Tazalyq muńyndaǵy tamshy

Orystyń uly kompozıtory P.I.Chaıkovskııdiń mýzykasyna jazylǵan «Aqqý kóli» baleti osy sala mamandarynyń ózderin kásibı turǵydan jan-jaqty tanytyp, keıipker beınesin sahnada bekite túsýi úshin ashylǵan máni zor múmkindik dep baǵalanýda. Klassıkalyq shyǵarmany qaıta túletý múddesi basty partııalardy somdaýshy ártisterge ǵana emes, sonymen qatar qoıýshy-mamandar úshin de áli tolyq ashylmaǵan rýhanı kókjıektiń esigi bolyp tabylady. Qazaqstandyq belgili horeograftar Tursynbek Nurqalıev pen Ǵalııa Bóribaevanyń jaqynda birlesip usynǵan jobasy osy oıymyzdy naqtylaı túsedi. «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatry taǵy bir qomaqty qoıylymmen tolyqqanyna kýá bolyp otyrmyz. Syrshyl da sazdy «Aqqý kóliniń» romantıkalyq mýzykasy jan dúnıeńdi baýraǵan saıyn kól betinde qalqyǵan perızat qanattardyń qyrmyzy bıi qııaldy kókke kóterip áketýimen ǵajap. Qatarynan úsh kún úzilmegen spektakldegi basty partııalardy oryndaǵan Áıgerim Beketaeva men Taıyr Gataýovtyń, Gaýhar Ýsına men Erkin Rahmetollaevtyń juptary sezimtal oıynymen, sergek qımylymen tynysty keńeıtti. Ásemdigi buryn-sońdy eshbir týyndynyń ıgiligine qyzmet ete qoımaǵan ǵajap dekorasııa­lar men kostıýmder kóz tartady. О́ıtkeni, bular ıtalııalyq sheberler Esıo Frıdjerıo men Franko Skýarchapınonyń iskerligi nátıjesinde Qazaqstanda alǵash ret qol jetip otyrǵan baǵa jetpes baılyq bolyp sanalady. Túrli tústerdi sheksiz qııalmen qıystyra biletin Franko Skýarchapınonyń balettegi kostıýmderi ózge sýret­shilerdikinen nesimen erekshe­lenip kóz tartady desek, munda vengrlerdiń, polıaktardyń, nea­polıtandyqtardyń, ıspandyq­tardyń kostıýmine folklorlyq notany salýymen daralanyp, jan baýraıdy. Izgilikti izde­nis­tiń nátıjesinde asqan talǵam­pazdyqpen tigilgen altyn tústes kıim­der bal ótip jatqan tustaǵy kó­rinisterge saltanat rýhyn sebedi. Qoıýshy-horeograftardyń «Aq­qý kóli» baletiniń eń bir naz­ǵa toly klassıkalyq nusqasyn tańdaýy otandyq balettiń ózindik bet-pishinin qalyptastyrýdaǵy irkilissiz izdenisiniń taǵy bir taýdaı talaby ekeni daýsyz. Mu­nyń negizinde boıjetken men bozbalanyń bir-birine degen názik te kirshiksiz sezimderi, sondaı-aq tereń fılosofııalyq oı-baılam men folklorlyq sarynnyń ózara úılesimdi únqatysýy jatqany tushyntady. Er jetkenin atap ót­ken Shahzada Zıgfrıd bólmesine baryp, terezeden bir top aqqýdy kóre sala sońynan ilesedi. Or­mandaǵy kól jaǵasyna aıańdaǵan ol anasy kámeletke tolýyna oraı syılaǵan arbaletin kózdeı ala jóneledi de, aqqýlar hanymy Odettany atqaly turǵanyn túsine qoıady. Ol kúmis qanattary syńǵyr qaqqan perishte qyzdardy aqqýǵa aınaldyryp jibergen qaskóı sıqyrshy Rotbarttyń dýa­sy ekenin, tipti bul baıǵustar qoıýlanyp qarańǵylyq úıirilgende ǵana shynaıy keıipterine enip, al kún sáýlesi kókjıekten tógile sala álgi ásem áýender bir sátte ǵaıyp bolyp, qyrmyzy arýlardyń bári qaıtadan qusqa aınalyp shyǵa keletinin aıtyp beredi. Qarapaıym adamǵa aınalýdyń jalǵyz-aq joly – aqqýlar hanymyna bozbalanyń ǵashyqtyǵy jáne oǵan adal bolýy shart. Odet­tanyń asqan sulýlyǵyna ishteı qarsy tura almaǵan shahzada oǵan óziniń súıetinin aıtyp, sert beredi. Jáne