Ahańnyń adaldyǵy

Osy ottyń ortasynan abyro­ıyn saqtap, aman shyqqan tulǵa – Ahmet Baıtursynuly ekenin tarıhı muraǵattyq qujattar aıǵaq­taıtynyn aıtqan edi. Bul jaıt­ty táptishtep suraǵa­nym­da, Keńes Nurpeıisov aǵa­myz: «Qan­quıly repressııa tepkisin kórgen jandardy kinálaı almaımyn. Al jeke isin qarap otyryp, qaıran qalǵanym, Ahmet Baıtursynuly eshkimdi satpaǵan, jaýapkershilikti tek óziniń moınyna alǵan. Ol kezde Ahań patsha túrmesin kórip, ómirdiń ashysy men tushysyn tatqan, shynyqqan, shyńdalǵan. Basqalary mundaı mektepten ótip, shynyqpaǵan edi» – degen bolatyn. Keıin týra osy oılaryn Keńes Nurpeıisov kezinde «Qazaqstan» ulttyq arnasynan shyqqan jazýshy Jumabaı Shashtaıulynyń «Úzeńgi joldas» habaryna bergen suhbatynda da aıtqan-dy.

Iá, Alash qaıratkerleriniń ań­dysyn baqqan keńestik bılik alash elıtasyn ózine qarsy tur­ǵan yqpaldy ári qaýipti kúsh re­tin­de baǵalap, aqyry esep aıyry­sý qajet, opponentterin túp-tamy­rynan shaýyp tastaý kerek dep she­shedi. 1926-1927 jyldardan bas­tap repressııalyq sharalar­dy qolǵa alǵan olar, 1930 jylǵy 4 sáýirdegi OGPÝ (Birikken Memlekettik saıa­sı basqarma) alqa­synyń sheshi­mimen Ahmet Baı­tursynuly, Álı­han Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlat­uly bastaǵan qyryqqa jýyq Alash zııalysyn túrli merzimge túr­me­lerge jáne konslagerlerge qa­map, jer aýdarady jáne basqa da ja­zalarǵa kesedi.

1932 jylǵy 20 sáýirdegi OGPÝ «úshtiginiń» úkimimen jıyr­madan astam Alash zııalysy bes jylǵa Reseıdiń Voronej obly­syna jer aýdaryldy. Al alash­­shyl jastyń birqatary aǵalary­nyń aqylyn tyńdap, Alash ıdeologııasynan bas tartatyndyqtaryn resmı túrde málimdeı otyryp, ult múddesin kommýnıstik partııa qatarynda júrip qorǵaýǵa tyrys­ty. M.Jumabaev, M.Áýe­zov jáne Á.Ermekov osy joldy tań­daǵanmen de OGPÝ-diń tepki­sin kórdi. О́kinishke qaraı, M.Dýla­tov, J.Aımaýytov, ­D.Ádilov, Á.Baıdildın, A.Iýsýpov jáne basqa birqatar Alash zııalysy atý jazasyna kesildi nemese abaqtyda kóz jumdy.

1920 jyly Ahmet Baı­tur­synuly, Júsipbek Aımaýytuly jáne Muhtar Áýezov kommýnıs­tik partııa qataryna bekerden-beker ótken joq. Osy ýaqyttyń talmaýyr talabyn tap basqan Álıhan Bókeıhan qazaq halqyn jáne tanylyp qalǵan alashordashylardy aman saqtaý úshin «kózge túspegen» jastar tezirek mindetti túrde kommýnıstik partııaǵa ótýi kerek degen ustanymyn bildiredi.

