Qatysýshylar óndiris, sondaı-aq jergilikti ónimderdi satý jáne bólshek saýdadaǵy ımportpen básekelestik máselelerin talqylady. Kezdesý barysynda atap ótilgendeı, SQO saýda jelilerinde ımporttyq ónimder basym, al otandyq ónimder óte az kólemde usynylǵan.
Mundaǵy másele, kezdesýge qatysýshylardyń pikirinshe, jergilikti óndirýshilerdiń kópshiliginde sanyna emes, sapasyna baǵyttalǵan shaǵyn otbasylyq kásiporyndar retinde usynylǵan. Soltústik Qazaqstan ósimdik sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵy úshin biregeı tabıǵı múmkindikterge ıe, munda osy óńir kóptegen jyldar boıy tanymal bolǵan joǵary sapaly sút jáne et ónimderi óndiriledi. Alaıda, búginde bul sapa suranysqa ıe emes. Azyq-túliktiń kóp bóligi saýda jelileri arqyly satylady jáne olar eń tómengi baǵamen úlken kólemde ǵana qyzyǵýshylyq tanytady. Mundaı kólemderdi kórshi elderdiń iri óndirýshileri ońaı qamtamasyz ete alady, al otandyq kompanııalardyń ónimderi saýda jelilerinen tys qalady. Mundaı jaǵdaıda jergilikti óndirýshiler óndiris kólemin azaıtýǵa, jumys oryndaryn qysqartýǵa jáne tipti naryqtan ketýge májbúr. SQO Kásipkerler palatasynyń derekteri boıynsha sońǵy bes-jeti jylda oblysta et ónimderin qaıta óńdeýshi-kompanııalardyń sany eki ese qysqardy.
«Búginde saýda jelileri Qazaqstan ekonomıkasyn basqarady. Olar eńbek mınıstrligi, saýda mınıstrligi, ekonomıka mınıstrligi, qarjy mınıstrligi men memlekettik kirister mınıstrliginiń fýnksııalaryn ózine alyp aldy», dedi et ónimderin qaıta óńdeý óndiristik kesheniniń dırektory Svetlana Medennıkova.
«Dál osy jeliler búginde naryqta kim turatynyn jáne jumys isteıtinin sheshedi. Bizdiń mınıstrlikterimiz basqara almaıdy, óıtkeni olardyń áser etý tetikteri joq, bári saýda jelileriniń qolynda. Eger sizdiń ónimińizdi bólshek saýda jelileri qabyldamasa, onda sizdiń óndirisińiz sózsiz joıylady, óıtkeni eshkimge qajet bolmaıdy. Jumys oryndary, salyq salý - munyń bári jergilikti óndiristen keledi. Al bul jelilerge qajet emes. Sondyqtan bizdiń ekonomıkamyzdyń naqty sektory joıylýda. Sońǵy bes jylda Soltústik Qazaqstandyq et óńdeýshilerdiń jartysynan kóbi bankrotqa ushyrady, bul on bes óndiristiń jeteýi. Olardyń ornyn Reseıden ımport aldy. О́z tamaq ónimderin óndirý kóleminiń joıqyn túrde qysqarýy - bul eldiń ulttyq qaýipsizdigine eń úlken qaýip», dep qorytyndylady S. Medennıkova.
Sondaı-aq, kásipkerler ónimniń sapasy men qaýipsizdigin tekserý turǵysynan ımportpen ádiletsiz básekelestik týraly aıtty. Jergilikti óndiristi sanepıdqadaǵalaý organdary únemi tekserip otyrady, tekserister azamattardyń ótinishteri boıynsha da, josparly túrde de júrgiziledi. Importtyq ónimder qazaqstandyq naryqqa shyqqan kezde bir ret nemese úsh jylda bir ret tekseriledi. Al otandyq sanepıdemqyzmet sheteldik óndiristi Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynan tys jerde ornalasqandyqtanteksere almaıdy. Demek, olar tek óz otandastaryn tekserip, aıyppul salady, al sheteldik óndirýshiler artyqshylyqty jaǵdaıda. Kezdesýde aıtylǵandaı, ımporttyq ónimderdi tekserý úshin jergilikti SES-ke bólinbeıtin qosymsha qarajat qajet.
