Reseı Federasııasynyń Qostanaımen irgeles Chelıabi oblysynda 36 myń qazaq turady. Qandastar arasynda til men ulttyq salt-dástúrdiń, ulttyq boıaýdyń sońǵy ýaqytta tym kómeskilenip bara jatqandyǵy kóńilge qaıaý túsiredi. Naǵaıbaq, Qyzyl aýdandarynda ǵana qazaqtar toptasyp otyrǵan birer eldi meken bolmasa, qalǵandary oblystyń ár shalǵaıyndaǵy ormandaı orystyń arasynda tarydaı shashylyp júr. Chelıabi qazaqtary ózderin Ońtústik Oraldaǵy jergilikti halyqpyz dep sanaıdy. Sonaý 60-shy jyldary Naǵaıbaqta qazaq mektebi bolǵan. О́tken ǵasyrda mundaǵy qazaqtar tildi de, dástúrdi de jaqsy saqtap keldi. О́mirdiń zańymen aǵa urpaq ókilderi ómirden ótken soń, ulttyq tindi keıingi býyn bosatyp aldy. Búginde orys dástúrimen júrip, tili oryssha shyǵyp, orys mektebinde bilim alǵan urpaq qazaq tilinen de, dilinen de maqurym qalǵan. Reseı halyqtarynyń birligin oılaǵan ulttyq saıasat Reseıde de júrgizilýde. Soǵan oraı, qazaq ulttyq mádenı ortalyqtarynyń ótkizip jatatyn sharalaryna nemese Qostanaıdan, jalpy Qazaqstannan barǵan ónerpazdar konsertterine negizinen jasy egde adamdar keledi. Baryp-kelip júrgen saparymyzda mádenı sharalardan jastardy kórmeıtinbiz. Chelıabi oblysyndaǵy «Azamat» qazaq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymynyń jetekshisi Qanat Seıtikov: «Qystyń qaqaǵan aıazdy kúnderiniń birinde «Naǵaıbaq aýdanyna baryp, «Azamat» jastarynyń konsertin qoıyp keldik. Osyndaı jaqsy isimizdi kelip, kórip, elge jetkizbeısizder me?» dep naz aıtqan bolatyn. Jaqynda Qanat Hakimuly «Bizdiń jastar Magnıtogor qalasyna baryp, konsert qoıady» dep habarlady. Baryp kórýge nıet ettik.
Magnıtogordaǵy «Bereke» qazaq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymy mádenıet saraıynyń konsert zalyn jalǵa alypty. Belgilengen ýaqytta aǵaıyndar jınalyp qaldy. Syrtta júrgen qazaqtardyń tilge shorqaq bolǵanmen, án men kúıge shóldep otyratyny belgili. Magnıtogor qalasynda 6 myń qazaq turady.
Konsert baǵdarlamasyn ázirlegen 26 stýdenttiń barlyǵy Chelıabide oqıtyn qazaq jastary. Sahnalyq jobany qaýyrsyn qanat balapannyń usharǵa talpynysymen salystyrǵan jón bolar edi. Jastar ǵalamtordy múmkindiginshe molynan paıdalanypty, odan qaldy Chelıabi óner akademııasynyń hor dırıjeri fakýltetiniń ekinshi kýrsynda oqyp júrgen Meıirhat Qalıev jáne onyń dostary konsertti mýzykamen táp-táýir kórkemdegen. Bir aıta ketetini, olardyń arasynda Chelıabide oqıtyn qaraǵandylyq úsh jigitten basqa qazaq tilin erkin túsinetin jan-joqqa tán. Sondyqtan, konsertti júrgizýshilerdiń: «En aıtkan Asel men Alııa! Koshemet! Barekelde, osy en ýshen! Endeshe aldarynyzda salt-dastýrden ýzende», dep habarlaýyna Qostanaıdan barǵan bizder ezý tartqanymyzben, júregimiz ezilip otyrdyq. Qazir Qostanaıda qazaq tilin bilmeıtin jastar neken-saıaq, al memlekettik tildi ıgerýdegi ózge ult ókilderiniń talpynysy da aıtarlyqtaı. Memlekettik tildi oqytý balabaqshalarda jaqsy jolǵa qoıyla bastady. Eń bastysy, memlekettik tildi úırenýge oń kózqaras qalyptasty. Al chelıabilik jastardyń sahnadan qazaq tilinde sóıleýge umtylysy syrttaǵy qandastardyń rýhanı silkinisi sekildi áser etkeni sózsiz.