Alash jurtynyń qamy úshin aıla men tyǵyryqtan shyǵar amal izdegen olar ottan da, sýdan da taısalmady. Aıtalyq, Alash ıdeıa­syn tolyqqandy júzege asyrýda bolshevıkterden jeńilis tap­qanymen, taýlary shaǵylyp, taýandary qaıta qoıǵan joq. Qaıta qaırattana, shıryǵa tústi. О́z eliniń tarıhyn jaqsy bilip qana qoı­maı, týǵan topyraǵynyń súıem­deı jeri kórshi memleketterdiń quzyryna ótip ketpes úshin bar biligi men batyldyǵyn jumsaǵan Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekov jáne Muhametjan Seralınder qazaq ultynyń birligimen qatar, jeri­niń de tutastyǵyn saqtap qaldy. Keńes ókimetiniń kósemi Lenın bul rette bir jaǵynan ádildikke, bir jaǵynan saıasatqa salyp, qazaq zııalylarynyń yǵyna jyǵyl­dy. Nátıjesinde, buryn Reseı­diń quramyna ótip ketken jerler Qazaqstanǵa qaıtarylyp, tarıhı ádilettilik ornady.

Akademık Keńes Nurpeıisov aıtqandaı, patsha ókimetiniń otarlaý saıasatyna qarsy revolıýsııalyq kúreske qatysqan aǵartýshy, aqyn, pýblısıst, ǵalym-túrkolog Ahmet Baıtursynuly erte jazyqty bolǵan jannyń biri. Aıtalyq, 1907-1909 jyldary Qarqaraly, Semeı túrmelerinde tutqynda boldy. 1910 jyly aqpanda Orynborǵa eki jylǵa jer aýdarylǵan, onda 1912 jyldyń aıaǵyna deıin saıası baqylaýda ómir súrgen.

Júrgen jerinde Ahmet Baıtur­synuly patsha ókimetine qarsy nasıhatpen úzdiksiz aınalysady, otarshyldyq qanaýda qalǵan halyqtyń sanasyn oıatýǵa janyn salady.

Onda patshadan: 1) dinı senimge qysym jasaýdy toqtatý; 2) qazaq tilinde oqytý, ınternat, pansıonat, joǵary oqý oryndary jaıly; 3) qazaq tilinde gazet shyǵarý; 4) pereselenderdiń kóship kelýin toqtatyp, jerdi qazaqtiki dep jarııalaý; 5) qazaqtardy atame­ken qonystarynan kóshirýdi toqtatý; 6) «Dala erejelerin» ózgertý; ­
7) bo­lystyq keńseler men halyq­tyq sottardy isti qazaqsha júrgizý, ótinishterdi qazaq tilinde qabyldaý pravosyn qalpyna keltirý, 8) sot isin qazaqsha júrgizý; 9) bastyqtar men ýrıadnıkter sanyn qysqartý; 10) general-gýbernator bıligimen jer aýdarýdy toqtatý; 11) Joǵary úkimette qazaq depýtattarynyń bolýyn talap etedi.

Tóńkeris basyp-janshylǵan 1907 jyly ókimet Ahańdy Qar­qaraly túrmesine otyrǵyzady. Keıin bosatqanymen, buryn­nan uıymdasqan astyrtyn top­ty qa­tań baqylaýǵa alǵan patsha ıtar­­shylary 1909 jyly Ahmet Baı­tursynulyn, Álıhan Bókeı­handy, Mirjaqyp Dýlatulyn, taǵy da úsh joldasymen birge Semeı túrmesine qamap, 1910 jyly 21 aqpanda qazaq jerinde turýǵa eki jylǵa tyıym salyp, jer aýdarady. Ahmet Baıtursynuly sol jyly Ombyǵa, 1913 jyly Orynborǵa keledi.

1919 jyly «Alash» partııasy basshylarynyń biri bolǵan Ahmet Baıtursynuly onymen baılanysyn úzedi. Buǵan V.I.Lenın qol qoıǵan amnıstııa («Alash» par­tııasynda bolǵandarǵa keshirim jasaý) men Á.Jankeldınniń tikeleı yq­paly da tıse kerek. Sóıtip, ol 1919 jylǵy 24 shildedegi RSFSR Sovnarkomynyń qaýlysy boıyn­sha Qazaq ólkelik áskerı-revo­lıýsııalyq sovetine múshe bolyp kiredi, kommýnıstik partııa qa­taryna ótip, qyzý eńbek ete bastaıdy.

Alaıda 1929 jyly qamaýǵa alynǵan qazaq zııalylarynyń ishinde «rýhanı kósem» Ahmet Baıtursynuly da boldy. О́zi Arhan­gelskige, áıeli Badrısafa (Alek­sandra) men qyzy Sholpan Tomskige jer aýdarylady. Oǵan M.Gorkıı Qyzyl Krest arqyly kómektesip, Ahmetti 1934 jyly aıdaýdan bosattyrady. Ol áýeli Batys Sibir ólkesine, sonan soń Almatyǵa keledi. Uzaq ýaqyt ju­myssyz qalyp, ázer dep qyz­met­ke ornalasqan halyq perzenti 1937 jylǵy 9 qarashada stalındik rep­ressııanyń qandy pyshaǵyna iligedi.

Búginde Alash qaıratkerle­rin qýǵyn-súrginge ushyratqan 1937-1938 jyldardyń yzǵarly lebi esken surapyl zulmattyń zardaby men saldary qandaılyq bolǵany tarıhtan belgili. Iаǵnı tarıhı náýbettiń qazirgi jańa býyn, jas urpaqqa berer sabaǵy týrasynda oılaný qajettigi týyndaıdy. Atap aıtqanda, sol aǵa býyn­nyń qabyrǵasyn qaıystyryp, irge­sin sógýge qaýip týdyrǵan zaýal­dyń endigi ýaqytta aldyn alý, onyń áleýmettik zardaptary­nan arylý jaıy tur. Osy turǵyda ótken ǵasyrdyń 1937-jyldary bet­ke ustar ult zııalylaryn saıa­sı qýǵyn-súrginge ushyratqan qo­ǵamnyń qaıshylyqty qareke­tin tarazylaý, tarıhı jadyny jań­ǵyrtý qajettiligi týyndaıdy.

Árıne, 1937-jyldary keńes­tik totalıtarlyq júıe júrgizgen solaqaı saıasattyń aýyr zardaptaryn arqalaǵan azamattar men sol jylda qurban bolǵan Alash zııalylarymen qatar, bir ǵana repressııa saldarynan qazaǵa ushyraǵan qazaqstandyqtardyń jalpy sany 25 myń adamnan asyp jyǵylady. Sonymen qatar ujymdastyrý­dyń sumdyq saldarynan 1,5 mıllıon­ǵa jýyq qazaq kóz jumdy. 1930-1932 jyldary 1,5 mıllıon qazaq KSRO-dan shetelderge birjola kóship ketti.

1930 jyly Respýblıkada 5 mıl­lıon 873 myń adam turatyn – bul osynda kóshirilgenderdiń jalpy sanymen birdeı delik. 1933 jyl­ǵa qaraı halyqtyń sany 2 mıllıon 493 myń adam ǵana boldy. Al 1937-1938 jyldardaǵy qý­ǵyn-súrginnen bastap Stalın dúnıeden ótkenge deıingi aralyqta Qazaqstanda 103 myń adam saıası aıyp taǵylý arqyly sottalsa, onyń joǵaryda aıtyp ketkendeı 4/1 «OGPÝ – NKVD úshtikteri» úkimimen, sot úkimimen atylǵan». Osy otyzynshy jyldardyń jýan ortasyndaǵy Alash zııalylary ıtjekkenge aıdalyp, atylmas buryn qandaı qoǵamdyq-saıası jáne psıhologııalyq qyspaqqa ushyraǵandyǵyna naqty tarıhı qujattarmen tanysa otyryp, kóz jetkizýge bolady.

Osy rette azaly tarıhymyzǵa bas ıe otyryp, qurban bolǵan aıaýly azamattar rýhyna taǵ­zym etip, ótkenimizge saýap, ótke­ni­mizge salaýat aıtý paryzy­myz degenimen, dál mundaı jaǵdaı­lardaǵy shetelderdiń ozyq tájirı­besinen úlgi alý qajettigi týyndaıdy.

Aıtalyq, sol kezdegi keńestik júıeniń yqpalynda bolǵan Moń­ǵolııa memleketi keńestik rep­res­sııanyń artynsha-aq ony óz elderinde qaıtalaǵan bolatyn. Keıinnen Mońǵolııa basshylyǵy bul solaqaı saıasaty úshin halqy­nan keshirim surap, qurban bol­ǵandar men azap shekkenderdiń urpaq­taryna ótemaqy tóledi. Bul jaıt týrasynda onyń kýágerleri – búginde sol jaqtan atajurtqa qonys aýdarǵan aǵaıynnyń aıtary barshylyq. Osy syndy azaly tarıhymyzdyń qasiretti betterin paraqtaǵanda áli alda atqarar isterdiń kóp ekenine kóz jetedi.

Endi osy otyzynshy jyldar­dyń bel ortasyndaǵy Alash zııa­lylary ıtjekkenge aıdalyp, atylmas buryn qandaı qoǵamdyq-saıa­sı jáne psıhologııalyq qys­paq­qa ushyraǵanyna naqty tarıhı qujattarmen tanysa oty­ryp, kóz jiberip kórsek. О́ıtkeni dál sol ýaqytta qalyptasqan saıası ahýaldyń zilmaýyr salmaǵy tek Alash elıtasyn ǵana emes, tu­tas­taı qazaq ultyn janyshtady.

Árıne, búgin biz sol kezdegi zamananyń yǵymen kezinde alashshyl azamattarǵa qara kúıe jaq­qan adamdardy aıyptaı almaımyz. Onyń áli ádil baǵasyn beretin ýaqytty tóreshilikke qaldyramyz. Degenmen qujattyń aty qujat. Ásirese qazaq tarıhynda ózindik orny ǵana emes, taǵylymy zor sanalatyn Alash qozǵalysyna, onyń qaıratkerlerine qatysty máselelerdiń kúngeıi men kóleń­kesiniń barlyq qyryn qamtıtyn qujattardy rýhanı aınalymǵa shyǵarý mindetimiz.

Jalpy, kezinde bıik minbeler­de sóılengen nemese merzimdi basylym betterinde jaryq kór­gen negizsiz syndardy avtorlary óz erikterimen aıtty ma, álde áldebireýlerdiń nusqaýy nemese qysymy arqyly júzege asyrdy ma degenge sol qujattardyń ózderi jaýap berip turǵandaı. Bul jaǵyn, ıaǵnı máseleniń aq-qarasyn tarazylaýdy zerdeli oqyrmannyń ózine qaldyrdyq. Al kommýnısterdiń qyzyl qyrǵyn men azapty súrgindi qalaısha qanypezerlikpen júrgizýge degen shamadan tys belsendilikterine qujattar aıǵaq bolary anyq.

Sonymen tek qazaq halqynyń ǵana emes, búkil adamzatqa aýyr qasiret alyp kelgen jıyrma­syn­shy ǵasyrdyń basynda ult­tyq ıdeıa óziniń rýhanı jáne áleýmettik evolıýsııasynyń barysynda «Alash» ıdeıasy túrinde kórindi.

Sóz basynda aıtqandaı, tarıh ǵylymynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty, Qazaqstan Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi Ke­ńes Nurpeıisov aıtqandaı, Ah­met Baıtursynuly ult ustazy, aǵar­týshy, aqyn, pýblısıst, ǵalym-túrkolog qana emes, eń aldymen, óz ultynyń adal uly bola bildi.

Bolatbek TО́LEPBERGEN,

fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty