- Memlekettik sheneýnikter memleket otandyq azyq-túlik óndirýshilerin belsendi qoldaıdy dep jıi aıtady. Shyndyǵynda jaǵdaı qalaı?
- Shynynda da, qoldaý sharalary bar, bizdiń sala olardy sezinedi. Bul jańa óndiristik qýattardy qurýǵa nemese jumys istep turǵandaryn keńeıtýge ınvestısııalyq salymdar kezinde agroónerkásiptik keshen sýbektisi shekken shyǵystardyń bir bóligin óteý boıynsha sýbsıdııalar, tómendetilgen mólsherlemeler boıynsha jeńildikpen kredıt berý jáne taǵy basqalar.
Kásiporyndardyń ózderine arnalǵan sıyr etin daıyndaýǵa bólingen sýbsıdııalar da bar, biraq búginde olar et óńdeýshilerdiń basym kópshiligine qol jetimdi emes. Zańnamada «kedergi» bar – mundaı sýbsıdııalarǵa úmitker kásiporyn táýligine 1500 bas óńdeý qýatyna ıe bolýy kerek. Mundaı qýatty jergilikti et óńdeýshiler úshin búgingi tańda qoljetimsiz.
Biraq memlekettik qoldaýdyń qoldanystaǵy sharalary otandyq et ónimderin óndirýshilerge áli de kómektesedi. Birinshiden, bul jeńildetilgen ınvestısııalyq nesıelerge qoljetimdilik. Bizdiń qaýymdastyqta 13 qatysýshy bar, olardyń barlyǵy – aıtarlyqtaı iri kompanııalar, ár túrli memlekettik baǵdarlamalardyń arqasynda barlyǵy derlik aıaqqa turdy. Mysaly, tanymal «Pervomaıskıe delıkatesy» kompanııasy memlekettik qoldaýǵa ıe bolyp, 2016 jyly múldem jańa et óńdeý keshenin saldy. Onda halyqaralyq standarttarǵa saı sapaly ónim shyǵarýǵa múmkindik beretin eń zamanaýı jabdyqtar jumys isteıdi. Qazir kásiporyn ónimderi eksportqa shyǵarylady, atap aıtqanda, Taıaý Shyǵys elderine jáne kórshilerimizge.
- Jaqynda «Atameken» UKP-da dóńgelek ústel ótti, onda tamaq salasynyń sarapshylary atap aıtqanda, memleketten jańa jeńildikter suramaıtyndyqtaryn aıtty. Demek, óndirýshiler aıaqta nyq tur jáne memlekettik ınstıtýttardyń «ıyǵyna» súıenbeı ómir súre alady degen sóz be?
– Máseleler bar, jáne óndirýshiler olardy ózderi de, memlekettiń kómegimen de jeńedi. Bul qalypty jáne eriksiz prosess. Biz salanyń damýyna nazar aýdarǵany úshin memleketke rızamyz jáne ázirge onyń qoldaýy óte qajet. Ár el óz óndirýshisin qoldaýǵa tyrysady.
Biraq tamaq óndirýshilerdiń eń úlken jáne jalpy máselesi – óndirilgen ónimdi satý. Sapaly ónimdi óndirý prosesi, árıne, ońaı emes, degenmen, bizdiń óndirýshiler tutynýshyny barlyq qaýipsizdik, sapa boıynsha jáne kez kelgen talǵamǵa sáıkes keletin ónimmen qamtamasyz ete alatyn deńgeıde. Daıyn ónimdi satýmen baılanysty el ishinde eleýli qıyndyqtar bar. Bizge ımporttyq óndirýshilermen básekelesý óte qıyn, olardyń aýqymyn eskere otyryp, olardyń otandyq bólshek saýdaǵa jaqsy jaǵdaı jasaýǵa múmkindikteri bar.
- Onda Qazaqstandaǵy et óndirýshi úshin ne mańyzdyraq: memlekettik qoldaý nemese bólshek saýda naryǵyndaǵy barabar jaǵdaı? Iаǵnı, saýda sórelerine tıisti sharttarmen kirý múmkindigi bar ma?
- Eki faktor da mańyzdy, al ekinshisin elestetý qıyn. Biraq, árıne, jergilikti naryqqa qol jetkizý mańyzdy. Memlekettik qoldaý – bul tamasha, eksport ta óte jaqsy, degenmen, jergilikti naryq basym bolyp tabylady. Árıne, bizdiń et salasy úshin qolaıly tabystylyqty qamtamasyz etetin Qazaqstanda turaqty ótkizý óte mańyzdy.