Kesh jastardyń «Qara jorǵany» bıleýinen bastaldy. Mýzykalyq bilimi joq jastar úshin qazaq ulttyq án óneri men bı keremeti úlken qundylyq bolyp sanalatynyn baıqadyq. Sondyqtan qazaq estrada juldyzdarynyń repertýaryndaǵy ánderdi aıtýǵa talpynǵan jastar birneshe bıge barynsha ter tógipti. Onyń barlyǵyn Chelıabi medısına kolledjinde oqıtyn Qalamqas Álmuhambetova esimdi qarshadaı qyz qoıǵany qýantty. Sahnada óner kórsetken jastardyń barlyǵy derlik ulttyq kıimmen shyqqanda «áttegen-aı», degizetin tustar kózge shalynyp qaldy. Ulttyq kıimder qarabaıyr tigilgen, – qos etek kóılek, qysqa kamzol, bas kıimsiz, oıý-órneginiń jupynylyǵy jumyr oı týǵyzbaıdy.
Stýdentter sahnada jastyq shaqqa tán KVN ázilderin de umyt qaldyrmady. Ony ózderiniń oryndaýyna jeńil orys tilinde jetkizdi. Sonymen qatar, konsertte tyva jáne bashqurt tilderinde de shyǵarmalar oryndaldy. Munyń sebebin konsert sońynda, jastarmen sóıleskende bildik. «Azamat» qazaq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymymen tyva, bashqurt ultynyń jastary da tyǵyz aralasyp turady eken. Sahnada shańqobyzdy bezildete tartqan qyzdyń aty-jóni – Sorýnzan Chonchobaı. Chelıabi memlekettik ýnıversıteti Basqarý fakýltetiniń 1 kýrsynda oqıdy.
– Bizdiń dinimiz bólek bolǵanymen, tilimiz qazaqtar sekildi túrkilik, dástúrimiz óte uqsas. Qurbym Mongash Oldjana ekeýmiz tyva jáne orys tilderinde taza sóıleımiz. Sondyqtan qazaq kitaptaryn oqı alamyz, qazaqshany táp-táýir túsinemiz. «Azamat» uıymynyń jastary bizdi túrkilik dep ózderine jaqyn tartady. Araq ishpeıtin, temeki shekpeıtin jastar ortasyna tap bolǵanymyzǵa óte qýanyp júrmiz. «Azamattyń» jumysyna belsene qatysyp kettik, – deıdi Sorýnzan qyz. Chelıabidegi pedagogıka ýnıversıtetinde oqıtyn bashqurt qyzy Azalııa Qunanbaeva da qazaq qurbylarynyń shaqyrýymen «Azamat» uıymynyń jumysyna belsene atsalysady.
Konsert aıaqtalǵan soń júrgizýshiler «Azamat» qazaq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymynyń jetekshiligin ótken jyly ǵana qolyna alǵan Qanat Seıtikovti sahnaǵa shaqyrdy.
– Aǵaıyn, dinnen, tilden, dástúrden aıyrylsaq sizderdiń balalaryńyz bolmasa da, nemere-shóberelerińiz qazaq degen atty alyp júre almaıdy, olar genetıkalyq turǵyda kóptiń arasyna sińip, joq bolady. Myna balalardyń búgingi isi joǵalmaýymyzdyń qamy ekenin túsinińizder, – dedi Qanat Hakimuly. Munan keıin ol jastarmen qalaı jumys júrgizip otyrǵanyn tilge tıek etti. «Azamat» qazaqtardyń ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymy sońǵy jyldary qazaq tilin oqyp úıretýdi qolǵa alǵan bolatyn. Qostanaı oblystyq tilderdi damytý basqarmasy jyl saıyn tilek bildirgen qazaq tili muǵalimderin oqytyp, sertıfıkat tapsyryp otyrady. Olarǵa jeńildetilgen baǵdarlamalar daıyndap beredi. Alaıda, qazaq tili Chelıabide negizinen mektep balalaryna úıretiletin. Mine, endi jastar osy ıgi isti ózderi qolyna alyp otyr.
