Qarlagtaǵy qalamush

Jalpy, mundaı qoldan jasalǵan qylmystardyń saldary qanshalyqty aýyr hám sumdyq bolǵany belgisiz. Sodan bolar, biz ashtyqtan qansha qazaq qyrylǵanyn, maıdanǵa qansha adam baryp, qanshasy tiri qaıtqanyn, qansha qazaq zııalysy aıdalyp, qaı jyly ómirden ótkenin naqty bilmeımiz. О́ıtkeni bul sandar óte kóp. Qarlagta da shyn máninde qansha adam otyrǵany áli kúnge deıin beımálim. Álqıssa.

Qaraǵandy qalasyndaǵy Qarlag lageriniń tarıhy kópke málim. Jer-álemniń túkpir-túkpirinen jınalǵan túrli taǵdyr osy qasiretti óńirde toǵysty. Arqanyń aıazdy dalasy, ańyzaq jeli sol jyldary kóptegen shyǵarmashyl jandy da jaýratty. Músinshi, kompozıtor, akter, bıshi, aqyn-jazýshylar... Al bizdiń búgingi taqyrybymyz – Qarlag sýretshileri. Arnaıy osy taqyryptyń izimen Qaraǵandy oblystyq beıneleý óneri murajaıyna, odan ári Qarlag mýzeıine baryp qaıtqan edik.

Qaraǵandy lageri – qara oramal

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń

basyndaǵy...

Ǵalym Jaılybaı

Dalalyq qustar

Jazasyn óteýshi sýretshilerdiń óneri haqynda alǵashqy kólemdi zertteýler 80-jyldardyń sońynda – Qaraǵandyda oblystyq beıneleý óneri murajaıynyń ashylýymen bastaldy. Mýzeı qyzmetkerleri sheberhanalardy aralap, Máskeýge, KSRO-nyń basqa da qalalaryna baryp, izdeý jumysta­ryn júrgizdi. Ol ýaqytta keı sýretshiler tiri bolǵandyqtan, esteligin jazyp alý, murajaı qoryna sýretterin, grafıka­syn, músinderin, qujattaryn alý mańyz­dy boldy. Baspasóz betterinde hattar, la­gerdegi ómirden úzindiler jarııalana bastady. Eske salsaq, 1990-jyldardyń basy men 2000-jyldardyń sońynda Qarlag muraǵaty ýaqytsha ashylǵan edi. Mine, osy ýaqytta birqatar zertteý júrgizilip, qujattar men estelik-hattar qolǵa tústi.

«…Bul jerde ne aǵash, ne buta joq. Jel… Jel… Qatty boran. Bul meniń sýyq tıgen ókpem úshin jaısyz. О́mirim­niń sońyn basqasha elestetýshi edim…».

G.Fogelerdiń Teodor Plevege jazǵan hatynan.

20.10.1941

«1949 jylǵy 4 tamyzdaǵy 7?19 qaý­lysynan. Tutqyn Kropıvnıskıı áınek­­pen qolyn kesip, ózin-ózi óltirýge tal­­­pyndy, sebepsizden-sebepsiz ju­mys­qa shyqpady.

Qaýly: Tutqyn Kropıvnıskıı ja­sa­ǵan qylyǵy úshin 5 táýlikke karserge qamalsyn».

Lev Kropıvnıskııdiń jeke isinen.

Qaraǵandy oblystyq beıneleý óne­ri murajaıynyń dereginshe, atalǵan óńirge repressııalanǵan sýretshiler, shama­men otyzǵa jýyq. Mýzeı qorynda olardyń 800-ge tarta eńbegi saqtalǵan. Al onyń ishinde Qarlagta bolǵan on bes sýretshiniń 300-ge jýyq kartınasy bar. Eskerte keteıik, bul tek mýzeı qorynda derekteri tirkelgen avtorlar ǵana (oǵan qosa zertteý jumystary áli de júrip jatyr). Iаǵnı lagerde jazasyn ótegen sýretshilerdiń naqty sany emes. Ol, árıne, on besten kóp. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Qarlagta qansha adam tutqynda bolǵany týraly naqty málimet joq: sýretshilerdiń sany, jalpy óner adamdary da solaı. Sol sebepten de lagerdiń mádenı ómiri týraly tereńinen qaýzaı almaımyz. Desek te lagerge túsken shyǵarmashyl jandardyń taǵdyry uqsas – jalasy bir.

