Budan buryn gazetimizde habarlanǵandaı, Astanada Azııa damý banki Basqarýshylar keńesiniń bıylǵy jylǵy 47-shi májilisi ótýde. Mundaı halyqaralyq úlken jıyn 2013 jyly dál osy ýaqytta Úndistannyń astanasy Delı qalasynda ótken bolatyn. Keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Azııa damý banki Basqarýshylar keńesiniń Qazaqstandaǵy 47-shi májilisiniń resmı túrde ashylý saltanatyna qatysyp, sóz sóıledi.
Qazaqstan basshysy óz sózinde májilisti ótkizýge bizdiń elimizdi tańdap, zor senim bildirgenderi úshin Azııa damý bankiniń barlyq múshe-memleketterine alǵys sezimin bildirdi. Nursultan Nazarbaev ústimizdegi jyly Qazaqstannyń Azııa damý bankimen (ADB) seriktestik qarym-qatynas ornatqanyna 20 jyl tolatyndyǵyn da atap kórsetti.
Osy jyldar ishinde Bank bizdiń elimizge 3,5 mıllıard dollar ınvestısııa saldy. О́tken jyldan bastap Qazaqstan Banktiń donory atandy. Bizdiń elimiz Ortalyq Azııa óńirlik ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy baǵdarlamasyna belsendi qatysady. Osy jumystyń sheńberinde Bankpen birlese otyryp, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizin qaıta qurý maqsatyndaǵy mańyzdy joba is júzine asyrylady, dedi Memleket basshysy. Qazaqstan Prezıdenti bizdiń elimizdiń jáne ADB-nyń birlesken qyzmeti jalpy azııalyq óńirdiń ekonomıkalyq ósimin qamtamasyz etýge baǵyttalǵandyǵyn atap kórsetti.
Qazaqstan ózara ınvestısııany qorǵaý týraly Azııanyń 14 memleketimen kelisim jasalǵan. Azııalyq ınvestısııa 2013 jyly jalpy qurylymda 17 paıyzǵa jetti. Azııa damý banki Ortalyq Azııa, Taıaý Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderindegi uzaq merzimdik ınvestısııa tartýdyń mańyzdy kózi bolyp tabylady. Onyń ústine Bank bedeli Azııa-Tynyq muhıty óńiriniń sheńberinen asyp ketedi, oǵan AQSh, Kanada, Germanııa sııaqty álemniń damyǵan elderiniń qatysýy dálel bolady. Banktiń ınklıýzıvtik jáne turaqty ósimdi yntalandyrý jónindegi naqty strategııasy, sonymen birge, ıntegrasııany damytýdy qoldaýy álemdegi kóptegen adamdarǵa ómir sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi, dedi Nursultan Nazarbaev.
Tek sońǵy ondaǵan jyldyń ishinde ǵana ADB-nyń qoldaýymen mıllıondaǵan jastar sapaly bilim alýǵa, mıllıondaǵan úı sharýashylyqtary sapaly aýyz sý jáne elektr qýatyna qoljetimdilikke, óńirdiń mıllıondaǵan turǵyndary áleýmettik qyzmet standarttaryn arttyrýǵa múmkindik aldy, dep atap kórsetti Qazaqstan Prezıdenti.
Nursultan Nazarbaev 47-shi májilistiń «Jańa Jibek joly: Azııany ózgeristegi álemmen ushtastyrý» atty negizgi taqyryby bizdiń elimizdiń tarıhymen erekshe úndesetindigine nazar aýdardy. Búgin biz Uly Jibek jolyn jańǵyrtýdyń jańa dáýiriniń bastalǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Onyń Azııany damytý jolynda jańa dáýir bolatyndyǵyna senimdimin. Onyń birqatar alǵysharttary bar. Bul – Qytaı, Úndistan, Japonııa, Koreıa jáne basqa da birqatar memleketterdi biriktiretin eń serpindi túrde damýshy óńir. Bul eń iri tutynýshylyq suranystyń negizin qalyptastyratyn álemniń adamdar eń kóp qonystanǵan óńiri bolyp tabylady. Sarapshylardyń pikiri boıynsha, 2050 jylǵa taman álemdik saýdanyń, ınvestısııanyń jáne IJО́-niń jartysynan astamy Azııada shoǵyrlanatyn bolady. Bul úrdisterge óndiristik qýattardyń ósýi, iri aglomerasııalardyń qurylýy, ýrbanızasııa qarqynynyń artýy erekshe qoldaý kórsetetin bolady. Mundaı ssenarıı óńirdiń jańadan órkendeý kezeńiniń jáne «Azııa ǵasyrynyń» bastalǵandyǵyn pash etedi, dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti óńir ekonomıkasyn daǵdarystan keıin qalpyna keltirý óte ózekti mindet bolyp otyrǵandyǵyn atap ótti. Damýshy rynogy bar kóptegen elder úshin kedeıshilikti tómendetý, shaǵyn jáne orta bıznes, jekemenshik sektordy odan ári damytý úshin eleýli qurylymdyq ózgerister jasaýǵa týra keledi.