– Jastarmen jumysty qolyma alǵandaǵy ekinshi ári basty sebep, halqymyzdyń jas býynyn búgingi ýaqyttyń keleńsiz qubylystarynan saqtap qalý bolatyn. Qazir bul jastar qaladaǵy dıskotekalarǵa barmaıdy, ishimdik, syra ishpeıdi, temeki shekpeıdi. Ondaıǵa bulardyń bir mınýt ýaqyty joq, – dedi Qanat Hakimuly.
«Azamattyń» jetekshisi osylaı degende, zal dýyldata shapalaq urdy. О́ıtkeni, «Azamat» ózekti, árkimniń júregindegi zapyrandy qozǵady. Sahnadan Qalamqas Álmaǵanbetova «Balalar úıinde tastandylar kóbeıip barady. Chelıabi oblysyndaǵy áıelderdiń 60 paıyzy, erlerdiń 80 paıyzy temeki shegedi, ishimdikke salyný óte ózekti másele bolyp tur» degen statıstıkany alǵa tartqanda da zal dýyldap baryp basylǵan. Qazir jastardyń adasyp, túrli sektalardyń sońynda ketýi de jasyryn emes. Ondaı qasiretti syrttaǵy qazaqtar da sezinip otyr. «Azamat» qandas jastardy zamannyń osy qasiretinen qorǵaýǵa kirisipti. Qazir qazaqtardyń bul uıymyna Chelıabide oqyp jatqan elýden asa jastar kelip, bos ýaqytyn ótkizedi. Til úırenedi, fýtbol, voleıbol komandalarynyń jarystaryna qatysady, kórkemónerpazdar úıirmesiniń jumysy, ózge de sharalar taǵy bar. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Qostanaı oblysyndaǵy fılıaly chelıabilik jastarǵa kómek kórsetý úshin qazaqtyń ulttyq toǵyzqumalaq pen asyq sııaqty sport oıyndaryn ala barǵan edi. Qostanaı memlekettik pedagogıka ınstıtýtyndaǵy deneshynyqtyrý pániniń muǵalimi Kárishal Qaqashev sahnadan toǵyzqumalaq týraly aıtyp, asyq oıynyn oınatyp kórsetti. Aldaǵy ýaqytta jastarǵa osy oıyndardy úırenip, Qostanaıda ótetin jarystarǵa qatysýǵa shaqyrdy. Oblystyq Til úıretý ortalyǵynyń mamany Toty Aıtmaǵanbetova jastarǵa qazaqsha kitaptar taratty.
– Osy stýdent jastar erteń-aq belgili mamandyq ıesi bolady, shańyraq kóteredi. Olardyń toıy ishimdiksiz ótedi, asaba da ózderi bolady. Aldaǵy ýaqytta konsertimizdi Astanaǵa aparyp qoıatyn bolamyz, – dep Qanat Hakimuly basqosýdy joǵary ekpinmen aıaqtady. «Astanaǵa konsert qoıamyz» degenin jurtshylyq ázil retinde qabyldap jatty. Ony baıqaǵan «Azamat» qazaqtyń ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymynyń jetekshisi Qanat Seıtikov:
– Astanaǵa baratynymyz ras. Ol úshin qazaq tilinde áli-aq taza sóılep ketemiz. Eń bastysy – aldymyzǵa maqsat qoıdyq. Talpynǵan muratqa jetedi, men jastarǵa senemin! – dep túzete sóz sóıledi. Jastar talpynysyna qarap, Qanat Hakimulynyń sózine biz de sendik.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Reseı Federasııasy,
Magnıtogor qalasy.
Magnıtogordaǵy «Bereke» qazaq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymy mádenıet saraıynyń konsert zalyn jalǵa alypty. Belgilengen ýaqytta aǵaıyndar jınalyp qaldy. Syrtta júrgen qazaqtardyń tilge shorqaq bolǵanmen, án men kúıge shóldep otyratyny belgili. Magnıtogor qalasynda 6 myń qazaq turady.
Konsert baǵdarlamasyn ázirlegen 26 stýdenttiń barlyǵy Chelıabide oqıtyn qazaq jastary. Sahnalyq jobany qaýyrsyn qanat balapannyń usharǵa talpynysymen salystyrǵan jón bolar edi. Jastar ǵalamtordy múmkindiginshe molynan paıdalanypty, odan qaldy Chelıabi óner akademııasynyń hor dırıjeri fakýltetiniń ekinshi kýrsynda oqyp júrgen Meıirhat Qalıev jáne onyń dostary konsertti mýzykamen táp-táýir kórkemdegen. Bir aıta ketetini, olardyń arasynda Chelıabide oqıtyn qaraǵandylyq úsh jigitten basqa qazaq tilin erkin túsinetin jan-joqqa tán. Sondyqtan, konsertti júrgizýshilerdiń: «En aıtkan Asel men Alııa! Koshemet! Barekelde, osy en ýshen! Endeshe aldarynyzda salt-dastýrden ýzende», dep habarlaýyna Qostanaıdan barǵan bizder ezý tartqanymyzben, júregimiz ezilip otyrdyq. Qazir Qostanaıda qazaq tilin bilmeıtin jastar neken-saıaq, al memlekettik tildi ıgerýdegi ózge ult ókilderiniń talpynysy da aıtarlyqtaı. Memlekettik tildi oqytý balabaqshalarda jaqsy jolǵa qoıyla bastady. Eń bastysy, memlekettik tildi úırenýge oń kózqaras qalyptasty. Al chelıabilik jastardyń sahnadan qazaq tilinde sóıleýge umtylysy syrttaǵy qandastardyń rýhanı silkinisi sekildi áser etkeni sózsiz.
Kesh jastardyń «Qara jorǵany» bıleýinen bastaldy. Mýzykalyq bilimi joq jastar úshin qazaq ulttyq án óneri men bı keremeti úlken qundylyq bolyp sanalatynyn baıqadyq. Sondyqtan qazaq estrada juldyzdarynyń repertýaryndaǵy ánderdi aıtýǵa talpynǵan jastar birneshe bıge barynsha ter tógipti. Onyń barlyǵyn Chelıabi medısına kolledjinde oqıtyn Qalamqas Álmuhambetova esimdi qarshadaı qyz qoıǵany qýantty. Sahnada óner kórsetken jastardyń barlyǵy derlik ulttyq kıimmen shyqqanda «áttegen-aı», degizetin tustar kózge shalynyp qaldy. Ulttyq kıimder qarabaıyr tigilgen, – qos etek kóılek, qysqa kamzol, bas kıimsiz, oıý-órneginiń jupynylyǵy jumyr oı týǵyzbaıdy.
Stýdentter sahnada jastyq shaqqa tán KVN ázilderin de umyt qaldyrmady. Ony ózderiniń oryndaýyna jeńil orys tilinde jetkizdi. Sonymen qatar, konsertte tyva jáne bashqurt tilderinde de shyǵarmalar oryndaldy. Munyń sebebin konsert sońynda, jastarmen sóıleskende bildik. «Azamat» qazaq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymymen tyva, bashqurt ultynyń jastary da tyǵyz aralasyp turady eken. Sahnada shańqobyzdy bezildete tartqan qyzdyń aty-jóni – Sorýnzan Chonchobaı. Chelıabi memlekettik ýnıversıteti Basqarý fakýltetiniń 1 kýrsynda oqıdy.
– Bizdiń dinimiz bólek bolǵanymen, tilimiz qazaqtar sekildi túrkilik, dástúrimiz óte uqsas. Qurbym Mongash Oldjana ekeýmiz tyva jáne orys tilderinde taza sóıleımiz. Sondyqtan qazaq kitaptaryn oqı alamyz, qazaqshany táp-táýir túsinemiz. «Azamat» uıymynyń jastary bizdi túrkilik dep ózderine jaqyn tartady. Araq ishpeıtin, temeki shekpeıtin jastar ortasyna tap bolǵanymyzǵa óte qýanyp júrmiz. «Azamattyń» jumysyna belsene qatysyp kettik, – deıdi Sorýnzan qyz. Chelıabidegi pedagogıka ýnıversıtetinde oqıtyn bashqurt qyzy Azalııa Qunanbaeva da qazaq qurbylarynyń shaqyrýymen «Azamat» uıymynyń jumysyna belsene atsalysady.
Konsert aıaqtalǵan soń júrgizýshiler «Azamat» qazaq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymynyń jetekshiligin ótken jyly ǵana qolyna alǵan Qanat Seıtikovti sahnaǵa shaqyrdy.
