Tar zamanǵa kıligip, quty qashyp, bodandyqtyń buǵaýyn kıgen halqynyń joǵyn joqtap, muńyn muńdap, kesirli kezeńniń, zamana kóshiniń betalysynan týyndaǵan aýyr zardaptar men túrli dertti ózgelerden buryn júregimen sezinip, halqynyń jaǵynda bolyp «ot aýyzymen, oraq tilimen» eldi oıanýǵa shaqyrdy, eldiktiń eńsesin túsirmeýge úndedi. Muhtar Maǵaýınniń sózine júginsek, «Shortanbaı! Ata qazaqtyń ótkenin zar tuta joqtaǵan, búgingi kúnniń barlyq qaıǵy-qasiretin shynaıy tańbalaǵan, bolashaq zamanynyń tumandy, kúmándi kespir-keıpin naqty boljaǵan soqtaly tulǵa. Qazaq jurtynyń otarlyq kiriptarlyq zamandaǵy ulttyq sanasyn aıǵaqtaǵan uly jyrshy. HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıetiniń altyn dińgeginiń biri. Budan bes-alty urpaq buryn aıtqan sózderi búgingi ahýalymyzben úndesip jatqan, sáýegeı aqyn».
Iá, biz Shortanbaı Qanaıuly týraly Muhtar Maǵaýınnen asyryp aıta almaımyz. Desek te, aqynnyń zar zamanda el-jurty úshin kúıinip, kúńirenip, ókinishten ózegi órtene otyryp aıtqan jyrlarynyń keıbir tustaryna kóz salyp, oı júgirtsek deımiz.
Aqyn ózi ómir súrgen kezeńdegi halyq tirshiliginiń suryqsyz sıpatyn kóńil kózimen kóre otyryp, otarshyldyqtan, kúshtiniń qoqan-loqysynan azap shekken, «maly talaýda, jany qamaýda» qalǵan jurtynyń tragedııasyn jan dúnıesimen sezinip, osy jaǵdaıattardy jyryna qospaı tura almaǵan. Máselen, «Qaı zaman?» degen óleńinde aqyn bylaı deıdi:
«Myna zaman qaı zaman?
Azýlyǵa bar zaman,
Azýsyzǵa tar zaman.
Tarlyǵynyń belgisi:
Jaqsy jannan túńilgen,
Jaman maldan túńilgen,
Munyń ózi – zar zaman».
Bul joldar arqyly aqyn halqynyń ádiletsizdiktiń toryna shyrmalyp, kúshtiniń aldynda áreketsiz kúı keshe qam kóńil tirshilik etip jatqanyn, áperbaqan, urda-jyq bılik pen onyń atarman-shabarmandarynan qorlyq kórgen, qandaı da bir jaqsylyq kútýge haqysy joqtaı bolǵan panasyz jurtqa aınalǵanyn jetkizgen.
«Zamanaqyr kezinde» atty óleńindegi myna joldardan aqyn eldikti saqtap qalý úshin yntymaq pen birliktiń qanshalyqty mańyzdy ekenin óziniń tujyrymdy oılaryna ózek etip alǵanyn uǵyna túsesiń.
«Azǵanynyń belgisi,
Baıdyń tilin jarly almas,
Hannyń tilin qara almas,
О́liniń tilin tiri almas,
О́zderi ǵaqyl bile almas.
Eki úlken egesip,
Qoshqardaı basyn teńesip,
Súzisýge uıalmas.
El bolýǵa sııa almas.
О́ıtken soń jurt ońalmas.
Ońalar zaman der edim –
Jaýǵa aldyrdyń áýel bas», – deıdi aqyn.
Handyq bılik joıylǵan, erki ózinen ketken, jaqsylary men jaısańdarynyń moınyna jandaral zamannyń quryǵy túsken, jamany men jasyǵy, buzyǵy men buralqysy jatjurttyq, kelimsek bıliktiń qolshoqparyna aınalǵan qazaq neden azyp-tozdy? Jaýaby bireý: el birliginiń bolmaǵany. Al yntymaǵy buzylǵan el kim kóringenge kiriptar, ony basqa bireý basqarady, aıdaǵanyna kóndirip, aıdaýyna júrgizedi. Budan bólek bodandyqqa tap bolǵan eldiń qoǵamy qoıyrtpaqtanyp, bar jaqsylyǵy kómeski tartyp, jasyǵy «jaqsyǵa» aınalady, adamı qatynastar, ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan, ózin ózi aqtaǵan ómir súrý daǵdylary, qundylyqtar, ádep, salt, mádenıet buzylady.
«...Kúnási asqan bul pende,
Qudaıdan áste qoryqpady.
Sheshesine bolysyp,
Uly shoqpar saptady.
Aljyǵan kári qaqpas dep,
Kelini tustan boqtady.
Qatynym qoly tońar dep,
Qar jaýǵanda úı qaqtyń.
Balam adam bolsyn dep,
Uıqydan bezip mal baqtyń.
Asyraımyn dep balany,
Jelip bir jortyp aýlaqtyń.
Balań halal bolmasa,
Azamattar, jigitter,
Paıdasy joq, shyraqtyń.
Haram týǵan balanyń,
Betinde janǵan oty bar,
Belgisi bar dozaqtyń».
Mine, eldiginen, derbestiginen aıyrylǵan, ádiletsizdik jonyn kújireıtken qoǵamnyń Shortanbaı sıpattaǵan túri osy. Aqyn qazaǵyn dál osyndaı qoǵamda ómir súrýge qımaıdy, muny qorlyq kóredi.
О́z zamanynyń syqpytynan shoshynǵan, halqynyń jarqyn bolashaǵyn ańsaǵan aqyn óziniń kózi kórgen asyldardy, tulǵalardy ańsaıdy. Qazaqtyń joǵyn joqtar azamattardyń eli úshin sheıit bolǵanyn, kózi tirileriniń Alladan úmit etkennen ózge amaly qalmaı sharasyz kúı keship otyrǵanyn jazady.
«...Han Kenedeı er qaıda,
Sheıit bop ketken taǵdyry!?
Naýryzbaı tóre er edi,
О́n boıy óner seri edi,
Kápirmen sansyz shaıqas sap,
Dál ortada aıqasyp,
Bekerge ólem demedi.
Kúrkirep solar turǵanda
Qazaqty jaý jeńbedi.
Han Kene ketti aradan,
Orysqa qazaq qaraǵan.
Shubyrtpaly Aǵybaı,
Tobyqtydan Qunanbaı,
Baıseıit pen Janǵutty,
Dúısenbaı men Qońyr júr
Tilep járdem Alladan.
Basqa amaly qalmaǵan,
Nysapsyz eken bul kápir,
Jerińdi aldy, maldy aldy,
Pálesi joq salmaǵan,
Qaıysady qabyrǵań
Kótere almaı salmaǵyn», –
deıdi Shortanbaı aqyn.
О́z eliniń taǵdyryna alańdap, jan kúıgen aqyn ýytty jyrlary arqyly óz qazaǵymen birge jasaı beredi. Shortanbaı jyrlarynyń ózeginde san ǵasyrlar boıy táýelsizdigin ańsaǵan qazaqtyń janaıqaıy, arman-muńy jatyr. Ony keler urpaq sana kózimen kórip, ystyq júregimen uǵýǵa tıis.