Nursultan Nazarbaev Azııa memleketteriniń arasynda, sondaı-aq, basqa da ıntegrasııalyq birlestikter arasynda yntymaqtastyq shekarasyn keńeıtý qajettigi týraly pikirin bildirdi.
Ashyqtyq, teńdik jáne ózara tıimdilik úderisterine negizdelgen óńirlik ıntegrasııa jemisti damýdyń senimdi tetigi bolyp tabylady. Búgin biz Azııa-Tynyq muhıty óńirindegi ishki óńirlik ıntegrasııanyń kúsheıgendigine kóz jetkizip otyrmyz. Ońtústik-Shyǵys Azııada ekonomıkalyq ıntegrasııa salasy belsendi túrde keńeıip keledi. Qazaqstan Reseımen jáne Belorýssııamen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jónindegi úlken jumysty jalǵastyrýda. Biz qazirdiń ózinde Keden odaǵy sheńberinde ıntegrasııaǵa kirdik, biz bul úrdisti odan ári tereńdetý jáne ózara yqpaldastyǵymyzdy keńeıtýge múddelimiz. Sonymen birge, biz DSU-ǵa kirý jónindegi kelissózder úderisin aıaqtap kelemiz jáne bıylǵy jyly bul uıymǵa tolyq múshe bolamyz degen úmittemiz, dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti jalpy ıntegrasııalyq úderisterdi Uly Jibek jolyn jańǵyrtý maqsaty tóńireginde qurý múmkindigin atap ótti.
Jibek jolynyń búgingi kúngi aýmaǵynda qonystanǵan elderdiń rynogy óziniń aýqymy jáne áleýeti jóninde balamasyz bolyp tabylady. Munda úsh mıllıardtan astam adam ómir súredi. Bul rette negizgi ıdeıa dálizdik saýda tasqynyn damytý ǵana emes, sonymen birge, mádenı baılanystardy jáne kóp tarapty yntymaqtastyqty nyǵaıtý, óńirde qolaıly iskerlik ahýaldy qalyptastyrý, qarjy rynogyn ıntegrasııalaý, qosymsha qunnyń jańa júıelerin qalyptastyrý bolyp tabylady, dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti Ortalyq Azııa óńirlik ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy baǵdarlamasy sheńberinde óńirdiń 10 memleketiniń seriktestikti damytý jónindegi jemisti tájirıbesin eske saldy. Osy ıgi tájirıbeniń nátıjesinde ortaq ekonomıkalyq jáne kóliktik ınfraqurylym qalyptasýda. Azııanyń barlyq memleketteri arasyndaǵy iskerlik, mádenı, energetıkalyq, kólik, ekonomıkalyq jáne saýda baılanystaryn nyǵaıtý jáne ıntegrasııalyq úderister shekarasyn keńeıtý arqyly bul bastamany jan-jaqty qoldaý jáne keńeıtý qajet. Qazaqstan osyndaı qarym-qatynastardy damytýǵa tolyq múddeli. Eýropa jáne Azııanyń ózara toǵysqan jerindegi Ortalyq Azııanyń óte qolaıly jerinde ornalasqan bizdiń elimiz óńirlerdiń baılanysyn nyǵaıta otyryp, mundaı ıntegrasııa úshin qajetti barlyq jaǵdaılardy jasaýǵa daıyn. Osy óńirdiń eń iri ekonomıkasy jáne eń qarqyndy damyp kele jatqan el retinde Qazaqstan óziniń tájirıbesi jáne resýrstary arqyly kómek kórsete alady, dedi Memleket basshysy.
Sózin qorytyndylaı kele, Nursultan Nazarbaev Basqarýshylar keńesiniń májilisi jalpy álemdik ekonomıkany damytýǵa jańa serpin beretindigine senim bildirdi.
Azııa damý banki adamdardyń ómirin jaqsartý, sol arqyly Azııa óńirin jáne barlyq álemdi biriktirý maqsatynda mańyzdy ról atqarady. О́z kezeginde biz ADB-men jemisti yntymaqtastyǵymyzdy jalǵastyramyz jáne Banktiń ıgilikti mıssııasyn is júzine asyrýǵa qoldaý kórsetýge daıynbyz, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Azııa damý banki Basqarýshylar keńesiniń Qazaqstandaǵy 47-shi májilisiniń resmı túrde ashylý saltanatyna arnalǵan májiliste sóz alǵan ADB-nyń prezıdenti Takehıko Nakao Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa búgingi sharaǵa qatysqany úshin zor alǵys sezimin bildirdi. Odan ári Bank prezıdenti Takehıko Nakao «О́ńirde qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý jáne memleketterde júrgiziletin operasııalardyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda ADB-nyń jumysyn reformalaý» degen taqyrypta baıandama jasady.