– Aǵaıyn, dinnen, tilden, dástúrden aıyrylsaq sizderdiń balalaryńyz bolmasa da, nemere-shóberelerińiz qazaq degen atty alyp júre almaıdy, olar genetıkalyq turǵyda kóptiń arasyna sińip, joq bolady. Myna balalardyń búgingi isi joǵalmaýymyzdyń qamy ekenin túsinińizder, – dedi Qanat Hakimuly. Munan keıin ol jastarmen qalaı jumys júrgizip otyrǵanyn tilge tıek etti. «Azamat» qazaqtardyń ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymy sońǵy jyldary qazaq tilin oqyp úıretýdi qolǵa alǵan bolatyn. Qostanaı oblystyq tilderdi damytý basqarmasy jyl saıyn tilek bildirgen qazaq tili muǵalimderin oqytyp, sertıfıkat tapsyryp otyrady. Olarǵa jeńildetilgen baǵdarlamalar daıyndap beredi. Alaıda, qazaq tili Chelıabide negizinen mektep balalaryna úıretiletin. Mine, endi jastar osy ıgi isti ózderi qolyna alyp otyr.
– Jastarmen jumysty qolyma alǵandaǵy ekinshi ári basty sebep, halqymyzdyń jas býynyn búgingi ýaqyttyń keleńsiz qubylystarynan saqtap qalý bolatyn. Qazir bul jastar qaladaǵy dıskotekalarǵa barmaıdy, ishimdik, syra ishpeıdi, temeki shekpeıdi. Ondaıǵa bulardyń bir mınýt ýaqyty joq, – dedi Qanat Hakimuly.
«Azamattyń» jetekshisi osylaı degende, zal dýyldata shapalaq urdy. О́ıtkeni, «Azamat» ózekti, árkimniń júregindegi zapyrandy qozǵady. Sahnadan Qalamqas Álmaǵanbetova «Balalar úıinde tastandylar kóbeıip barady. Chelıabi oblysyndaǵy áıelderdiń 60 paıyzy, erlerdiń 80 paıyzy temeki shegedi, ishimdikke salyný óte ózekti másele bolyp tur» degen statıstıkany alǵa tartqanda da zal dýyldap baryp basylǵan. Qazir jastardyń adasyp, túrli sektalardyń sońynda ketýi de jasyryn emes. Ondaı qasiretti syrttaǵy qazaqtar da sezinip otyr. «Azamat» qandas jastardy zamannyń osy qasiretinen qorǵaýǵa kirisipti. Qazir qazaqtardyń bul uıymyna Chelıabide oqyp jatqan elýden asa jastar kelip, bos ýaqytyn ótkizedi. Til úırenedi, fýtbol, voleıbol komandalarynyń jarystaryna qatysady, kórkemónerpazdar úıirmesiniń jumysy, ózge de sharalar taǵy bar. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Qostanaı oblysyndaǵy fılıaly chelıabilik jastarǵa kómek kórsetý úshin qazaqtyń ulttyq toǵyzqumalaq pen asyq sııaqty sport oıyndaryn ala barǵan edi. Qostanaı memlekettik pedagogıka ınstıtýtyndaǵy deneshynyqtyrý pániniń muǵalimi Kárishal Qaqashev sahnadan toǵyzqumalaq týraly aıtyp, asyq oıynyn oınatyp kórsetti. Aldaǵy ýaqytta jastarǵa osy oıyndardy úırenip, Qostanaıda ótetin jarystarǵa qatysýǵa shaqyrdy. Oblystyq Til úıretý ortalyǵynyń mamany Toty Aıtmaǵanbetova jastarǵa qazaqsha kitaptar taratty.
– Osy stýdent jastar erteń-aq belgili mamandyq ıesi bolady, shańyraq kóteredi. Olardyń toıy ishimdiksiz ótedi, asaba da ózderi bolady. Aldaǵy ýaqytta konsertimizdi Astanaǵa aparyp qoıatyn bolamyz, – dep Qanat Hakimuly basqosýdy joǵary ekpinmen aıaqtady. «Astanaǵa konsert qoıamyz» degenin jurtshylyq ázil retinde qabyldap jatty. Ony baıqaǵan «Azamat» qazaqtyń ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymynyń jetekshisi Qanat Seıtikov:
– Astanaǵa baratynymyz ras. Ol úshin qazaq tilinde áli-aq taza sóılep ketemiz. Eń bastysy – aldymyzǵa maqsat qoıdyq. Talpynǵan muratqa jetedi, men jastarǵa senemin! – dep túzete sóz sóıledi. Jastar talpynysyna qarap, Qanat Hakimulynyń sózine biz de sendik.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Reseı Federasııasy,
Magnıtogor qalasy.