Kezdesýde jergilikti saýda jelileri arqyly óz ónimderin sata alatyn kásipkerler de sóz sóıledi. Mysaly, «Qazetónim» et óńdeý kesheniniń dırektory Serik Ilııasov jeliler óz saýda núktelerinde óndirýshilerdiń óniminiń saqtalýyna jaýap bermeıtini týraly narazylyqpen aıtty. Jetkizýshilermen barlyq sharttar tek jelilerdiń paıdasyna jasalady. Kásipkerler óz ónimderiniń jelilik dúkenderde saqtalýshylyǵy men tıisti saqtalýyn qamtamasyz etý úshin qosymsha qyzmetkerler quramyn ustaýǵa májbúr, al dúken qyzmetkerleriniń ózderi buǵan múldem múddeli emes.
Petropavldaǵy kezdesýde talqylanǵan máseleler búkil elge tán jáne jaqynda «Atameken» UKP, azyq-túlik ónimderin óndirýshiler qaýymdastyǵy jáne birqatar óńirlik bıznes-qaýymdastyqtardyń qatysýymen Nur-Sultandaǵy keńeıtilgen kezdesýde kóterildi. Biraq SQO-da bul aımaqtyń shekaralyq bolyp tabylatyndyǵymen jaǵdaı kúrdelene túsýde. Sonymen, Energyprom.kz sarapshylarynyń sońǵy zertteýleriniń birine sáıkes 2021 jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda, bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynda Qazaqstandyqtardyń shyǵyndarynyń eń kóp ósýi dál Soltústik Qazaqstan oblysynda baıqaldy - jylyna 30,1% birden qosyldy, al el boıynsha shyǵyndar ortasha alǵanda 16,7% - ǵa ósti. Bul otandyq óndirýshilerdiń ónimderine qaraǵanda ımport kóbirek ushyraıtyn valıýtalardyń baǵamdaǵy aıyrmasyna baılanysty baǵa táýekelderiniń mysaly.
Kezdesýge qatysýshylar jergilikti óndirýshini qorǵaıtyn memlekettik retteý sharalary, normatıvtik qujattarda saýda jelilerinde jergilikti ónimder úshin basym jaǵdaılardy bekitý, sondaı-aq qazaqstandyq azyq-túlik ónimderin alǵa jyljytýǵa jáne tanymal etýge saýda jelilerin tartýǵa baǵyttalǵan memlekettik qoldaý qajet dep sanaıdy. Sonymen qatar, tutynýshylarmen jergilikti ónimderdi satyp alýdyń artyqshylyqtaryn túsindiretin belsendi aqparattyq jumys qajet, óıtkeni otandyq ónimdi satyp ala otyryp, halyq óz ekonomıkasyn jáne jergilikti bıýdjetke salyq túsimderin qoldaıdy. Onyń ústine, qazaqstandyq óndirýshiler shyn máninde sapaly ónim shyǵara alatyn damý kezeńinde tur. Al Reseıden sapasyn is júzinde eshkim teksermeıtin jaqsy ónimder jetkizile bermeıdi.
Otandyq óndirýshilerdi qorǵaýǵa júıeli tásildiń bolmaýy azyq-túlik qaýipsizdigine qaýip tóndiredi degen pikirmen «Atameken» QR UKP ókilderi de kelisedi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanǵa azyq-túlik ımportynyń kólemi azyq-túlik qaýipsizdigi turǵysynan qaýipti deńgeıge jetip otyr.
«Kóktemde «Atameken» ortalyq apparaty men óńirlerdiń qatysýymen ótken keńesterdiń birinde 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha 4,9 mıllıard dollarǵa ımporttyq azyq-túlik satyp alynǵany aıtyldy. Bul qomaqty somany biz ózimizdiń ishki azyq-túlik naryǵymyzdan alyp, basqa elderdiń óndirýshilerine beremiz. Búgingi tańda barlyǵymyz syrtqy faktorlardyń áserinen azyq-túlik baǵasynyń ósýine tap boldyq. Bul ózimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigimizdi este saqtaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin taǵy da rastaıdy. Qazir otandyq óndiristi qoldaý men damytýdyń ýaqyty keldi», dep atap ótti SQO KP AО́K Komıtetiniń tóraǵasy Evgenıı Zolotarev.
Kezdesý qorytyndysy boıynsha qatysýshylar salany retteýge jaýapty memlekettik organdardyń ókilderin otandyq azyq-túlik óndirýshilerin qorǵaýǵa barynsha nazar aýdarýǵa jáne qazaqstandyq ónimderdiń el naryǵyndaǵy úlesin arttyrý boıynsha sharalar qabyldaýǵa, sondaı-aq «Qazaqstanda jasalǵan» qaǵıdatyn ilgerilete otyryp, tutynýshylyq patrıotızmdi damytý úshin aǵartýshylyq jáne aqparattyq jumys júrgizýge shaqyrdy.
