Áriden tartsaq, aqbas Alataý baýraıynda bir túıeniń órkeshindeı birge jasasyp, bite qaınasqan qazaq pen qyrǵyz tarıhtyń uzyn salqar kerýeninde úzeńgiles te úndes júrgeni belgili. Sondyqtan Muhtar men Shyńǵys, Kenen men Ospanqul, Jambyl men Toqtaǵul, Shoqan men Boranbaı syndy arda uldary tós túıistirgen, tarıhy ǵana emes, taǵdyry da qatar órilgen baýyrlas jurtty biriktiretin qasıet-qundylyqtar az emes. Bul oraıda ónegeli ómirimen, rýhanı nárli tamyrymen qyrǵyz ben qazaqtyń bekem baýyrlastyǵyna altyn kópir bolǵan, bıyl týǵanyna 125 jyl tolyp otyrǵan sóz zergeri Muhtar Omarhanulynyń oryny aıryqsha. Klassık jazýshy Shyńǵys Aıtmatovtyń «О́z basym ózge elge saparǵa shyǵyp, ózge jurttyń tabaldyryǵyn attaı qalsam, árqashan qasıet tutyp, ózimmen birge qasterlep ala júretin eki túrli asylym bar: biri – «Manas», biri – Muhtar Áýezov» dep maqtanysh etýi de jarasymdy jaqyndyqty ańǵartsa kerek.
Aıyrqalpaqty aǵaıynnyń uranyna aınalǵan «Manastyń» basyna qara bult úıirilgende qyrǵyzdyń dańqty perzenti Ishaq Razzaqov klassık jazýshy Muhtar Áýezovti arnaıy shaqyryp, onyń bedelimen uly eposty qorǵap qalýǵa tyrysty. Rasynda Muhań Manasty qorǵap qaldy da. Qorǵap qana qalǵan joq, Keńes Odaǵy dáýirinde «Manas» eposyn ǵylymı turǵydan keshendi zertteýdiń arnaly bastaýynda da marǵasqa Muhtar turdy. Ol Sh.Ýálıhanovtyń soqpaǵyn jańǵyrtyp, manastanýdy jańa sapalyq deńgeıge kóteredi. Ásirese «Manas» dastanyna ıdeologııalyq shabýyl jasalǵan 1952 jyldyń 8 maýsymynda Frýnze qalasynda ótken talqylaý jıynynda jyrdy bilimdarlyqpen qorǵap, epostyń qaıtadan ómir súrýine jol ashýy tar zamanda jasalǵan rýhanı erlik edi. Jalpy, ózi jazǵanyndaı Muhtar Omarhanuly «Manas» eposyn jáne manasshylardyń shyǵarmashylyǵyn 1930 jyldardan bastap tııanaqty túrde zerttep kelgen bolsa, qyrǵyzdyń ulttyq uly murasynyń saıası taǵdyry sheshilip jatqanda, «Manasty» biliktiligi men baı tájirıbesine súıenip, aman saqtap qalýdyń birden-bir amalyn tapqany jáne epostyń yqshamdalǵan varıantyn túzip shyǵý ıdeıasyn kóterip, Bolat Iýnýsalıev bastaǵan qyrǵyz ǵalymdarymen tize qosyp ońtaıly qaýlyny qabyldatqany naǵyz jeńis edi. Manasty «zııandy, býrjýazııashyl, dinshil, halyqqa jat epos» dep jarııalap, qara quıyn soqtyryp, eposqa qaraly úkim shyǵarǵaly kelgen ekpindi top aqyry degenine jetpeı qalady. Sol kúni «Manas aqtaldy!» degen súıinshi aqjoltaı habar Bishkek asyp, búkil baýyrlas jurtty tebirentip jiberedi.
Akademık jazýshynyń manastanýǵa qosqan shoqtyǵy bıik eńbeginiń biregeıi – «Qyrǵyzdyń batyrlyq eposy «Manas» degen kólemdi zertteýi. Bul monografııalyq eńbektiń alǵashqy nusqasy 1934 jyly daıyn bolǵan kórinedi. Avtor ony ártúrli saıası-ıdeologııalyq kedergilerge baılanysty ózegin ózgertpegenimen ár jyldary shuqshıyp redaksııalap, eselep óńdep, bolattaı shynyqtyryp, shyńdaı túskeni baıqalady. Tipti osy mańyzdy zertteýdiń Qyrǵyz Ulttyq Ǵylym Akademııasy Sh.Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýty Qoljazbalar qorynda 1936 jyly mashınkaǵa terilgen daıyn nusqasynyń saqtalýy avtordyń Manasty zertteýge erekshe yjdaǵat tanytqandyǵynyń kýási ispetti. Bul irgeli eńbek atalmysh qorda saqtalǵan alǵashqy nusqasymen tolyqtyrylyp, Túrki akademııasy tarapynan uly jazýshynyń 125 jyldyq mereıtoıyna tartý retinde jarııalandy.
Muhańnyń eren eńbegi men erligine ábden tánti bolǵan Razzaqov 1959 jyly zańǵar jazýshyǵa Ystyq kóldiń jaǵasynan arnaıy úı saldyryp berdi. Uly jazýshynyń shyǵarmashylyq shabytyna dem bergen, talaı tarıhı oqıǵalarǵa, Áýezov pen áıgili manasshy Saıaqbaı Qaralaevtyń, kórnekti qalamgerler Aaly Toqambaev, Túgelbaı Sydyqbekovterdiń dostyǵyna, tereń syrlarǵa kýá bolǵan Sholpan-Atadaǵy qutty shańyraq 1970 jyly kitaphana-mýzeı bolyp ashylǵanymen, sońǵy jyldary jetkilikti nazar aýdarylmaı tasada qalǵan edi. Prezıdenttiń arnaıy barýymen bul rýhanı ortalyq jazýshynyń mereıtoıy qarsańynda qaıtadan túleýge qadam basty. Baýyrlas halyqtardyń rýhanı tamyrlastyǵynyn altyn arqaý bolǵan Muhtar Áýezov osylaısha aımaqtaǵy aǵaıynnyń aıtýly jıyny tusynda berekeli bekem dostyqtyń aıshyqty aıǵaǵyna aınaldy. Uly jazýshyǵa qurmet kórsetken jazýshynyń uly tamyrlas elderdiń ádebı-mádenı baılanystaryna jańasha serpin berdi. Qutty da baıandy bolǵaı!
