy jasandylyqtan ada.

Kenep maıly boıaýmen jazylǵan. Realızmge jaqyn, mazok ádisimen ádeptelgen shyǵarmanyń negizgi ıdeıasy – salt-dástúrdiń beımálim kórinisteri. Bul naǵyz kósh­peli qazaq turmysynyń beı­maral kezeńi. Qurt-irim­shik qaınatyp, ony arba dóń­gelegine jaıǵan qyz-kelin­shekterdiń qaýyrt qare­keti dala órkenıetiniń súıek­ke sińgen daǵdysy. Bul dástúr Semeı, Ortalyq Qazaq­stan, Shyǵys Qazaqstan óńir­lerinde jıi kezdesedi. Shy­ǵarmada qystaýdan kókteýge, jaılaýdan kúzeýge qonys aýdarǵan qazaq otbasynyń ata ǵuryptan attap ketpeı, soǵan saı jasaǵan amal-áre­­keti ádemi beınelengen. Avtordyń ózi kartına jaı­ly oı-pikirin sabaqtaı kelip, ulttyń ádet-ǵurpynyń sý­ret­tegi keskin-keıpin jet­kizý­ge tyrysqanyn baıandaıdy.

«Shynynda, kóshpeli­ler­diń materıaldyq mádenıeti kóshi-qonǵa yńǵaılanyp ja­salǵan. Muny jınalmaly, jyǵyp-tigýi óte jeńil kıiz úıden, er-turmannan, at ábzelderinen, teriden, aǵashtan jasalǵan turmystyq zattardan-aq ańǵarýǵa bolady. Jumystyń jazylý stıli soǵan saı erekshelenip tur. Ulttyq kolorıtke baı ári tabıǵı týyndy. Aýyl balalarynyń sóredegi qurt­ty ańdýy, ony tazynyń to­rýyldaýy kartınany tiril­tedi. Sonymen qatar kósh­peliler otyryqshylarǵa qara­ǵanda tabıǵatqa etene ja­qyn. Keskindeme ıdeıasyn Kýnstkamera mýzeıinen alǵan bolatynmyn», deıdi qyl­qalam sheberi.

Jezaıyr jazýshy Qabdesh Jumadilov «Daraboz» romanynda «Áskerdiń azyq-túligine soıys qamdap, qurt, irimshik, nan daıyndaıtyn baqaýyl tobynda da bir tynym joq» dep jazatyny bar. At ústinde ǵumyry ótken ba­ba­larymyzdyń ulttyq ta­ǵamǵa degen qurmeti men tábeti erekshe bolǵan. Maı­dan dalasynda júrse de jan­qaltasynan tastamaı, aýyldyń dámin aýzyna salyp, eldiń rýhyn boıynan alystatpaıtyn. Tarıhshy Jádı Shákenuly da qurttyń kóshpendi qazaq ómirinde mańyzdy ról atqarǵanyn aıtady. Kartınanyń kýlti de osynda. Baqsańyz, kar­tı­nadaǵy kelinshekter uzaq jolda ózek jalǵar astyń qa­myna kirisip jatyr.

«Qurttyń energetıkalyq qundylyǵy óte joǵary. Sondyqtan ony joryqtarda, ań aýlaý barysynda, uzaq saparda, kóshte azyq retinde paıdalanǵan. Ári alyp júrýge óte yńǵaıly. Malta qurt shóldegen adamǵa sýsyn bolady. Ǵylym tilimen túsindirsek, qurttyń adam aǵzasyndaǵy kereksiz maılardy ydyratatyn qasıeti bar. Adam qanynyń qoıý bolýy nemese qandaǵy maı mólsheriniń artyp ketýi kóp kezdesedi. Ony ydyratatyn zattar ádette qymyzda, saý­malda, irimshiktiń sarysýyn­da jáne qurtta bolady», deıdi J.Shákenuly.

Máselenkı ór minezdi aqyn Mahambet О́temisuly «Erlerdiń isi biter me?» atty óleńinde: Alty malta as bolmaı, О́zińnen týǵan jas bala, Saqaly shyǵyp jat bolmaı...» dep qurttyń taǵamdyq qundylyǵyn óleńge de arqaý etken. Ári tátti, ári toıym­dy aýqatty asqa bala túgil egde jastaǵy er kisi de áýes bolǵan. Kompozısııanyń ın­tererine qarap otyryp, aýyl balasynyń ańsar kóńi­linen týǵan qońyr da qara­paıym kóshpeli sıýjetke súı­sinesiz. Súısinesiz de, tereze­den aýylǵa qaraısyz....

Sońǵy jańalyqtar

«Jalynan sıpatpaıtyn» jalaqy

Qoǵam • Búgin, 00:15

Izgiliktiń alǵashqy qadamy

Aımaqtar • Búgin, 00:11

Úsh nysannyń irgetasy qalandy

Aımaqtar • Búgin, 00:10

О́zgermeli álemdegi yntymaqtastyq joly

Saıasat • Búgin, 00:06

Jetinshi sezdiń arqalaǵan júgi qandaı?

Qazaqstan • Búgin, 00:03

Iemende jaǵdaı turaqtalyp keledi

Álem • Búgin, 00:02

«Bir juldyz bolyp qalam men»

Rýhanııat • Keshe

Kenııanyń kóz jasy

Ádebıet • Keshe

Zaýyt súzgileri aýystyryldy

Qazaqstan • Keshe

Arystanmen arbasý

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar