«Fotokórme ótkizip, kitabymnyń tusaýyn kesemin» dep sonaý Almatydan at arytyp, týǵan jerine jetken Qalekeńmen tarıhtan tarta áńgimelestik. Tym qarapaıym adam. Áıtpese, Marqakólden shyqqan fototilshi retinde esimi keńinen tanylar edi ǵoı. Atqarǵan jumystary da az emes. Eldiń, bıliktiń keshegi júrip ótken joly tasqa basylǵan tańbadaı arhıvinde foto bolyp saqtalǵan, keıbireýi albom bolyp qattalǵan. Biraq «meniń eńbegim bar» dep esh buldaǵan emes. Onyń ishinde qarapaıym adamdardyń turmys-tirshiliginen bastap, Dinmuhamed Qonaevtyń fotosýretterine deıin jınaqtalǵan.
Halyq Qalıǵumar Qabdeshevtiń Kúrshim aýdandyq Mádenıet úıinde uıymdastyrylǵan fotokórmesiniń ashylýyna, «Sýretterde jarty ǵasyrlyq shejire» jáne «О́mirim men ónerim» atty kitaptyń tusaýkeserine jınaldy. Kórmeni tamashalap júrip, týǵan jer dese, tebirenip ketesiz, kezinde Almatyǵa qalaı ketip qalyp júrsiz, – dedim. О́mirin baıandap berse eken degenim ǵoı.
– Kishkentaı kezim. Bir kúni aýylymyzǵa Zaısan qalasynan spektakl keldi. Shyǵanshıde (qazirgi Qazaqstan aýyly) qoıylym qoıatyndaı jer joq bolǵan soń bizdiń úıdiń qabyrǵasyna kıizúı tikti. Sonda qyzdardyń kempir, jigitterdiń shal bolǵanyn kórip tańǵaldym. Keıin Sadyq Túkibaev basshylyq etetin Jańaýyl orta mektebine aýystym. Sadyq muǵalim Stalın sekildi kıinetin. О́zi tarıhtan sabaq berdi. Mektepke de KazPI men KazGÝ-dy bitirgen muǵalimderdi ákeledi. Sol tustary sýret salýǵa qumartyp, Shıshkın, Aıvazovskııdiń kartınalaryn kóshirip sala bastadym. 1957 jyly 10-synypty támamdadym. Sýretshi bolaıyn desem, aǵam mal dárigeri bol dep «zoovetke» oqýǵa jiberdi.
1963 jyl. Almatyda ekinshi kýrsta oqyp júrmin. Sabaqtan shyǵyp, Abaı dańǵylymen kele jatsam, Sháken Aımanov kıno túsirip jatyr eken. Bir áıel meni shaqyryp alyp, massovkaǵa kirgizip jiberdi. Aımanov ózi anadaıda aıǵaılap tur. Meni ári-beri júrgizdi. Túsirip bolǵan soń úsh som aqsha berdi. Surastyrsam, «Perekrestok» degen fılm eken. Sodan álgi áıel erteń saǵat onda fotolarymdy alyp, «Qazaqfılmge» kelýimdi ótindi. Bardym. Shákeń ózi sóılesti. Sodan hatshy qyzǵa «ne shtatnyı akter» dep bekit dedi. Ol qyz meni poıyzdyń vagony turǵan pavılonǵa alyp bardy. Ile-shala sońymnan buıra shashty, syryqtaı bir jigit kirip keldi de, «Asanáli» dep qolyn sozdy. Asanáli Áshimovpen sol jerde tanystym, – dep áserli áńgimesin bastady.
– Sóıtip júrgende, О́zbekstannyń Namangan qalasyna áskerge attandym. Úsh jyl áskerde júrip túsirgen fotosýretterim «Krasnaıa zvezda» gazetine shyqty. Elge kele sala «Shamshyraq» gazetine jumysqa kirdim. Aldyńǵy qatardaǵy jumysshylardyń fotosyn «Kommýnızm týyna», «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» shyǵaryp júrdim. О́ner ordasy Almatyǵa 1973 jyly kóshtim. Sebebi aýdandyq partııa komıtetiniń jáne «Shamshyraq», «Maıak» gazeti ujymynyń joldamasymen jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa tústim. Bara sala jatpaı-turmaı eńbektendim. Bir kúni teatrdaǵy qoıylymdardy túsirip júrip, Asanálimen kezdesip qaldym. Qýanǵanymyzdy-aı...