Atalǵan murajaıdyń ǵylymı qyz­metkeri Aıgúl Omarovanyń aıtýynsha, qorda Qarlag sýretshisi Grıgorevtiń tek bir ǵana týyndysy bar. Sondaı-aq Soglobov, Ivashev-Mýsatov, Shký­raskııdiń de eńbekteri az. Al Frızenniń 70-ten asa, Chıjevskııdiń jıyrma kartınasy saqtalǵan.

«О́ıtkeni biz Reseıdegi birneshe mýzeımen tyǵyz shyǵarmashylyq baıla­­nys­tamyz. Odan bólek Chıjevskıı atyn­­daǵy qorlarmen de jumys isteımiz. ­Olar­­men tyń derektermen, shyǵarmalarymen ­almasyp otyramyz. Kórmeler men ­kon­ferensııalar uıymdastyramyz», deıdi A.Omarova.

«Qaraǵandy jańbyry», A.Chıjevskıı, 1952

«Jarty jyl buryn Vıktor Kozlov degen sýretshiniń kartınalaryn qyzy alyp keldi. Ol da repressııaǵa ushyraǵan, osynda sheberhanalarda jumys istegen. Al Lev Premırov kartınalaryn, jazbalaryn túrli adamdarǵa taratyp bergen. Avtordyń bul ádisi durys bolǵan sııaqty. Jan-jaqqa shashylǵan sol sýretter men derekter keıin mýzeı qoryna jınaldy. Nátıjesinde, Premırov týraly eńbekter jazyldy, kitap bolyp shyqty. Onyń ómiri de, shyǵarmashylyǵy da búginde kópshilikke tanys. Odan bólek bir nemis otbasy Qarlagta otyrǵan sý­retshi analarynyń týyndylaryn izdep habarlasty. Biraq bizde onyń kartınalary bolǵan joq. Múmkin aldaǵy ýaqytta tabylyp qalar. Mine, osyndaı birde-bir shyǵarmasy saqtalmaǵan belgisiz sýretshilerdiń tizimi bar. Biz olarmen áli de jumys istep jatyrmyz. Oǵan qosa kóptegen materıal tárkilengeni taǵy bar. Tutqyndar lagerden bosap shyqqan soń da 70-jyldyń ortasyna deıin baqylaýda boldy. Sýretshiler de ár apta saıyn komendatýraǵa baryp belgilenip turatyn», deıdi ǵylymı qyzmetker.

Sondaı-aq ol qazir burynǵydaı emes, sýretshilerdiń kózin kórgender az ekenin atap ótti. «Sondyqtan búginde zertteýdi kóbinese derekti formatta júrgizemiz. Muraǵatqa suraý salamyz, ınternetten avtorlardyń týystaryn izdeımiz. Osyndaı jumystardyń nátıjesimen «Saryarqa» telearnasymen birge «Bir kartınanyń tarıhy» atty baǵdarlama túsirdik», deıdi ol.

Erkindik túsi

Erkindiktiń óz bolmysy, óz minezi, óz daýsy, óz túsi bar. Qarlag sýretshileri sol ýaqyt saıasatynyń aıdaýymen Arqa­­ǵa keldi. О́mirinde qara jumys is­tep kór­­megen aqsúıek óner adamda­ry egin ekti, aǵash otyrǵyzdy, úı saldy. Búgin­gi­deı shilińgir shildede Dolınkaǵa bara qal­sańyz, sýretshiler ekken dáý taldar­dy saıalaısyz. Soltústikten ońtús­tikke deıin 300 shaqyrym, shyǵystan ba­tysqa deıin 200 shaqyrym sozylyp jat­qan alyp keńistikte bir-birin tanyp, aralasqandar sırek (máselen, Frızen men Chıjevskıı birge otyrǵan). Keshe mýzeıde derekterdi aqtaryp otyryp, Lev Kropıvnıskııdiń bir sózin oqyp qaldym. «Sýretshiden óner týady, al óner sýretshini qutqarady». Shynynda da, lagerdiń surqaı kúnderinde shyǵar­mashyl jandar qalaı kún kórdi? О́leń jazbaı, án shyǵarmaı, balshyq ılemeı, bı bılemeı, sýret salmaı qalaı júrdi? Tiri adam tunshyǵady ǵoı.