Men búgin osy májilis aıasynda Qazaqstan jáne Azııa damý banki jańa Shektik kelisimge qol qoıatyndyǵyn qanaǵattanǵandyq sezimmen atap ótkim keledi, dedi ol óz sózinde. Osy Shektik kelisim negizinde Qazaqstannyń Ulttyq qory jáne ADB Qazaqstannyń ınklıýzıvtik ósimi, turaqty damýy jáne ekonomıkany ártaraptandyrýdy qarjylandyrý baǵytynda birlese jumys isteıtin bolady. Sonymen birge, baıandamashy Azııa-Tynyq muhıty óńirinde kedeıshilikti azaıtý jáne ekonomıkalyq ósimge qol jetkizý maqsatynda birqatar jetistikterge qol jetkendigin atap kórsetti.
Sonymen birge, baıandamashy Azııa-Tynyq muhıty óńiriniń damýyndaǵy birqatar ekonomıkalyq boljamdaryna da toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, 2013 jyly bul óńirdegi IJО́ 6,1 paıyzǵa ósken. Boljam boıynsha 2014 jyly bul kórsetkish 6,2 paıyzdy, al 2015 jyly 6,4 paıyzdy quraıtyn bolady. Bul rette birqatar óńirlik ekonomıkalardyń ósiminiń tómendeýi de múmkin. Qalaı bolǵanda da, damýshy Azııa búgingi kúni burynǵyǵa qaraǵanda, qandaı da bir qaterlerge senimdi túrde qarsy turýǵa daıyn.
О́tken jyly Delı qalasynda ýáde etkenimdeı, biz ADB-nyń uzaq merzimdi strategııasy – Strategııa-2020-ǵa keshendi sholý jasadyq. Bul sholý bizdiń sońǵy 5 jyl ishinde atqarǵan qyzmetimizge baǵa beredi, dedi baıandamashy. Osy sholýda atap kórsetilgendeı, óńirdegi kedeıshilik aýqymy negizgi qaterlerdiń biri bolyp tabylady. 700 mıllıonnan astam adam táýligine bar bolǵany 1,25 dollar qarjy tutynatyn kedeıshilik sheginde ómir súrýde. Bul Azııadaǵy barlyq halyqtyń 20 paıyzyn qurasa, álemdegi kedeıshilikte ómir súretin turǵyndardyń 60 paıyzyn quraıdy. Alaıda Azııa sońǵy kezde kedeıshilik deńgeıin tómendetýde birqatar jetistikterge qol jetkizdi. 1,25 dollar tutyný deńgeıi osydan 10 jyl buryn belgilengen deńgeı bolatyn. Búgin bul meje Azııa-Tynyq muhıty óńirinde ornalasqan adamdardyń úmitin aqtaýǵa kepil bola almaıdy. Búginde bul meje azııalyq kóptegen elderdegi eń tómengi turmys deńgeıin ustap turýǵa da jetpeıdi. Máselen, osydan biraz jyl buryn uıaly telefon barlyqtyń belgisi bolsa, búginde birinshi kezektegi qajettilik bolyp qaldy. Búgingi tańda 1,6 mıllıard adam táýligine 2 dollar ǵana tutynatyn suranys deńgeıinde ómir súrýde.
Bul adamdarǵa jumyssyzdyq, ınflıasııa, qurǵaqshylyq qaterleri barynsha qatty áser etedi. О́ńirdegi memleketterdegi ishki teńsizdik deńgeıi jyldan-jylǵa artyp barady. Osy oraıda ADB-nyń mindeti – damýshy múshe-memleketterde kedeıshilikti joıýǵa, teńsizdikti qysqarta otyryp, turǵyndardyń ártúrli deńgeıindegi turmys dárejesiniń ósýine kómek kórsetý bolyp tabylady.
Kóptegen basqa da jaǵdaılar jaýap kútýde, olar: ınfraqurylymdaǵy úlken olqylyq, qorshaǵan ortanyń nasharlaýy jáne klımattyń ózgerýi jáne mundaǵy másele óńirlik yntymaqtastyq pen yqpaldastyqtyń áleýetin qalaısha barynsha paıdalaný bolyp tabylady.
