«Zańdardyń oryndalýy» uǵymyn engizý qajet

Bolashaqta ne istelýi kerek? Re­fe­rendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııaǵa túzetýlerdi quqyq júıesinde odan ári iske asyrý – óte kúrdeli ári kóp eńbekti qajet etetin is. Bul rette bir túzetýlerdi, mysaly, depýtattardyń sany jáne t.b. týraly túzetýlerdi iske asyrý tek tıisti konstıtýsııalyq jáne ózge de zańdarda kórsetilýdi talap etedi. Basqa túzetýler tereń túsiný, quqyqtyq retteýdiń tıisti qaǵıdattaryn ázirleý, kóptegen zań men ártúrli deńgeıdegi zańǵa táýeldi aktilerge, sonyń ishinde sheshim qabyldaý prosesterin retteıtin ózgerister men tolyqtyrýlar daıyndaý arqyly ǵana óz áleýetin tolyq ashýy múmkin.

Osyǵan baılanysty osy bap sheń­berinde Konstıtýsııalyq reformanyń eki baǵyty – jerdiń jáne basqa da tabı­ǵı resýrstardyń konstıtýsııalyq márte­besin ózgertý, sondaı-aq Parlamenttiń qyzmeti mysalynda Qazaqstan Kons­tıtýsııasynyń jańa erejeleriniń áleýetin ashý tetigin kórsetkim keledi.

1. Jer men tabıǵı resýrstardyń konstıtýsııalyq mártebesi

Konstıtýsııaǵa engizilgen eleýli ózgeristerdiń biri jerdiń konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesin, onyń jer qoınaýy men basqa da tabıǵı resýrstaryn ózgertý bolyp tabylady. Endi Konstıtýsııada jer jáne onyń qoınaýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar burynǵydaı «memlekettik menshikte» ǵana emes, memleket menshik quqyǵyn júzege asyratyn «halyqqa tıesili» ekendigi bekitilgen.

Bul túzetýdi tarıhı túp mátinnen tys qarastyrýǵa bolmaıdy. Bizdiń taıaýdaǵy tarıhymyzda biz jer máselesi asa ótkir, tipti qazaqstandyq qoǵam úshin aýyr bolatynyna kýá boldyq. Jer máselesi boıynsha pikirtalastar, jerdi sheteldik azamattar men zańdy tulǵalarǵa berý múmkindigi týraly alańdaýshylyq mıtıngiler men basqa da sóz sóıleýlerge alyp keldi, bul memlekettiń aýylsharýashylyq jerlerin satýǵa moratorıı engizýine ákeldi.

Konstıtýsııaǵa ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý jónindegi keńeste sóılegen sózinde Prezıdent «halyqtyń jer men tabıǵı resýrstardyń men­shik ıesi ekendigi týraly normany Kons­tı­tý­sııada túpkilikti bekitý úlken saıası mańyzǵa ıe bolatynyn, bolashaqta kez kelgen árkelkilikti boldyrmaıtynyn» atap ótti.

Jer men basqa da tabıǵı resýrstardyń halyqqa tıesili ekendigi týraly jańa konstıtýsııalyq normanyń jerdiń memleket menshiginde ekendigi týraly burynǵy normadan nemese memlekettik menshikti «jalpyhalyqtyq» nemese «jalpyhalyqtyq ıgilik» dep jarııalaǵan keńes kezeńindegi Konstıtýsııalardyń birqatar normasynan qandaı aıyrma­shylyǵy bar ekenin taldaý qajet.

Konstıtýsııadaǵy uǵymdar árdaıym barlyq basqa zańnamalyq aktilerde jumys isteıtin uǵymdarmen birdeı bola bermeıdi. Mysaly, Qazaqstan Konstıtýsııasynda halyq memlekettik bıliktiń birden-bir qaınar kózi bolyp tabylady jáne ony tikeleı (referendým jáne erkin saılaý arqyly) júzege asyrady jáne ony júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi dep bekitilgen. Alaıda saılaý týraly zańnamada «halyq» sııaqty quqyq sýbektisi joq. Onda saılaý quqyǵynyń sýbektileri «azamattar» ekeni bekitilgen. «Halyq» uǵymy tek zańdy emes, saıası jáne quqyqtyq bolyp tabylady jáne obektıvti ortaq múddelerdiń bastapqy tasymaldaýshysy bolyp tabylatyn memlekettiń barlyq azamattarynyń erekshe birligin bildiredi. Dál osy turǵydan Konstıtýsııanyń «jer halyqqa tıesili» degen jańa erejesin de qarastyrǵan jón. Bul menshik týraly, biraq menshik quqyǵy týraly emes, mysaly, azamattyq jáne basqa da quqyq salalarynda belgili «ókilettikter trıa­dasy» – ıelený, paıdalaný jáne bılik etý quqyqtary. Jerdiń konstıtýsııalyq, saıası jáne ekonomıkalyq maǵynada halyqqa tıesili bolýy jer halyqtyń ómiri men qyzmetiniń negizi bolyp tabylady, jerdi paıdalaný halyqtyń múddesi úshin júzege asyrylýy jáne onyń paıdasyna ákelýi kerek degendi bildiredi. Sonyń saldarynan adamdar ózine tıesili múliktiń qalaı paıdalanylatyny týraly tıisti aqparatty bilýge jáne alýǵa quqyly. Osylaısha, halyqqa tıesili bolý – bul jaı ǵana deklarasııa emes, bul ózderine qatysty konstıtýsııalyq reforma qabyldanǵan naqty azamattarǵa tıesili menshikti kórsetetin jańa tásil, olardyń pikirin tabıǵı resýrstarǵa menshik máselelerin sheshý kezinde eskerý qajet.

Memleket menshik quqyǵyn halyq atynan júzege asyrady. Bul jerde biz menshik quqyǵy týraly, atap aıtqanda menshik, paıdalaný, bılik týraly aıtyp otyrmyz. Jańa normanyń mańyzdy aıyrmashylyǵy – memleket kez kelgen basqa menshik ıesi retinde, zań boıynsha «óz qalaýy boıynsha», «óz erkimen jáne qyzyǵýshylyǵymen» áreket etedi, biraq senimdi tulǵa retinde, halyqtyń ókili retinde, «jaldanǵan menedjer» retinde áreket etpeıdi. Eger buryn memlekettiń, onyń organdarynyń zań­namada belgilengen sheńberde qabyl­danǵan memlekettik menshikke qatysty kez kelgen sheshimi durys dep sanalsa, qazir baǵalaýdyń jańa krıterııi paıda bolady. Mundaı sheshim halyqtyń múddelerine qanshalyqty sáıkes keledi?

Qoldanystaǵy Konstıtýsııada menshik ony paıdalaný bir mezgilde qoǵam ıgiligine qyzmet etýge tıis dep mindetteıdi degen norma bar. Bul norma ortaq jáne barlyq menshik ıelerine, sonyń ishinde jekemenshik ıelerine de qatysty. Alaıda sheneýnikterdiń osy normany júzege asyrýdaǵy kóptegen sheshimi menshikti paıdalaný eń aldymen menshik ıesiniń múddelerine qyzmet etedi, al qoǵamdyq ıgilikke qyzmet etý ekinshi rettik sıpatqa ıe dep atap kórsetti. Jer men tabıǵı resýrstarǵa qatysty qazir «qoǵamdyq ıgilikke», halyqtyń múddelerine qyzmet etý – menshikti paıdalanýdyń negizgi, túıindi kórsetkishi retinde qarastyrylýy kerek, óıtkeni halyq bul sózdiń ekonomıkalyq jáne saıası maǵynasynda menshik ıesi bolyp tabylady.

Osy tujyrymdamalyq konstıtý­sııalyq túzetýdi iske asyrý maqsatynda Azamattyq jáne Jer kodeksterinde, Jer qoınaýy týraly kodekste, basqa da kóptegen zańnamalyq jáne zańǵa táýeldi aktilerde jańa normalar qabyldanyp, qoldanystaǵylar ózgertilýge tıis ekeni sózsiz.

Bul túzetýler qandaı praktıkalyq saldarǵa ákelýi tıis?

Sońǵy jyldary aýylsharýashylyq jerleriniń úlken ýchaskeleri olardy ıgermegen jeke «latıfýndısterge» berildi degen ótkir másele týyndady. Sonymen qatar aýylda naqty jumys isteıtin qazaqstandyqtarǵa egistik jáne jaıylymdyq jerler jetispedi. Memleket basshysy bul máselege birneshe ret nazar aýdaryp, mundaı jerlerdi alyp qoıýdy talap etip, «jer onda jumys isteıtinderge tıesili bolýǵa tıis» dep atap ótti. Alaıda úkimet eski normatıvtik tásilder negizinde osy mańyzdy máseleniń qolaıly sheshimderin ázirlegen joq. Sonymen qatar sheneýnikter arasynda «bir qolda» qansha jer qaldyrý kerektigi – 100 myń gektar ma, odan da kóp nemese az ba degen pikirtalas paıda boldy. Jerdi bólýdiń ótkir máselesin sheshý saıası salaǵa, medıakeńistikke «aǵyldy». Iá, biz aýyl sharýashylyǵy jerlerin sheteldik kompanııalar men azamattarǵa berýden zań júzinde qorǵadyq. Alaıda bul ınvestorlardyń, onyń ishinde sheteldik ınvestorlardyń aýyl sharýashylyǵymen, ónimdi qaıta óńdeýmen, tyńaıtqyshtar óndirýmen jáne jetkizýmen jáne t.b. baılanysty salalarǵa qatysýyna kedergi keltirmeıdi.