Iá, Asanáli Áshimovpen áli kúnge deıin dos. Qalıǵumar aqsaqal A.Áshimovtiń teatr men kınoda ótken ár sátin qalt jibermeı fotoǵa túsirip, úlken fotoalbom shyǵarǵan. «О́nerdiń ishindegi eń uzap ketetini – foto. Biz oınaǵan rólder sol zamanmen ketti. Al foto qaldy» dep Asanáli Áshimov pikirin de bildiripti. Ras, «bir sát jáne búkil ǵumyr» degen sol. Sondaı-aq Ázirbaıjan Mámbetov, Doshan Joljaqsynovtardyń óner jolyna arnalǵan fotoalbomdardyń da avtory Qalıqumar Qabdeshev. Kórmede «Amangeldi», «Bizdiń súıikti dáriger», «Aldar kóse» syndy altyn qordaǵy fılmderde oınaǵan Serke Qojamqulovtyń fotosy da kózge ottaı basylǵan.
– Áli esimde. 1979 jyly aǵamen teatrdyń aldynda kezdesip qaldyq. «Áı senbisiń? Búkpeı aıtshy osy, keshe qalaı oınadym?» dedi. Elý segizinshi jyly alǵash teatrǵa kelgenimde siz Espenbettiń rólin somdap júrdińiz. Sol kezdegi sheberligińizdi qaıtaladyńyz dep oıymdy ashyq aıttym. «Sóziń mirdiń oǵyndaı eken. О́neriń ústem, ómiriń uzaq bolsyn» dep batasyn berip, qushaǵyna qysty da, bilegine ilgen taıaǵyn eki-úsh ret aınaldyryp júrip ketti. Sońǵy kórýim sol eken, jeltoqsannyń 31-de qaıtys boldy, – dep tereń kúrsindi.
Qalıǵumar Qabdeshev teatr men kıno salasyn ǵana taspaǵa tartqan joq, elimizdegi saıası oqıǵalardy da estelik etip, tarıh qatparynda qaldyrǵan. Odaqtyń janynan qurylǵan «kórkemsýret foto stýdııasynda» eńbek etip júrgen kezde XXVI sezge tuńǵysh qazaq fototilshi bolyp qatysqan da osy kisi. Arhıvinde Dinmuhamed Qonaevtyń qanshama fotosýretteri saqtaýly?!
– Máskeýge, partııanyń XXVI sezine bardyq. Zalda foto túsirýge yńǵaıly oryn qarastyryp turǵan edim, Dinmuhamed Ahmetuly kele jatyr. Taıap kelip «qazirgi túsirgen sýretiń – sýret, erteń tarıh» dep arqamnan qaqty. Taǵy birde Almatyǵa ár respýblıkanyń birinshi hatshylary jınaldy. Brejnev pen Qonaev 28-panfılovshylar saıabaǵyna gúl shoqtaryn qoıdy. Dinmuhamed Ahmetuly qarapaıym ǵoı. Aldyńǵy qatarda obkomnyń hatshylary, keıingi qatarda Boshaı Kitapbaev turǵan. Dımekeń Kitapbaevpen arnaıy amandasyp, sóılesti. Sonda Boshekeńniń bedelin baıqadym. Al Qonaevty túsirgen sýretterimniń kóbi memlekettik muraǵatta jatyr, – dedi Qalıǵumar aqsaqal.
Fotokórmege eńbek adamdarynyń, aıtýly tulǵalardyń aq-qara tústi portretteri jáne Marqa óńirin túsirgen túrli tústi fotolary jınaqtalypty. Teatrdan túsirgen sýretteri de bir tóbe. О́z elinde dúrkiretip kórmesi ótip jatqanǵa ne jetsin?! Áıtpese, qarııanyń kórmeleri erte kezde Úndistan, Seılon, Maldıv, Bolgarııa, Rýmynııa, Chehoslavakııa, Azııa, Eýropa elderinde ótken. Budan ózge de jetistikteri ushan-teńiz. Onyń bárin tizip qaıtemiz?! Eń bastysy, Marqadan shyqqan fotoshejireshi Qalıǵumar Qabdeshevtiń armany oryndaldy. Týǵan jerinde qos kitabynyń tusaýy kesildi, kórmesi ótti. Týǵan eli ardaqtap arqasyna shapan japty, qurmet kórsetti.
– Týǵan jerim shyǵarmashylyǵymdy baǵalap, qurmet kórsetip jatyr. Seksennen asqan men úshin budan asqan baqyt joq. Kúrshim aýdanynyń mádenıet bólimine, onyń ishinde osynaý is sharany ótkizýge at salysqan Gúlmaıra Árinqyzyna, Gúlmıra Aıdarhanqyzyna, Gúlbaram Amangeldiqyzyna jáne kórmeni tamashalaýǵa kelgen jerlesterime alǵys aıtamyn, – dep shynaıy rızashylyǵyn bildirdi Qalıǵumar Qabdeshev.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany
