Qandas jastar Túrkistanda bilim jarystyrdy

Sol ıgi is-shara, naqtylaı tússek, qa­zaq tili men ádebıeti páninen ha­lyq­aralyq olımpıada bıyl kıeli Túr­kis­tan­da jalǵasyn tapty. Túrkistan degende «Turanda er túrigim týyp-ósken» dep uly aqyn Maǵjan Jumabaev aıtqan qut-meken túbin tanyp, túgel bolýǵa umtylǵan adamnyń eleń etpeı qalýy ekitalaı. Iá, sol uly aqyn «...er túriktiń besi­gindegi» túrkistandyqtar kelgen qan­dastardyń uly men qyzyn qushaq jaıa qarsy alyp, olardyń «Asyl qala, ǵasyr qala, jasyl qala» qyrandaı túlep, qarshyǵadaı samǵaı bastaǵanyn tilderine tıek etkende, jıylǵandardyń qaı-qaısysy tolqymaı qalǵan joq. Osy arada, oıǵa oralady, Túrkistannyń 1500 jyldyǵy bastalǵanda Túrkistan túrki jurtynyń rýhanı ortalyǵy bolsa, arnaıy mártebe berilse («EQ, 2000 jyl shilde») degen máseleni kótergenimiz bar edi. Qazir túlegen Túrkistan ulttyń rýhanı astanasyna, Turannyń kindik qalasyna aınala bastapty. Kóne qala – arǵy tarıhtyń jaýharlarynan syr tartyp, joqtan bar emes, bardy jańǵyrtyp babalarymyz órkenıetti ómir keshken eken-aý degen ot sezimge orasa, jańa qala zamanaýı zamannyń jetistigin eńseli ǵımarattarmen kórsetip, eki qalanyń da jasyl jelekke kómkerilgenin baıqa­ǵan­da eldik isti aıqyn sezesiń. Ony kókirek kózin buldyratpaı kórgenimiz abzal.

Sonymen ata-jurtym, ana-tilim dep ańsap kelgen jas óskinderge arnalǵan olımpıadanyń ashylý rásiminde Túr­ki­s­tan oblysynyń Adamı áleýetti damytý basqarmasynyń basshysy Dinıslam Bolathanuly 5 memleketten kelgen 69 oqýshyǵa, atap aıtqanda, Reseıdiń Omby, Samara oblystarynan, Altaı Respýblıkasynyń Qosaǵash óńirinen, О́zbekstannyń Kenımeh, Zarafshan Tamdy, Bostandyǵynan, Qyrǵyzdyń Bishkeginen kelgen talapkerlerge oblys ákiminiń quttyqtaýyn jetkizip, arnaıy syılyqtaryn tapsyrdy. «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi Záýre Amanova olımpıada týraly jan-jaq­ty málimet berip, Iran, Mońǵolııa elde­ri­niń oqýshylary olımpıadaǵa onlaın ar­qyly qatysatynyn nazarǵa salyp, túr­­kis­tandyqtarǵa iltıpatyn jet­kizdi.

Bilim saıysynda talapkerler úsh baǵyt boıynsha synaqqa tústi. Birinshi, qazaq tilinen berilgen tapsymalardy oryndap, ekinshi, ózderi kelgen óńirdiń tarıhyna jasaǵan zertteýlerin talqyǵa saldy. Úshinshisinde, ónerlerin kórsetti. Alǵashqy synaqtan baıqaǵanymyz, barlyq oqýshynyń boıynan ana tiline qurmeti erekshe baıqaldy. Sóılem taldaý, sóılem quraý jaǵynan kóp irkile qoımaıdy. Árıne, Reseıden jetken ul-qyz irkile berse de boıynda tilge degen, ádebıetke degen, atajurtyna degen súıispenshilik kósh jerden kórinip turady. Abaıdan bastap kóptegen aqyn-jazýshynyń atyn shatyspaı aıtyp, shyǵarmalary týraly da oı qozǵaıdy. Bul sapyrylysqan zamanda olardyń da kókeıi qazaq dep turǵanyn ańǵartsa kerek.