zulymdyq ýyn sepken pendeniń torynan birjola qutqarýǵa ýáde etedi. Aılaker Rotbart ońaılyqpen tize búger jaý emes, ol jas shahzadany túrli amal-aılalar arqyly quryǵyna aldap túsiredi. Bal ótetin saltanatty saraıǵa Odettanyń bet-álpetinen aınymaı qalǵan Odıllııany jetkizedi. Muny kórip, essizdik dertine shaldyqqan Zıgfrıd júregi eljireıdi. Shahzada serti tabanda buzylyp, qastandyq qaıratqa minedi. Qos ǵashyqtyń móldir sezimderi zulym oıdyń oryna top etip túse salǵanyn kórgen jaýyz sıqyrshy qýanyshynda shek joq. Mysaly, nemis ertegilerinde bul shyǵarmanyń sońy ártúrli bolyp aıaqtalady eken. Qazaqstandyq nusqada avtorlar zulymdyq ataý­lyny jaqsylyqtyń jeńýimen shıryqtyrady, Rotbarttyń qa­sarysyp daýyl shaqyrǵan aram nıeti Zıgfrıdtiń kózin qurtýǵa jaramaı qalady, sıqyrshynyń qara pıǵyly jeme-jemge kelgende ózin jalmap tynady. Sońǵy túıin spektakl ıdeıasynyń múltiksiz júzege asqanyna kóz jetkizedi. Al adamdar kóńilinde aqqýlar sulýlyq pen ishki taza rýhtyń máńgilik sımvoly retinde saqtalyp qaldy. Ǵalııa Bóribaevamen áńgime­leskenimizde, jaryq kórgenine 130 jyldan asqan balettiń túp­­­nusqalyq sarynyn múlde ózgert­­ken jaramaıdy, nege dese­ńiz munda álemdik qaýym minsiz moıyndaǵan myzǵymas kóri­nister bar, degen paıymdy alǵa tartty. Dúnıe­júzinde mu­nyń myńnan astam redaksııasy saqtaýly kórinedi. Ha­lyq­­tyq qazynamyzdy «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» sııaqty sandaǵan qundy­lyqtarymyz birneshe varıantymen, nusqasymen tolyqtyryp otyrǵany tárizdi álemdik klas­sıkalyq shyǵarmalardyń ishinen de mundaı úlgiler kóptep kezde­sedi. Gáp, olardyń bárin qaz-qatar tizip qoıýda, ekinshi tyny­syn ashýda ǵana emes, másele – sol jaýharlardy zamana tynysy­men sabaqtastyrýda, ýaqyt kóshine ilestire alýda, qazirgi únmen úılestire sahnalaýda dep oılaımyz. Qazaqstandyq «Aqqý kóli» ózge elder teatr­laryndaǵy nusqalardan nesimen erekshelenedi degende, mine, osy jaǵynan jańa­lyǵy bar ekenin aıtýǵa tıispiz. – Biz birinshi aktini azdap bolsa da redaksııalap kórdik, mysalǵa, polonezde ártister sany ózgeredi, al úshinshi aktiniń quramy ulǵaıa túsýimen erekshelenedi. Baldaǵy bıdi de shamaly ózgerttik. Otyz eki aqqý (kóbeıtilgen quramy) bas­ty keıipkerlerdiń kóńil kúıin beıneleıdi. Jalpy tutastaı al­ǵanda, sıýjet negizinen óziniń bas­tapqy reńkin saqtap qalǵanmen, sońǵy kartına keleshekke senim uıalata tııanaqtalady. О́ıtkeni, XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda balet fınaly qaıta qaralyp, ómirge qushtarlyq, mahabbat jeńetin nusqasy tańdalyp alynǵan bolatyn. Qos ǵashyqqa baqyt qushtyra otyryp, maqsattaryna jetkizý – spektakl mazmundylyǵyn arttyrmasa, kemitpeıtin sheshim. Al túpnusqaǵa ıek artqan jaǵdaıda teńiz tasyp, basty keıipkerlerdi daýyl shaıyp áketýi tıis edi. Biz olardyń qoldan kelgenshe erteńge úmitin jalǵaý úshin kúrestik, – deıdi Ǵalııa Bóribaeva. Álemdik klassıkanyń el arasyna eń bir kóp taraǵan úlgisin sahnalaý arqyly «Astana Opera» teatry balet shyńynyń taǵy bir bıik belesine kóterile aldy deýge tolyq negiz bar. Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan». ASTANA. Sýrette: «Aqqý kóli» baletinen kórinis.