Jer qoınaýy sııaqty jer de, jer paıdalanýshy ony paıdalaný jónindegi mindettemelerdi, oryndalmaýy ony alyp qoıýǵa ákep soǵatyn jumystar men ınvestısııalardyń belgili bir baǵdarlamasyn qabyldaǵan jaǵdaıda jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń baqylaýymen berilýge tıis. Qazaqstan ekonomıkasynyń eleýli bóligin quraıtyn jer qoınaýy men paıdaly qazbalarǵa keletin bolsaq, munda da tásilder túbe­geıli ózgerýge tıis. Jer qoınaýynyń baı­lyǵy qazir qabyldanǵan salyq, Ulttyq qorǵa aýda­rymdar jáne t.b. sııaqty nysandarda ǵana emes, tolyǵymen halyqqa qyzmet etýge tıis. О́ndirýshi sektordan alynatyn «renta» tikeleı azamattardyń naqty sanattarynyń qajet­tilikterin qanaǵattandyrýǵa baǵyt­ta­latyn basqa elderdiń tájirıbesin zerdelegen jón.

Jer qoınaýyn paıdalanýǵa arnalǵan qoldanystaǵy kelisimsharttardyń ere­jelerin olardyń túpki «benefısıary» – halqynyń múddesi úshin qaıta qaraý, kelisimsharttardy ázirleýge jáne olardyń oryndalýyn baqylaýǵa qatysý joqqa shyǵarylmaıdy.

Konstıtýsııalyq erejeler, onyń ishinde jańa ózgerister bir-birimen tyǵyz baılanysty ekenin atap ótken jón. Máselen, jerdiń jáne basqa da tabıǵı resýrstardyń jańa konstıtýsııalyq mártebesin is júzinde iske asyrý, atap aıtqanda, azamattardyń memlekettik máselelerdi sheshýge qatysýyn keńeıtýge, onyń ishinde memlekettik apparattyń qyz­metine qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtýge qatysty basqa da túzetýlerdi «iske qosýdy» talap etedi. Mundaı baqylaý tikeleı, negizinen jergilikti deńgeıde de, sondaı-aq ókildi organdar arqyly da júzege asyrylady. Jergilikti ózin ózi basqarýdy odan ári damytý, onyń ishinde memlekettik fýnksııalardy jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna, ózin ózi retteıtin uıymdarǵa, bızneske berý prosesin jandandyrý qajet.

2. Qazaqstan Respýblıkasy Parla­mentiniń zań shyǵarý jáne ózge de qyzmetin jetildirý

Jańa konstıtýsııalyq erejeler, tutastaı alǵanda, zańnamalyq usynystardy ázirleý men zań jobalaý jumysyn josparlaý satysynan bastap, zań shyǵarý prosesiniń tásilderin qaıta qaraýǵa alyp kelýge tıis. Qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerdiń jekelegen erejeleri ǵana emes, qalyptasqan quqyq qoldaný praktıkasy da ózgerýge tıis.

Parlament óziniń kúndelikti zań­na­malyq qyzmetinde kóbinese Úkimet engizgen zań jobalaryn «redaksııalaý» boıynsha kúndelikti jumystarmen aınalysýǵa májbúr. Depýtattardyń zań shyǵarý bastamasy tártibimen engiziletin zań jobalary kóbinese sol Úkimetten nemese jekelegen memlekettik organdardan keledi, olar osylaısha, «depýtattyq» zań jobalaryna qoldanylmaıtyn úkimettik zań jobalaryn talqylaý men saraptaý jónindegi mindetti talaptardy aınalyp ótýge umtylady.

Mundaı jaǵdaı túbegeıli ózgerýge tıis.