Al ekinshi synaq boıynsha zertteý jumystaryndaǵy derekter de nazar aýdararlyq. Sonyń biri О́zbekstannyń Bostandyq aýdanynan kelgen 10-synyp oqýshysy Nurgúl Oljabaevanyń «Týǵan jer tuǵyryń!» atty jumysyndaǵy myna joldardy oqyp kórgende, kóńil kókjıegin sharby bult sharpymaı tura almaıdy eken. «Týyp-ósken jerimniń ata-jurtym Qazaqstanmen baılanys tarıhyn aıtyp óteıin. Bostandyq aýdany 1957 jylǵa deıin Ońtústik Qazaqstan oblysyna qarasty bolǵan. Demek men ózimdi ata-jurttan kelgen qazaqpyn dep bilemin. Oralman emes. Bostandyq aýdanynyń jalpy jer kólemi 492 448 gektardy quraıdy. Týǵan jerimniń ta­bı­­ǵaty keremet, aýasy taza, sýy bal. Taý alqaptarynda eń shıpaly degen ósimdikterdiń 130 túri ósedi. Aýdanda 54 mektep bar. Qazaq eli shetelde jasaıtyn qazaq qandastarymyzdy atajurtymyzǵa shaqyrǵanǵa deıin, bizde 54 mektepten 42 mektep qazaq tilinde, qazaqtyń urpaqtarynan qazaqsha tálim berip kelgen. Al qazirgi ýaqytta 20-dan asa qazaq mektepterinde qazaq synyptary óz jumysyn alyp barýda. Bizdiń aýdan­da Shymǵan, Sharbaq, Burshymýlla deı­tin demalys oryndary kezinde «Qaz kýrort» demalys orny dep atalǵan. Olaı atalýynyń sebebi, ol kezde Bostandyq aýdanyn Ońtústik Qazaqstan oblysyna qa­rasty bolǵan» dep oı túıipti Nurgúl qyzymyz.

Sol sekildi, Naýaı ýalııaty Tamdy aýda­nynan jetken oqýshy Albert Aı­sha­tov óz zertteýine: «О́sek-aıań qııa­nattan qutylǵan, Tirliginde pysyq­tar­dan utylǵan. Aqyn jatyr únsiz tili baılanyp, Jyrlary júr dúnıeni aınalyp» degen qulyptasyna tórt jol óleń jazylǵan, talantty aqyn О́mirzaq Qo­ja­muratovty arqaý etipti. Oqyp otyr­ǵanda, jyr dúldúli Á.Tájibaevtan bastap, T.Aıbergenov, J.Nájimedenov, M.Maqataev, Z.Serikqalıev, D.Isabe­kov­termen qarym-qatynasyn asha otyryp, aqynnyń nemeresi Dýlatpen de sóı­lesipti. «Maǵan Mekke, Mádıne, Venesııa, Parıj ne?! Týǵan jerdiń shó­lin­deı, Ystyq emes árıne! Jan anamdaı qadirli, Meniń týǵan baıtaǵym. Jerdiń jánnat jumaǵy, Qyzylqum dep aıtamyn!» degen óleńin jatqa aıtyp, sóz túıine kelgende, ol «О́zim qurmet tu­tatyn О́mirzaq atamnyń, «Dúnıeni dúr­ki­retsin óleńim, Qazaqshalap oqıyn men búgin jyr» degen eki jolymen oıym­dy qorytaıyn», dedi jasyndaı jarq-jurq etip.

Qaısy elden kelgen oqýshynyń zert­teýine zeıin qoısań da aıtatyny ata-salt, jer ataýlary, babalarynyń qonysy, olardyń júrgen joly, qaldyrǵan úlgisi tilge tıek bolady. Tipti Qosaǵashtan kelgen Janna Karanova: «Salt-dástúrin el buzbas, ýáde sertin er buzbas» dep sóz bastaǵany este. Taǵy da bir tamdylyq Alfred Manatov óz zertteýine jerles babasy Bazar jyraýdy alǵan eken. Ol Bazar jyraý týraly taqyrypty zerdelegende kitaptarǵa emes, Aıbek degen azamattyń derekterine súıenipti. Aıbek bolsa, Bazar jyraýdyń qurdasy ári týysy Tóremurattan estigenderin jetkizipti. Jyraýdyń atyndaǵy jerler jan-jaqty baıandalady.

Bir erekshe atap óter nárse, óner kór­setý kezinde ulttyq qundylyqtarǵa qul­shynysy bólek. Shetinen «Armysyń, ata­jurtym Qazaq eli!» «Sen de týma­sam da, seni súıý mindet» deıdi. Abaı­dy, Maǵjandy, Muqaǵalıdy, Qa­dyr­dy jatqa oqıdy. Ombydan kelgender «Biz ombylyq qazaqpyz, salt-sana­syn joımaǵan» dep Qurmanǵazynyń «Saryarqasyn» tartsa, Qosaǵashtan kelgen Áset Igisinov M.Jumabaevtyń 27 shýmaqtan turatyn «Túrkistan» óleńin jańylmaı jatqa aıtty. Zarafshandyq Dáýren Rahmanov: «Ul óspeıdi qur maqtap ersiń dese, Ult óspeıdi dástúrin mensinbese, Naǵyz qazaq ekem dep aıtpa jigit, Taqymyńa tulpardan ter sińbese» dep tolǵansa, Kenımahtan at aryltqan Shoqan Nýrdýllaev «Qyz-Jibek» das­ta­nyndaǵy Tólegen beınesin kórsetý úshin ataqty kınodaǵy Tólegenniń kıimin bylǵarydan tiktirip, bıge ulastyrǵanda kim-kimniń de oılanbaı qalmaǵany anyq. Jalpy, bári de shekaradaǵy tosqaýylǵa qaramaı, arqalanyp ulttyq kıimderimen ke­lipti. Bul qarǵadaıynan halqyn qa­dir­leý úlgisi demeske sharań qaısy?! Kim bilsin, búgingi alaı-dúleıde ulty men jurtynan artyq eshnárse joq ekenin olar da seze bastady ma eken?! Bul úırenerlik úlgi, sabaq alar sát desek qatelespespiz.

Osy arada tıisti oryndar eskerse artyq bolmas degen myna bir máseleni de ortaǵa sala ketsek deımiz. Aıtalyq, Reseıde biraz qazaq shoǵyrlanǵany málim. Altaıdyń Qosaǵash aýdanynda qazaq til men ádebıetine qajet oqýlyqty ózderi jazyp, sonymen bilim berip júr eken. Onda qazaq tiline aptasyna bir saǵat qana bólingen. Buryn Qazaqstanda shyqqan oqýlyqtar jetkizilip turatyn, keıin oǵan tosqaýyl qoıylǵan. Sondyqtan óz «qotyrlaryn» ózderi qasýǵa týra kelip turǵandaı. Jalpy, elimizde orys tiliniń máselesi bolmasa da, ony dúrmekke aınaldyratyndar óz elderinde turyp jatqan otandastarymyzdyń ulttyq rýhy men tiline den qoısa degen oı bar. Oqýshylardyń aıtýyna qaraǵanda, Reseıdi mekendep otyrǵandar salt-dástúrine qazirshe berik eken. Alda ne bolaryn kim bilsin?! Bir týǵan delinetin qyrǵyz elinde de qazaq mektebi joq. Sony ashýǵa talpynǵandardyń muǵalim bolmaǵandyqtan tusalyp otyrǵanyn da estidik. Osy máselege sol eldegi elshi­lik­te qyzmet etetin azamattar den qoısa degen oıdy da bildire ketsek deımiz.

Ata-jurtym dep kelgen oqýshylar túlegen Túrkistan qalasynyń tarıhy­men tanysyp, kóz jaýyn alar túngi kórinisterin tamashalady. Arystan bab, Gaýhar ana, Qoja Ahmet Iаsaýı kese­­nelerine taǵzym etip, ejelgi Oty­rar qalasynyń ornyn aralap, kóne jádigerlermen tanysty. Olım­pıada barysynda oqýshylarǵa jaqsy qyzmet kórsetken Túrkistan qalasyn­da­ǵy ha­lyq­aralyq Týrızm jáne meıman­dos­tyq ýnıversıteti ujymynyń qam­qor­ly­ǵyn atap ótkenniń esh artyqtyǵy joq.

Bilim saıysynyń qorytyndysynda qazylar alqasynyń tóraǵasy, professor Dandaı Ysqaquly bastaǵan, professor Q. Ergóbek jáne ǵalymdar Q.Sárkenova, I.Dosbol, G.Aıtbaeva, M.Áliphan taǵy basqalar jeńimpazdardy anyqtap, bas júldeni Bostandyq aýdanynan kelgen 11-synyp oqýshysy G.Tilepovaǵa tapsyryp, Qazaqstanda joǵary bilim alatyn grantty qolyna ustatty. Ata­jur­tyna kelgen barlyq oqýshy sertıfıkat alyp, alǵan oryndaryna saı arnaıy syılyqtarǵa ıe boldy. Mun­daı alǵystarǵa Iran men Mońǵolııa memleketterin mekendep otyrǵan ul men qyz da qol jetkizip, barlyq is-sharany olar ekrannan kórip, tikeleı qatysyp otyrdy. Otanymyzdaǵy «Otandastar qory» shetelden kelgen úsh oqýshyǵa Bý­ra­baıdaǵy Iqanat demalys lagerine joldama beripti.