Solaı desek te, óńirimizde kóptep sanalatyn tabysy orta elder qalalanýdyń jyldam qarqyny, halyqtyń qartaıýy sııaqty, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne «orta deńgeıdegi tabystyń ilmeginen» qalaı qashýǵa bolady degen problemalarmen soqtyǵysýda.
О́ńirdegi ahýal óte jyldam ózgerýde. Osyǵan baılanysty Azııa damý banki de ózgerip otyrýǵa tıis dedi baıandamashy. ADB múshe memleketterge kezdesken qıyndyqtardy jeńýi úshin maqsatty kómek túrlerin kórsetýdegi qyzmetin kúsheıtýi kerek. Osy rette búgin men jeti strategııalyq basymdyqty atap kórsetkim keledi, dedi baıandamashy.
Birinshi, bul ınklıýzıvtik ósý. Bul rette ADB óziniń bilim berý, densaýlyqty saqtaý, áleýmettik qorǵaý jáne kásipkerlik salalaryndaǵy qyzmetin arttyratyn bolady. Qyz balalardyń oqýy úshin ınvestısııa bólý jáne áıelder úshin jalaqy alý múmkindigin arttyrý arqyly genderlik máselelerdi sheshýge basymdyq beriletin bolady. Ekinshi, aýa raıynyń ózgerýi jáne tabıǵı apattarǵa qarsy táýekelderdi basqarý. О́ńir sońǵy kezde jıi jáne joıqyn tabıǵı apattarmen betpe-bet kelip otyr. ADB-nyń shtab-páteri ornalasqan Fılıppındegi Haıan daýyly ákelgen apat saldary bul óńirdegi tabıǵı apattardyń shyǵyny zor bolatyndyǵyn kórsetti. Daýyl mektepter men kópirlerdi qıratty, egin alqaptaryn joıyp jiberdi, 4 mıllıonǵa jýyq adamdy baspanasyz qaldyrdy. Kúızeliske ushyraǵan aımaqtarǵa kómek kórsetý maqsatynda ADB jalpy quny 900 mıllıon dollar bolatyn baǵdarlamany is júzine asyrýda. Úshinshi, óńirlik yntymaqtastyq jáne ıntegrasııa. Bul rette Bank ınfraqurylymdardy, transshekaralyq joldardy jáne elektr jelilerin damytýǵa ınvestısııa salatyn bolady. Tórtinshi, bul – ınfraqurylym. Búginde óńirde ınfraqurylymnyń jetimsizdigi erekshe beleń alǵan. Sondyqtan ADB operasııalarynyń negizgi maqsaty ınfraqurylym bolyp qalýda. Bul maqsattaǵy resýrstardy tıimdi paıdalaný úshin biz memleketterdiń ózinen, jekemenshik salasynan jáne basqa seriktesterden ınfraqurylymdy damytý úshin iri ınvestısııalar tartamyz. Besinshi, bul – orta tabysty memleketter. Bul memleketterge tıimdi qoldaý kórsetý maqsatynda da birqatar tıimdi baǵdarlamalar júzege asyrylýda. Altynshy, bul jekemenshik salany damytý bolyp tabylady. Áleýetti jekemenshik sektor óńirdi damytýdyń mańyzdy tetigi bolyp tabylady. Ol iri ınvestısııalyq suranystardy qanaǵattandyrýǵa, jumys oryndaryn ashýǵa jáne kedeıshilikti qysqartýǵa múmkindik beredi. Osy oraıda biz memleket-jekemenshik seriktestigin damytýǵa kómek kórsetýdi odan ári keńeıtetin bolamyz. Bul óz kezeginde memlekettik qyzmet kórsetýdi jaqsartýǵa jáne aýqymdy jekemenshik ınvestısııalar tartýǵa jaǵdaı jasaıdy. Jetinshi, bul ADB-nyń bilimdi damytý maqsatyndaǵy jumysy bolyp tabylady. Bul rette ADB múshe memleketterdegi bilim júıesin jaqsartýǵa barynsha basymdyq beredi.
ADB jınaǵan aqparatyn berý jáne bilimin taratý jumystaryn nyǵaıtady. Kóptegen elder ADB-dan ózge elderde jumys isteı otyryp jınaǵan úzdik praktıkasyn alýǵa qyzyǵýshylyq tanytýda. Elderdegi ADB-nyń turaqty ókildikteri túrli departamentterdiń qyzmetterin úılestirýde jáne «bir ADB» qaǵıdasy boıynsha qatysýshy elderge qyzmet kórsetýde basty ról atqarady.
О́ńirdiń úlken qarjylyq qajettiligin esepke alyp, ADB qarjylyq múmkindikterin nyǵaıtý jáne kedeıshilikti qysqartý úshin qoldaýdy kúsheıtý maqsatynda óz resýrstaryn ońtaılandyrý joldaryn izdestiretin bolady. Osy sebeppen ADB Azııa damý qorynyń (ADQ) kredıttik resýrstaryn Qarapaıym kredıttik resýrstarymen (QKR) aralastyrýdy usynady. Eger usynys maquldansa, ol bizge kredıttik múmkindikterimizdi arttyrýǵa jáne bir ýaqytta ADQ donorlaryna júktemeni qysqarta otyryp, tabysy tómen elderge qoldaýdy kúsheıtedi, dep kórsetti prezıdent. «Bul sonymen qatar ADB-nyń bolashaqta tabıǵı apattar men ekonomıkalyq daǵdarystarǵa jaýapty qosa alǵanda, kez kelgen qarjylyq qajettilikterge den qoıý qabiletin arttyrady».
Qarajatty barynsha maqsatty paıdalaný jáne jaqsy nátıjelerge qol jetkizý úshin Bank óziniń bıznes-prosesterin jetildirip, elderdegi óz operasııalarynyń tıimdiligin arttyrady. Buǵan qosa, ADB qatysýshy elderge jaqsy qyzmetter kórsetý úshin sheshim qabyldaýǵa qabiletti kásiptik-tehnıkalyq kadrlardy tartyp, ózderinde ustaıtyn bolady. Men bizde óńirdiń aǵymdaǵy jáne bolashaq qajettilikterine den qoıý úshin qajetti barlyq kásiptik daǵdylardyń bolýyn qamtamasyz etemin, dedi ADB basshysy.
Azııa-Tynyq muhıty óńiri ózgerdi. Búginde bul óńirde kedeıshilikti azaıtý maqsatynda aýqymdy is-sharalar júzege asyrylýda. Tabys artyp keledi jáne ADB-ǵa múshe kóptegen damýshy memleketter ortasha tabysy bar memleketter qataryna qosyldy. Degenmen, óńirde sheshilmegen problemalar aýqymy da úlken. Osyǵan baılanysty Azııadaǵy iri damý ınstıtýty retinde ADB-nyń aldynda turǵan mindetter de zor. Berik yntymaqtastyqta jumys isteı otyryp, belgili maqsat pen senimdilikti baǵdar etip, biz Azııa-Tynyq muhıty óńirindegi halyqtardyń ómirin jaqsartý maqsatynda ıgi nátıjelerge qol jetkize alamyz, dedi sóziniń qorytyndysynda Azııa damý bankiniń prezıdenti Takehıko Nakao.
Astanada ótip jatqan Azııa damý banki Basqarýshylar keńesiniń 47-shi májilisi búgin aıaqtalady. Tórt kúnge sozylǵan aýqymdy halyqaralyq shara aıasynda kóptegen mańyzdy kezdesýler, konferensııalar, pikir almasýlar, plenarlyq otyrystar uıymdastyryldy. Sonyń biri Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda ótken Halyqaralyq ınvestısııalyq konferensııa. «Invest in Kazakhstan» dep atalǵan shara Ortalyq Azııa aımaqtary jáne Eýropa bıznesmenderi men saıasattanýshylarynyń únqatysý alańyna aınaldy desek artyq aıtqandyǵymyz bolmas. Oǵan mınıstrler, ekonomıster, sarapshylar men damý ınstıtýttarynyń basshylary, bank ókilderi, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi, sondaı-aq Qazaqstanda jumys isteıtin halyqaralyq ınvestor kompanııalardyń basshylary qatysty.
Konferensııany Qazaqstan Premer-Mınıstriniń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev júrgizip otyrdy. Á.Isekeshev óziniń alǵysózinde Qazaqstannyń búgingi ınvestısııalyq ahýalyn jan-jaqty baıandady. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan Ortalyq Azııada ınvestısııa tartý jóninen kóshbasshy bolyp tabylady. «Reformalardyń qarqyny kemigen emes, ınvestısııalyq klımatty jaqsartýǵa, adam resýrstaryn jáne ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyttalǵan jańa serpindi jobalar iske asyrylýda. Qazaqstan úshin eń basty basymdyq – ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy. Bizde eń birinshi kezekte turǵan 6 basym sala bar. Bul azyq-túlik óndirisi, metallýrgııa, hımııa, mashına jasaý, qurylys materıaldary, sonymen qatar biz jumys oryndaryn ashýǵa serpin beretin týrızm, farmasevtıka men jeńil ónerkásipti belsendi qoldaıtyn bolamyz», dedi mınıstr. Budan ári ol elimizde qarqyn alǵan Keden odaǵy aıasyndaǵy is-sharalardyń ınvestorlar úshin tıimdi jaqtaryna toqtaldy. Qazirgi ýaqytta qazaqstandyq kompanııalar osydan birneshe jyl buryn bolǵan rynok jaǵdaıynan múlde bólek ortada damyp jatqanyn aıtyp, bul Reseı jáne Belarýs elderimen qurylǵan ıntegrasııalyq odaqqa baılanysty bolyp otyrǵanyn alǵa tartty. Keden odaǵy degenimiz – 170 mıllıon adamǵa teń rynok deı otyryp, Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna enýge talpynyp jatqanyn, bul óz kezeginde ekonomıkany odan ári básekege tózimdi ete túsetinin tilge tıek etti.