Iri sýpermarketter men bólshek saýda jelileri sapaǵa umtylatyn iri óndirýshiler úshin negizgi satý arnasy bolyp qala beredi. Kóp nárse olardyń ustanymyna, qarym-qatynasyna baılanysty. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, qazaqstandyq jetkizýshige iri saýda jelisine kirý óte qıyn – sýpermarketterdegi sóreler rezeńke emes, al uqsas ımporttyq taýarlar kóp. Jergilikti jáne ımporttyq ónimderdiń assortımenti aıtarlyqtaı keń, biraq eger sizdiń ónimińiz básekeles taýarmen bir segmentte bolsa, onda eshqandaı másele bolmaıdy. Másele alańdarda bolyp otyr. Reteılerler essiz retrobonýstardy alyp otyrǵany beker emes: biz ol jaqqa jaı ǵana syımaımyz, al sórelerdi sheksiz keńeıtýdiń máni joq – mundaı kólemdegi ónimdi tez satyp almaıdy, al saqtaý merzimi shekteýli. Naryq molyqqan. Sondyqtan, eger sórelerde oryn alǵyń kelse – jeli ıelerimen kelisip, óte kóp mólsherde retrobonýs tóle. Retrobonýsty tómendetýdi suraǵanda, sóredegi ornyń proporsıonaldy túrde azaıatynyn túsinýiń kerek.
Sol dóńgelek ústeldegi sarapshylar Qazaqstannyń saýda jelileri otandyq óndirýshilerdi nege qoldamaıdy degen suraq qoıdy. Mysaly, otandyq kásiporyndardan bizdiń málimetterimiz boıynsha 24%-ǵa jetetin retrobonýstar alynady, is júzinde barlyq aksııalar nemese jeńildikter óndirýshi esebinen satylady, óndirýshilerge tólem jasaý úshin óte qatań sharttar qoıylady. Árıne, bul shyǵyndar bizdiń tutynýshymyzdyń moınyna túsedi nemese óndirýshiniń shyǵyndaryna jatady, óıtkeni ónimniń baǵasyn sheksiz kóterý jáne tutynýshylar esebinen bárin sheshý múmkin emes jáne durys emes. Otandyq kompanııalar mundaı sharttarmen óz ónimderin qalaı satady?
- Álemdik tájirıbede, mysaly Eýropada, árqashan jergilikti óndirýshige basymdyq beriledi. Iаǵnı, saýda jelileri saýda alańdaryna eń aldymen jergilikti óndirýshilerdi iske qosady, sodan keıin qalǵan oryndy ımport alady. Bul tájirıbeni mýnısıpalıtetter retteıdi. Nege Qazaqstanda jergilikti bılikke óz óndirýshisin qoldamasqa?
- Biz memlekettik sheneýnikterge osyndaı suraqtar qoıdyq. Bizge ádette ne dep jaýap beretinin bilesiz be? Saýda jelileri siz sııaqty kásipkerler, olar da aqsha tabýy kerek. Basym jetkizýshilerdi tańdaý – bul saýda jelisiniń ishki máselesi, munda memleket bızneske birdeńe aıtýdan, qandaı da bir talaptar men shekteýler qoıýdan ózdiginen shetteledi.
Biz túsinemiz – jeliler de aqsha tabýy kerek, biraq azyq-túlik óndirisine eldiń ulttyq qaýipsizdigimen tikeleı baılanysty salaǵa qysym jasaý esebinen emes!
Búgingi tańda jelilerde qoldanystaǵy satý júıesi iri jetkizýshilerden arzan ónimderdi satýǵa baǵyttalǵan, olar kólemge de, naqty baǵa deńgeıine de, sapanyń qolaıly deńgeıine de kepildik beredi. Mundaı jetkizýshiniń rólin kóbinese reseılik óndirýshi oınaıdy. Alaıda, búginde álemde turaqsyzdyq kóp, jáne ishki máselelerge baılanysty erteń azyq-túlik Qazaqstanǵa jetkizilmeı qalatynyna eshkim kepildik bermeıdi. Memleket muny este saqtap, otandyq óndirýshilerdi damytý úshin jaǵdaı jasaýy tıis. Sol et ónimderiniń, «sút ónimderiniń», basqa da qajetti azyq-túlik taýarlarynyń naryǵy ımportqa sonshalyqty táýeldi bolmaýy kerek.
- Jalpy, otandyq azyq-túlik óndirisi sheteldik básekelesterdiń qyspaǵyna ushyramaı, el ekonomıkasy úshin damyp, jumys isteýi úshin ne isteý kerek?
- Memlekettiń, óndirýshiler men reteılerlerdiń qatysýymen otandyq óndirýshiler úshin basym jaǵdaılar jasaý, otandyq taýarlardy ilgeriletý jáne tutynýshylyq patrıotızmdi damytý jóninde keshendi tásil qajet. Bul mindetterdi iske asyrý bıznestiń jekelegen sýbektileriniń ǵana emes, sondaı-aq tutastaı alǵanda eldiń ekonomıkasy men árbir qazaqstandyqtyń oń áserine alyp keledi.
Iá, saýda jelileri – óndirýshiler sııaqty kásipkerliktiń sýbektileri bolyp tabylady jáne olarǵa qandaı da bir qarjylyq shyǵyndar ákeletin mindetter júktelmeıdi. Alaıda, óndirýshiler saýda jelileriniń talaptaryna tikeleı táýeldi bolatyn jaǵdaılardy ustaný da jol bergisiz. О́nimniń kóp bóligin biz jergilikti óndirýshilerge kirý jáne aıtyp ótkenimizdeı jumys isteý óte qıyn bolatyn saýda jelileri arqyly satamyz.
Biz qazaqstandyq ónimdi ótkizý úshin basym jaǵdaılar jasaý qajet dep sanaımyz. Bul sórelerdegi eń tıimdi oryndar, tóleý jáne ilgeriletý boıynsha anaǵurlym beıildi sharttar, qazaqstandyq ónimdi tanymal etýge nazar aýdara otyryp, is-sharalardy uıymdastyrý. Jergilikti óndirýshilerdiń múddelerin qorǵaý jáne olardyń basymdyǵyn qurý quqyǵy barlyq deńgeılerde qorǵalýy jáne bekitilýi qajet.
- Memleket óndirýshiler men saýda sýbektileri arasyndaǵy qarym-qatynasty shynymen rettemeıdi me?
- «Saýda qyzmetin retteý týraly» Zań saýda jelileri men azyq-túlik taýarlaryn jetkizýshiler arasyndaǵy qatynastardyń keıbir aspektilerin, mysaly, taýar úshin tólem merzimderin, jetkizýshiden belgili bir taýar kólemin satyp alǵany úshin syıaqy mólsherin qozǵaıdy. Keıbir normalar bar, biraq is júzinde olar qazaqstandyq jetkizýshiler úshin jaǵdaıdyń jaqsarýyna áser etpeıdi.
Munda shablon boıynsha oılamaý kerek, tek vırtýaldy halyqaralyq normalar aıasynda. Bireýdi májbúrleý, bir nársege tyıym salý mindetti emes ekenin túsinemiz. Otandyq óndirýshige basymdyq berý úshin saýdany yntalandyratyn belgili bir jaǵdaılardy jasaýǵa bolady. Memlekette mundaı tetikter, áser etý ádisteri jetkilikti. Keıbir kórshilerimiz sııaqty ımportty qysý kerek dep aıtpaımyz. Biz otandyq ónimdi ilgeriletý úshin yntalandyratyn jaǵdaılar týraly aıtyp otyrmyz. Mysaly, memleket qosymsha jeńildikter berýi úshin, naryqta osyndaı saıasatty júrgizetin saýda jelilerine qolaıly rejım qurý kerek.
Mysaly, jergilikti bılik saýda jelileriniń ıelerin otandyq ónimge kóbirek saýda alańyn usynýǵa yntalandyrý – olarǵa qoǵamdyq jáne medıa qoldaý kórsetý, osyndaı saýda kompanııalarymen memlekettik-jekemenshik seriktestik aıasynda bólek kelisimder jasaý sııaqty ıdeıany usynýǵa bolady. Mundaı yntalandyrýshy tásil saýda bıznesiniń ıeleri arasynda «ónimdik patrıotızm» deńgeıin arttyrýǵa kómekteser edi dep oılaımyn.
- Al qazaqstandyq ónimder barlyq qazaqstandyqtarǵa jete me?
- Bul úshin belgili bir ýaqyt pen jaǵdaılar qajet. Biraq men otandyq tamaq ónerkásibi qazaqstandyq tutynýshylardyń qajettilikteriniń basym bóligin qamtamasyz ete alatynyna senimdimin. Mysaly, Qazaqstannyń et óńdeý salasyndaǵy óndiristik qýattar qazir jartylaı júktelgen. Sala jarym kúshpen jumys isteıdi. Eger naryqta bul úshin jaǵdaı bolsa, biz jetkizilimderdi kóbeıtip, kóbirek óndire alar edik. Biraq ishki naryq ımportpen molyqqan jáne bul ózdiginen, memlekettiń yqpal etý aıasynan tys júredi. Otandyq ónimdi qoldaýdyń naqty saıasaty joq. Azyq-túlik ónimderiniń kólemin arttyrýǵa naryqta yntalandyrý bolǵan kezde dúken sórelerinde qazaqstandyq ónim kóbirek bolady. Bul bizdiń ishki naryǵymyzdyń azyq-túlik qaýipsizdigine de, turaqtylyǵyna da oń áserin tıgizetin bolady.
- Bizdiń jaǵdaıda ónimdik patrıotızm týraly aıtýǵa bola ma? «Qazaqstandyq ónimdi satyp al» degen uran esińizde me? Bizdiń tutynýshylar ónimdi tek otandyq bolǵandyqtan satyp alýǵa daıyn ba?
- Patrıotızmdi arttyryp, damytý kerek. Tutynýshy taýarlardy otandyq bolǵandyqtan ǵana satyp almaýy kerek, biraq tutynýshy otandyq taýarlardy satyp ala otyryp, ol ımporttyq ónimnen esh kem túspeıtin sapaly ónim satyp alyp qana qoımaı, elimizdiń ekonomıkasy men damýyna úles qosyp jatqanyn bilýi tıis.