Olar ár salada talantty, bilimdi tut­­qyndardy paıdalana aldy. Qara jumys­tan bólek óz isterimen de aınalystyrdy. Biraq erkindik joq. Qaraǵandyda óner men oqýdyń qalyptasýyna osy Qarlagqa túskenderdiń ıgiligi kóp tıgen. Tek qalaǵa ǵana emes, jalpy qazaq beıneleý ónerine sol sýretshilerdiń áseri boldy. Tolqyn qalyptasty, shákirt tár­bıeledi.

Kýáger E.Anselovıch-Zınchenko­nyń sýretshi A.Grıgorev týraly este­liginde: «Aryq, aq shashty, júzi ashyq, daýsy báseń bolatyn. Baraqta turǵan joq, Do­lınka keńsesiniń artyndaǵy kishkentaı bolǵanmen, bólek bólmede jatatyn. Oǵan sýret salýǵa da, peızaj salýǵa da tyıym salyndy. Tek lager atrıbýtıkasy joq portretter men ashyqhattardaǵy áıgili sýretter­den kóshirmeler ǵana sala alatyn. Qara­ǵandyǵa barǵanda ashyqhattar ákeletin, Grıgorevke sýret salýǵa daıyndyqqa kóp kómektestim. Qaptardy sógemin, tigemin, sýretshi olardy jumysqa da­ıyn­dap, kenepke sýret salady», dep ja­zady. Aıta keteıik, ózi aryq, aq shash­ty bul sýretshi beıbit ómirinde – 20-jyldary revolıýsııaǵa deıingi Reseı sýretshileri assosıasııasynyń jáne Ke­ńes sýretshiler odaǵynyń uıym­das­tyrýshysy, jetekshileriniń biri boldy.

Iá, sýretshiler, tek tapsyryspen jumys istedi. Olardyń shyǵarmalarynda dramatızm, ıakı bir zulmat zamannyń kórinisi joq. О́kimet lager ómirine qa­tysty sıýjetterdi salýǵa tyıym sal­dy.

Negizgi taqyryp – patrıottyq máni bar sýretter, portretter, reprodýk­sııadan kóshirmeler edi. Aıtpaqshy, Qara­ǵandy oblystyq beıneleý óneri mýzeıi qorynda júrip, Eıferttiń 1939-1940 jyldary salǵan «Lenın – se­rýende» atty kartınasyn baıqap edik. Lenınniń Eıferttiń kóz aldynda kólikpen serýendemegeni anyq.

«Lenın serýende», Eıfert, 1939-1940

Alaıda tyıymǵa baǵynbaı, óz taqy­rybyndaǵy sýretin tintýden jasyryp, syrtqa alyp shyqqan avtorlar da bolǵan. Máselen, Iýlo Sooster. Búgin­de onyń kartınalarynyń bir bóligi Más­keýdegi «Memorıal» murajaıynda tur. «Lagerde Iýlo sýretshi bolyp jumys istedi. Kúndiz uıyqtap, túnde saldy. Ol tutqyndardyń portretterin 5 rýblge salatyn. Oǵan qosa sýretterdi úıge jiberýden úmittenip, zonany da salǵan. Ol úshin basy bálege qalýy múmkin edi, biraq Iýlo basqasha jasaı almady» (áıeli L.Soosterdiń esteliginen). Keıin 1950-1960 jyldarda Iýlo Sooster andegraýnd sýretshi retinde tanymal boldy.