«Qazirgi ýaqytta biz ınvestorlarǵa tıimdiligi joǵary ári yńǵaıly jańa paketter daıyndaýdamyz. Ol ınvestısııalyq tetikterdi qurý jáne qoldaý ǵana emes, sondaı-aq túrli kedergilerdi joıý qadamdaryn qamtıtyn bolady. Biz 10 erkin ekonomıkalyq aımaq qurýdy josparlaýdamyz jáne oǵan halyqaralyq basqarý kompanııalaryn tartýdy kózdep otyrmyz. Qazaqstanda áleýetti jobalar da iske asatyn bolady, olar – iri munaı-gaz jáne taý-ken, geologııalyq barlaý jobalary. Aýyl sharýashylyǵy men ınfraqurylymdardy damytý salasy da óte tartymdy. Azııalyq kásipkerlerdi Qazaqstandaǵy jobalardy iske asyrýǵa shaqyramyn, bizdiń el arqyly Reseı, Belarýs elderiniń rynogyna, Ortalyq Azııaǵa shyǵý múmkindigi paıda bolady. Logıstıkalyq jobalardy damytý arqyly biz Qytaımen aradaǵy shekarada jáne Kaspııde júk porttaryn, logıstıkalyq ortalyqtar salýdy josparlaýdamyz. Bul óz kezeginde Qazaqstanǵa tıimdi tranzıttik el atanýǵa kómektesedi», dedi Á.Isekeshev.
Konferensııada Azııa damý bankiniń Qazaqstan atynan basqarýshysy – Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev ta baıandama jasady. Mınıstr óz kezeginde Qazaqstan ekonomıkasyna tartylatyn ınvestısııalardy arttyrýǵa kómektesetin normalary bar zań jobalaryn Úkimet Parlamentke 2014 jyldyń shildesinde engizetinin atap ótti.
Jańa «ınvestısııalyq paket» Parlamentke bekitý úshin bıylǵy jyldyń shildesinde usynylady dep kútilýde, dedi E.Dosaev.
Sondaı-aq, ol sheteldik ınvestorlarǵa arnalǵan qolaıly jaǵdaılardyń jańa paketine enetin sharalar tizimine toqtaldy. Birinshisi – «jasyl dáliz» qaǵıdasyna sáıkes vızalyq tártipti ońtaılandyrý. Bul shara asa damyǵan elderdiń azamattaryna birjaqty tártippen 90 kúnge deıin vızasyz elge kirý, sondaı-aq sheteldik kompanııalardyń qurylymdyq bólimsheleri basshylaryna ınvestorlyq vızalar berý múmkindigin qarastyrady. Ekinshi shara – ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa sheteldik jumys kúshin tartý jónindegi prosedýralardy jeńildetý. Bul bastama aıasynda ınvestorlarǵa ınvestısııalyq jobany iske asyrý merzimine tolyqtaı sheteldik jumys kúshin tartý jáne nysandy paıdalanýǵa berilgennen keıin bir jyl merzimge kvotasyz ári ruqsatsyz sheteldik jumys kúshin tartý quqyǵy berilmek. Úshinshi shara – sheteldik ınvestorlar úshin zańnamanyń ózgermeýine kepildik berýdi engizý. Mınıstrdiń aıtýynsha, qazirgi tańda uzaq merzimge boljamdy retteý tarıfteri men baǵalardyń, salyq, kóshi-qon jáne ekologııa salalaryna qatysty zańnamalardyń 10 jylǵa deıin «turaqtylyǵy» qaǵıdattary ázirlenip jatyr.
