Kópirmen peızaj
Qazaq jerine Qarlag arqyly kelgen sýretshi 1888 jyly Harkovte mádenıetti, oqyǵan nemis otbasynda ómirge kelgen. Bala Paveldiń tárbıesine negizinen ákesi kóp yqpal etipti. Aıta keteıik, ákesi Pavel Frızenniń ózi de tegin adam emes: ol 1911 jyly Reseıdegi menonıtter tarıhy týraly aýqymdy monografııa jazǵan. Frızen bala kúninen mýzykaǵa áýes boldy. Skrıpkada jaqsy oınaıdy.
Frızenniń aıtarlyqtaı bir artyqshylyǵy, baılyǵy, ataǵy, marapaty bolǵan joq. Toqsanjyldyq ǵumyrynyń teń jartysyn oqytýmen, úıretýmen ótkizdi. Lagerde ótken on jyly taǵy bar. Ol tek ónerimen ómir súrdi. Jastyq shaǵy Harkov sýretshiler ýchılıshesinde tynymsyz eńbekpen, úırenýmen, izdenýmen ótti. Odan soń Máskeý keskindeme jáne sýret ýchılıshesine oqýǵa túsedi. Sýretshi munda aqyn Maıakovskıımen birge oqyǵan. Alaıda Frızen bul oqýyn aıaqtaǵan joq: Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń Kavkaz maıdanyna attandy. О́z erkimen.
20-jyldary Iýona sheberhanasy – Frızenniń shyǵarmashylyq ystyq uıasyna aınaldy. Ol, ásirese kitap grafıkasyna kóp qyzyqty, jumystary da sátti shyqty. Tipti keı eńbekteri fransýz jýrnaldarynda jarııalandy. Bul bir juldyzdy shaq edi. Alaıda Frızen úıiniń jalǵyz asyraýshysy bolǵan soń bul «ermegi» uzaqqa sozylmady. Ol turmystyń qamymen oqytýshylyqqa ketti: aldymen Krasnodarda, keıin Melıtopoldaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta sýretten sabaq berdi. Ustazdyq ete júrip, sýretshi óz shyǵarmashylyǵyn da umytqan joq. Kóp sýret saldy, boıaýmen jazdy, monýmentaldy ónerdi de baıqap kórdi.
Avtoportret
1935 jyl Pavel Petrovıchtiń ómirinde naızaǵaıdaı oınap, kúrt ózgertti. Jalǵan jalamen 11 jylǵa sottalyp, Qarlagqa jiberiledi. Lagerde de Qarabas, SHOS syndy bólimshelerinde sýretshi bolyp jumys isteıdi. Frızenniń 1946 jylǵy áıgili avtoportreti lagerden bosatylar kezde salynǵan. Sol portrette ómirdiń túrli ádiletsizdikterimen kúresken názik jannyń muń-nalasy kórinetindeı. Qartaıǵan, qajyǵan, ańsaǵan, sharshaǵan, saǵynǵan beıne. Janary tynysh jatqan teńizdeı tuńǵıyqqa tartady. Birtúrli sýyq. Kózqarasy da ótken ómiriniń ár sátin aıtyp turǵandaı taǵdyrly.
Otbasymen qaýyshqan Frızen bosaǵan soń Qaraǵandyda qalady. Bul – soǵystan keıingi 1946 jyl. Alǵashqyda Lıtvınskıı aýylynda bezendirý jumystarymen aınalyssa, keıin qalaǵa kóshken soń Kenshiler mádenıet saraıynda beıneleý óneri stýdııasynda sabaq beredi. 1966 jylǵa deıin bul ujymdy Frızen basqardy.
Ol oqýshylaryna ár jannan tek jaqsylyq kóre bilýdi úıretti. Teginde, adam balasy jaman bolyp týmaıdy, tek ortasy ońbaýy múmkin deıdi. Al ózi úlken-kishi – túrli jastaǵy 12-den 60-qa deıingi oqýshylarǵa jaqsy adamnyń úlgisin emes, ózin kórsetýge tyrysty. Onyń boıyndaǵy bilim, talant, ıntellıgenttilik, qarapaıymdylyq kimdi de bolsyn qaıran qaldyrady. Sondaı jyly minezinen bolar, Frızenniń sheberhanasy oqýshydan bosamaıtyn. Balalarmen de úlken adamsha erkin sóılesedi. Keıde, tipti olarǵa keıipker bolyp ózi tura qalatyn. Osylaısha, Frızen Qaraǵandy ólkesin sýret salýǵa úıretti. Odan sabaq alǵandar tutas bir tolqyn bolyp qalyptasty. Máselen, onyń belgili shákirtteri retinde A.Syrov, L.Smaglıýk, Iý.Volf, S.Konýrov, A.Nıkonenko atalady.
Frızen tabıǵatty, dalany kóp saldy. Biz barǵan Qaraǵandy oblystyq beıneleý óneri mýzeıinde sýretshiniń etıýd, eskızderinen bólek peızajdary da ilinip tur. Ásirese kópirmen salynǵan peızajdaǵy myń san boıaý sumdyq áser etedi. Dál osy kartınasynda eń kóp tús qoldanǵan ba deısiń. Ár tustaǵy boıaýlar tolqyny ózinshe tolqıdy. Iá, bul sheberlik. Bul – talant. Al talanttyń teńi sheksizdik.
Aıta keteıik, bul kartınalardy mýzeı qoryna 1988 jyly sýretshiniń áıeli kelip ótkizgen. Onyń qujaty da saqtalǵan.
Jalpy, sýretshi shyǵarmashylyǵy, negizinen etıýdtardan, portret, peızaj, natıýrmort, anımalıstik janrdaǵy sýretterden, 60-jyldardyń keskindeme óneriniń realıstik baǵyttaǵy jumystarynan turady.
Skrıpkada oınalǵan kez kelgen áýen muńdy estiledi. Skrıpkadan shyqqan mýzyka tek saǵynyshty syr aıtatyndaı. Frızen de skrıpkany jaqsy kórdi. Qolyna alǵan saıyn sýretshi ishki kúıin jyrlady. О́z áýenin oınady. Dál bir ómirde keshken qýanysh pen ókinish, ádilet pen ótirik, jala men nala, zar men sor, aıazdy kúnder, jyp-jyly sátter skrıpkanyń únindeı syzylyp qana óte shyǵatynyn bilgendeı.