Qarlagta kórkem-óndiristik sheberhanalar men Sýretshiler odaǵynyń bó­limderin qurý maqsatynda jazasyn ótep jatqan sýretshiler tirshilik etý úshin kez kelgen jumysqa kelisýge máj­búr boldy. Eń kóp taraǵan ju­mys – bezendirý (plakattar, mańdaı­shadaǵy jazýlar, habarlandyrýlar, qurmet taqtalary, sosıalıstik ja­rys­­tardyń kesteleri, ekpindilerdiń port­retteri, qoǵamdyq ǵımarattardyń ın­tererleri), jergilikti teatrlar men mádenıet klýbtaryndaǵy sahnany be­zen­dirý. Máselen, Qaraǵandynyń bir bury­shyndaǵy burynǵy basqarma, zaýyt, ne ashana ǵımaratynan tutqyndaǵy sýretshiniń jaýhar týyndysyn kórip qalýǵa bolady. Árıne, qazir qalada jer aýdarylǵandar bezendirgen nysandar az. Sonyń biri – 1952 jyly salynǵan temir jol vokzaly, ony negizinen «zekterden» turatyn sýretshiler toby be­zendirgen. Búginde kútý zaldarynda músin frızderiniń bir bóligi ǵana qaldy.

Qaraǵandy oblystyq muraǵatynda «Sosıalıstik Qaraǵandy» gazetiniń tigin­disi saqtalǵan. 1950-jyldardaǵy gazetten «L.Gavrılov» dep belgilengen karıkatýralardy kórýge bolady. Bul sýretshi L.Gambýrgerdiń laqap aty, ol 1941 jyly tegi nemis bolǵany úshin jer aýdarylǵan. Qarlagta otyrǵan joq, Qaraǵandyda shahtada, gazette, teatrlarda jumys istedi. Gambýrger oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń birin­shi ekspozısııasyn bezendirgen.

«Sýretshilik kásip lagerdegi tut­qyn­darǵa ómir súrýge kómektesti. Iаǵnı artyq tamaq jeýge, ózine degen oń kóz­qaras tabýǵa, turmystyq kerek-ja­raq­pen eseptesýge tıimdi boldy. Qar­lagtaǵy sýretshilerdiń baǵasy qabi­le­tinde edi. Sol qabiletti barynsha paı­­­da­landy. Olar, negizinen qaladaǵy klýb­­­tardy, úılerdi bezendirdi. Tipti sýret­­shilerge lager aýmaǵynda úıirme ashyp, sabaq oqytýǵa múmkindik berdi. Mysaly, bizde Dolınkada otyrǵan Anna Artobatskaıanyń bir kartınasy bar. Ol sonda turatyn adamdarǵa, ofıserlerdiń, jer aýdarylǵandardyń, tutqyndar­dyń balalaryna sýretten sabaq berdi», deıdi Qaraǵandy oblystyq beıneleý óneri mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri A.Omarova.

Anna Artobatskaıanyń Dolınka jáne Spassk klýbtarynda úıirme júrgizgeni týraly Dagmara Evsteshınanyń este­ligi bar: «Otbasym IIHK Qarlag ornalas­qan kentine jiberildi. Sýret úıirmesine baratyn klýb esimde, ony tutqynda otyrǵan sýretshi áıel júrgizetin. Sabaq­qa qarýly kúzetshiniń aıdaýymen keletin. Bos ýaqyty bola qalsa, alty jasynda qaıtys bolǵan qyzynyń sýretin salatyn. Sýretshi berilgen eskız boıynsha úlken sýretti maıly boıaýmen saldy. Ol eskızdi keıin maǵan syılady».