Parlament depýtattardyń zań shyǵa­rý qyzmeti arqyly onyń basty, birinshi kezektegi fýnksııasy – ókildik fýnksııa­syn iske asyrýǵa tıis. Birinshi kezekte, zańdarda halyqtyń ózekti qajet­tilikterine saı keletin jáne halyq ókilderi retinde depýtattar «retranslıasııalaıtyn» usynystardyń, ıdeıalar men tujyrymdamalardyń kórinis tabýǵa tıis.

Bul rette basty salmaq Parlament Májilisine túsip, zańdar sonda qabyl­danýǵa tıis. Parlament Senaty qabyl­danǵan zańdy maquldaý nemese ma­qul­damaý arqyly kóp dárejede baqylaý fýnksııasyna ıe bolady.

Qazaqstan Prezıdentiniń quqyqtyq reglamentteý deńgeıleri arasyndaǵy teńgerimdi belgileý týraly talaby óziniń zańnamalyq turǵydan iske asyrylýyn tabýǵa tıis. Zańnamalyq jáne zańǵa táýeldi aktiler qabyldanatyn máseleler sheńberin naqty ajyratý qajet.

Júrgizilip jatqan ákimshilik reforma sheńberinde memleket memlekettik apparattyń qyzmetin bıýrokratııadan aryltýǵa, onyń ókilettigin keńeıtýge, «ákimshilik qaraýshylyqty» (dıskresııa­ny) keńinen engizýge baǵyt aldy. Bul, óz kezeginde, belgili bir sheneýniktiń «qalaýy» ozbyrlyq pen zańsyzdyqqa aınalmaýy úshin osy dıskresııanyń naqty quqyqtyq sheńberin qurýdy talap etedi.

Zańdardyń adamdarǵa qyzmet etýi úshin zańnamanyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan sharalar qabyldaý qajet. Bul, eń aldymen, zańnamanyń tıimdiligin monıtorıngteý jáne normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qabyldaý saldaryn boljaý fýnksııalaryn kúsheıtý, zań jobalaryn daıyndaý jónindegi qyzmetti kásibı negizge aýystyrý jáne t.b.

Qazaqstan Konstıtýsııasynyń ma­ńyzdy novellalarynyń biri «halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna, konstıtýsııalyq qurylysqa, qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa, eldiń ekonomıkalyq qaýipsizdigine qater tóndiretin jaǵdaılarǵa jedel den qoıý maqsatynda Úkimet Parlamentke onyń Palatalarynyń birlesken otyrysynda Parlamenttiń dereý qaraýyna jatatyn zań jobalaryn engize alady» dep belgileıtin norma bolyp tabylady. Parlament osy zańdy qabyldaǵanǵa deıin Úkimet zań kúshi bar ýaqytsha nor­matıvtik-quqyqtyq aktilerdi «óz jaýap­kershiligimen» qabyldaýǵa quqyly.

Qazirgi ýaqytta belgili bir zańnamalyq ókilettikter Prezıdentke emes, Úkimetke beriledi, óıtkeni ol jedel memlekettik basqarýǵa jaýapty. Úkimettiń daǵda­rysty ahýaldarǵa den qoıýdyń jedel sharalary jónindegi ókilettikteri bolady. Jańa konstıtýsııalyq erejeler men «berilgen zańnama» týraly burynǵy normalardyń basty aıyrmashylyǵy – mundaı delegasııanyń naqty shekterin belgileý. Úkimettiń «zań shyǵarý» fýnksııasy absolıýtti de, sózsiz de emes ekenine nazar aýdarý qajet. Konstıtýsııalyq norma Úkimettiń zań kúshi bar aktilerdi kez kelgen ýaqytta jáne kez kelgen sebeppen qabyldaı alady degendi bildirmeıdi.

Úkimettiń «zań shyǵarý» fýnksııa­synyń barlyq osy aıqyn jáne anyq shekteýleri atqarýshy bıliktiń zań shyǵarý fýnksııalaryn «tartyp alýy» týraly aıtýǵa múmkindik bermeıdi. Sony­men birge bıliktiń atqarýshy tarmaǵy­nyń mundaı ókilettigi osyndaı qatań shekteýli, «ólshengen» shekte, ásirese sońǵy, «jedeldetilgen» ýaqytta óte qa­jet boldy.