Zańnamalyq túzetýlerdiń tórtinshi toby sheteldik ınvestorlardyń halyqaralyq kommersııalyq arbıtrajǵa shyǵý múmkindigin keńeıtýdi qarastyrdy. Besinshi shara – ınvestısııalyq jobalar aıasynda transulttyq kompanııalarǵa qosymsha qolaıly jaǵdaılar týǵyzý. Al qosymsha yntalandyrýlar retinde nysan paıdalanýǵa berilgen soń memleket tarapynan kapıtaldyq shyǵynnyń 30 paıyzyn ınvestısııalyq sýbsıdııa ótemaqysy retinde berý, 10 jylǵa deıin korporatıvtik tabys salyǵynan bosatý, memlekettik mekemeler, ulttyq kompanııalar jáne ulttyq holdıngter tarapynan ınvestorlar qyzmetine uzaq merzimge kepildi tapsyrys berý sııaqty jeńildikter usynylǵan. Altynshy shara ınvestorlarǵa ruqsatnama jáne olar suraǵan málimetterdi berý máselelerin retteýdi «bir tereze» qaǵıdatyna sáıkes etip Qazaqstan Respýblıkasynyń Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń Investısııalar jónindegi komıtetine tapsyrý bolmaq. Jetinshi shara – aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýge ınvestısııa salǵan sheteldikter úshin taýarlaryn óndirýge ketken elektr qýaty men tasymaldaýǵa jumsaǵan shyǵynynyń bir bóligin sýbsıdııalaý, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵyn júrgizýge arnalǵan jerlerdi jalǵa alý merzimin uzartý. Mınıstr atap ótkendeı, Qazaqstan Azııa damý bankimen 20 jyldaı tabysty yntymaqtastyqta jumys istep keledi. Osynaý az ǵana tarıhı merzim ishinde aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizildi. Atap aıtsaq, táýelsizdik alǵaly biz óz ekonomıkalyq áleýetimizdi eki esege arttyrdyq. Eldiń ishki jalpy ónimi absolıýttik maǵynada 1994 jylǵy 11 mlrd. AQSh dollarynan 2013 jyly 220 mlrd. dollarǵa ósti.
Konferensııada sondaı-aq, Qazaqstan tarapynan «Báıterek» UBQ basqarma tóraǵasy Qýandyq Bıshimbaev, Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstri Nurlan Qapparov, Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstri Mahmut Qasymbek, sheteldik qonaqtar arasynan ESKATO-nyń atqarýshy hatshysy Shamshad Ahtar, «Toıota Motor Evropa» prezıdenti Dıde Lerýa sóz sóıledi. Konferensııa qatysýshylary elge qarjy salymyn tartýǵa múmkindik týǵyzatyn Qazaqstannyń ekonomıkalyq, qarjy júıesi men memlekettik saıasatynyń damýyn, sonymen qatar aımaqtyq, sol sııaqty ǵalamdyq aýqymdaǵy múmkindikterin talqylady. Munyń barlyǵy Qazaqstanda óndiriletin taýarlar men ónimderdiń birlesken jobalaryna ınvestısııa tartý, sonymen qosa, otandyq jáne sheteldik óndirýshiler arasynda saýda jáne iskerlik qarym-qatynastardy ornatýdy kózdep otyr.
Is-shara aıasynda sonymen qosa, sheteldik áriptesterdiń Qazaqstannyń eksporttyq jáne ındýstrııalyq bolashaǵyna tolyqtaı kóz jetkizý úshin ınvestısııalyq jobalardyń kórmesi ótkizildi.
* * *
Azııa damý bankiniń basty maqsattarynyń biri Azııa elderindegi kedeıshilikti tómendetý máselesi ekeni ras. Basqarýshylar keńesiniń 47-májilisi barysynda bul taqyryp ta nazardan tys qalǵan joq. Inklıýzıvtik ósý jolymen áleýmettik kirister máselelerine arnaǵan talqylaý osy máseleni qaýzady. Semınarǵa Halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi japondyq agenttiktiń vıse-prezıdenti Shıgerý Kııama, CIBC ınfraqurylymdyq qarjylandyrý tobynyń ǵalamdyq damý jónindegi dırektory jáne basqarýshy dırektory Loren Mahon, Qazaqstan Respýblıkasy Memleket-jekemenshik áriptestigi ortalyǵy, dırektorlar keńesi vıse-tóraǵasy Ǵalymbek Mamraev jáne Úndistandaǵy ADB basqarýshysynyń orynbasary jáne Úndistan Úkimeti qarjy mınıstrligi, ekonomıkalyq ister departamentiniń hatshysy Arvınd Maıaram, taǵy basqalar qatysty. Talqylaýǵa Avstralııa qarjy mınıstri, parlamenttik hatshysy Stıven Kıobo jetekshilik etti.