Dagmaranyń portreti, Dolınka, 1942

Artobatskaıa Lenıngradtaǵy Kórkem­sýret ýchılıshesinde (VHÝTEIN), keıin Mılandaǵy (Italııa) Brera óner akade­mııasynda oqyǵan. Músin jasaýmen de aınalysady. 1938 jyly kúıeýi tut­qyn­dalǵan soń, ózi de Otanyn sat­qannyń áıeli retinde repressııaǵa ushy­rap, segiz jylǵa sottalady. Aldy­­men Aljırde, keıin Qarlagta – Do­lın­kada boldy. Sol lagerde 40-jyldardyń birinshi jartysynda óner stýdııasyn júrgizdi. Al 1946 jyly qaladan shyǵý quqyǵynsyz bosatylyp, birshama ýaqyt Dolınkada turyp, jumys istedi. Mýzykalyq kome­dııa teatrynda I.Kalmannyń «Ma­rısa», «Sılva», K.Sellerdiń «Pro­daves ptıs» (1948-1950) operettalaryn be­zendirdi. A.Vasıleva onyń port­retin qaryndashpen jasaǵan.

Artobatskaıa portreti, A.Vasıleva

Lagerde sýretten sabaq bergender­diń endi biri – Natalıa Iznar. Ol da Otan satqynynyń otbasy múshesi re­tinde qamaýǵa alynǵan. Sankt-Peter­býrgte týǵan. Teatr sýretshisi, akva­relshi. Joǵary arnaıy bilimi bar. О́zi advokattyń qyzy. Sýretshilik sheberha­nalarǵa jetekshilik etip, kórkem redaktor bolyp jumys istegen. Natalıa da 1938 jyldyń sońynda Máskeýde «Halyq jaýynyń áıeli» degen aıyppen segiz jylǵa sottalady. Býtyr túr­mesinen Al­jırǵa, keıin Qarlagqa keledi. Dolınka kentinde Ortalyq klýb janynda sýretshi boldy. «Gde-to v Moskve», «Ýrok jıznı» spektaklderin kórkemdik jaǵynan bezendirgen osy Natalıa Iznar. Onyń Qarlagtan jazǵan hattary saq­talǵan.

«Osy jyldar ishinde ómir meni eseıt­ti, júreksizdikten, doly minezden qutyldym».

Natalıa Iznar

Alla Vasıleva, Marııa Myslına úsheýi lagerde jaqsy aralasty. Olar­dy kórkem ónerge degen ortaq kóz­qa­rastarynan bólek, Máskeý men Lenın­grad­tyń úzdik sheberlerinen alǵan dáris­teri baılanystyrdy.

Aıta keteıik, lagerdegi bul beıneleý úıirmeleri óńirdegi alǵashqy stýdııa bolýy ábden múmkin.

Qarlag sýretshileriniń shyǵarma­shy­lyǵynda erkindik bolmady. Ekibastan. Alaıda olar ólmeý úshin sýret saldy. Qandaı taqyryp bolsa da qalamdaryn sýytqan joq. О́nerin talǵajaý etip tiri shyqty. Lagerden bosap shyqqan soń da baqytty ómir súrip kete alǵan joq. Jumys joq, aqsha joq, júıke tozǵan, densaýlyq ta syr bergen. Bir­sha­masy týǵan jerlerine qaıtyp, shyǵar­mashylyǵyn jalǵastyrsa, endi birazy Qazaqstanda qaldy.

Búginde qalada ol sýretshilerdiń qoly tıgen jerlerden basqa izi joq. Olar turǵan úılerdiń mekenjaıy bel­gili bolsa da taqtaısha qoıylmaǵan. Bul meken bir jyldary sýretshiler dalasyna aınalǵanyna qazir Qaraǵandynyń qara topyraǵy men arhıvtegi qupııa derekter ǵana kýá bolyp qalǵandaı.

Aıta keteıik, Qarlag sýretshileri týraly búgingi materıal gazettiń alda­ǵy nómirlerinde de jalǵasady. Eıfert, Premırov, Frızen, Borhman, Chıjevskıı, Kropıvnıskıı, Sterlıgov... Lagerge asqan talantymen túsken jandardyń ár kartınasyn áńgimeleımiz. Bári tarıh, bári óner.

NUR-SULTAN – QARAǴANDY – NUR-SULTAN