Sońǵy eki jyldyń ishinde biz koro­na­vırýs pandemııasynan týyndaǵan tótenshe jaǵdaıdy, 2022 jylǵy qań­tar­daǵy qaıǵyly oqıǵalardy, Ýkraı­nadaǵy áskerı is-qımyldarǵa baıla­nysty álemdik geosaıası jáne ekono­mı­kalyq daǵdarystardy bastan ótkerdik. Erekshe mindetter ádettegiden tys she­shimder qabyldaýdy qajet etetini túsinikti. Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý jónindegi keńeste Pre­zıdent «memlekettik apparat shuǵyl túrde shuǵyl áreket etýge tıis» dep atap ótti. Sondyqtan bul túzetýler Úkimetke qajetti aktilerdi qabyldaýǵa múmkindik beredi, daǵdarys jaǵdaıynda jedeldikti qamtamasyz etedi.

Sonymen qatar Úkimettiń ókilet­tik­terin birshama keńeıtý baqylaý jáne tepe-teńdik júıesine sáıkes bıliktiń basqa tarmaqtarynyń fýnksııalaryn keńeıtýge ákeledi. Memleket basshysy atap ótkendeı, «osyǵan baılanys­ty Parlamenttiń qarqyndy jumysy erekshe mańyzdy», al tutastaı alǵanda, Parlamenttiń róli «jańa paradıgmaǵa sáıkes» aıtarlyqtaı kúsheıtilýge tıis.

Parlament qyzmetin bul «qarqyndatý» jáne onyń rólin kúsheıtý, eń aldymen, Konstıtýsııada negizi qalanǵan jáne 2017 jyly aıtarlyqtaı keńeıtilgen parlamenttik baqylaýdy kúsheıtýde kóri­nýi tıis. Parlament zańdardy qabyl­dap qana qoımaı, olardyń oryndalýyn baqylaıdy jáne tutastaı alǵanda atqa­rýshy bıliktiń qyzmetin baqylaý boıyn­sha keń ókilettikterge ıe bolýy kerek.

Osyǵan baılanysty «zańdardyń oryndalýy» uǵymyn engizýdiń, son­daı-aq zańdarda naqty, egjeı-tegjeı krı­terıılerdi (kórsetkishterdi) belgileý­diń shuǵyl qajettiligi týyndaıdy, olarǵa qol jetkizý nemese qol jetkizbeý naqty memlekettik organnyń, jekelegen sheneýniktiń zańnyń oryndalýyn baǵalaýǵa múmkindik beredi. О́ıtkeni olardyń qyzmetiniń máni zańnyń passıvti «buzylmaýynda» emes, zańnyń qabyldanýy adamdardyń ómir súrý sapasyn arttyrý, jumys oryndaryn qurý, ınvestısııalar tartý jáne t.b. baǵyttalǵan maqsattarǵa qol jetkizý bo­ıynsha belsendi, shyǵarmashylyq qyzmette bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq sot Úkimettiń jańa, erekshe ókilettikterin iske asyrý kezinde quqyq ústemdigi qaǵıdatyn saqtaýdyń mańyzdy kepili, sondaı-aq «tejemelik ári tepe-teńdik» júıesi elementteriniń biri bolatynyn atap ótý qajet.

Konstıtýsııalyq sottyń róli saıası máselelerdi quqyqtyq salada sheshý tetiginiń paıda bolýynda. Sondyqtan sońǵy jyldary úlken qoǵamdyq rezonans týdyrǵan jáne tipti kópshilik aldynda sóz sóıleýge alyp kelgen ózekti máseleler endi Konstıtýsııalyq Sotta sheshilýi múmkin. Osy turǵydan alǵanda Konstıtýsııalyq Sot memlekettik qury­lystyń osy kezeńiniń basty maqsaty qazaq­standyqtardyń ómir súrý sapasyn art­tyrýǵa da yqpal etetin bolady.

Árıne, bul máseleni sheshý úshin saıa­sı prosestiń barlyq taraptarynyń bel­sendi qatysýy qajet ekeni sózsiz. Atap aıtqanda, zańdy qoǵamdastyqqa, ǵalym­darǵa jáne praktıkamen aınalysatyn zańgerlerge, advokattarǵa, zań konsýltanttaryna, notarıýstarǵa, medıa­torlarǵa Konstıtýsııalyq Sotqa negizdelgen jáne praktıkalyq ózek­tiligi bar saýaldardyń belgili bir «pýlyn» qalyptastyrýdan bastaý qajet. Bul jumys Jańa Qazaqstannyń qury­lysyndaǵy belgilengen reformalardy ilgeriletýdi jedeldete alar edi.

Qanatbek SAFINOV,

Parlament Senatynyń Konstıtýsııalyq zańnama,

sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń hatshysy