Kedeıshilikti tómendetý maqsatynda Ortalyq Azııa úshin múldem jańa baǵyt – memleket-jekemenshik áriptestigi jáne remýnısıpalızasııalaý usynylyp otyr. Atap óterligi, qazirgi tańda Azııa men Tynyq muhıty jaǵalaýyndaǵy elderde aıtarlyqtaı ekonomıkalyq ósý baıqalady. Alaıda, ol birinshi kezekte ekonomıkanyń óndirýshi salasyna negizdelgen. Bir jaǵynan bul quptarlyq. О́ıtkeni, tabıǵı resýrstardy óndirý salasy damıdy, jańa jumys oryndary ashylady, bıýdjet qarjysy molaıady, áleýmettik baǵdarlamalar tabysty júzege asyrylady. Soǵan qaramastan, shıkizattyń álemdik baǵaǵa qatty táýeldiligi, ekonomıkanyń turaqtylyǵyna, sáıkesinshe memlekettiń áleýmettik mindettemelerin oryndaý qabilettiligine qaýip tóndiredi. Sondaı-aq, kóptegen elderde qalalyq jáne aýyldyq turǵyndardyń ómir súrý deńgeıinde aıtarlyqtaı aıyrmashylyqtar baıqalady. Mundaı aıyrmashylyqtar ásirese, halyqtyń kóp bóligi aýylda turatyn Ortalyq Azııa aımaqtary úshin alańdaýshylyq týǵyzarlyq dárejede.
Bul problemany sheshýdiń bir joly jeke kásipkerlik deıdi sarapshylar. Sebebi, shaǵyn jáne orta bıznes kez kelgen memlekette ekonomıkanyń qorǵany bolyp tabylady. Áıtse de, shaǵyn bıznestiń damýynda memlekettiń róli aıryqsha. Ol shaǵyn kásipkerlikti damytýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzyp, kedergilerdi joıýǵa yqpal etedi. Bul jerde memleket-jekemenshik áriptestigi ınstıtýty asa tıimdi qural bolyp tabylady. Halyqaralyq tájirıbede memleket-jekemenshik áriptestik negizindegi jobalardyń deni turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynda júzege asyrylady. Memleket-jekemenshik áriptestigi tetikteri arqyly jobalardy oryndaýdyń tıimdi sektorlary sýmen qamtamasyz etý, jylý jáne kógildir otynmen qamtý, sondaı-aq, qatty turmystyq qaldyqtardy qaıta óńdeý bolyp tabylady. Azııa damý banki jıynynda dál osy taqyrypqa aıryqsha nazar aýdaryldy. Memleket-jekemenshik áriptestiginiń kómegimen qaıta mýnısıpalızasııalaý arqyly azamattardyń ál-aýqatyn kóterý durys júzege asyrylǵan jaǵdaıda barynsha tıimdi tetik bolmaq. Qazaqstanda mundaı tájirıbe qazirdiń ózinde bar. Úkimet Azııa damý bankimen birge «Qalalyq ınfraqurylymdardy qarjylandyrýdyń balamaly tetikteri» jobasyn qolǵa ala bastady. Joba aıasynda Qazaqstannyń shaǵyn qalalarynda qalalyq ınfraqurylymdy damytý, jekelegen basym jobalarǵa jeke sektorlardy qatystyrý úshin qolaıly jaǵdaı jasalady.
Sarapshylar toby qazirdiń ózinde tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jasaýǵa kiristi. Bul qujatta árbir tańdalynyp alynǵan mekemeniń qyr-syry, jańalaý múmkindikteri egjeı-tegjeıli kórsetiletin bolady. Bir qaraǵanda mundaı qadam yńǵaısyz kórinýi de múmkin, óıtkeni, kommýnaldyq ınfraqurylym árqashanda strategııalyq sıpatta boldy, degenmen, ony jeke sektorǵa ótkizý joq degende, qaýipsizdik jaǵynan paıdaly. Ekinshi jaǵynan, memleket kommýnaldyq mekemelerdi qoldaý arqyly oǵan qomaqty qarjy jumsaýǵa májbúr. Sebebi, isten shyqqan ınjenerlik jelilerdi jóndeý, basqa da problemalyq jaıttar bıýdjet úshin az salmaq emes. Joba aıasynda atalǵan tórt kásiporynnyń bazasynda qajetti jańǵyrtýlardy júzege asyrýǵa múmkindik beretin jeke ınvestısııalar tartýdyń tetikteri jasalady. Onyń ústine ınvestorlarǵa salynǵan qarjylardy kóbeıtýge jáne qaıtarýǵa kepildik beriledi. Nátıjesinde Qazaqstanda qalalyq ınfraqurylymdardy tabysty jańǵyrtýǵa jáne ınvestorlar tartýǵa keń jol ashatyn yqpaldy naryqtyq tetikter iske qosylady.
Azııanyń damýshy ekonomıkasy memleket-jekemenshik áriptestigi úshin barynsha zor múmkindikter jasaýy kerek jáne jasaı da alady. Ol óńirge qajetti ınfraqurylymdyq jobalar men jeke kapıtal tartýǵa, aımaqta ınfraqurylymdyq tapshylyqty qysqartýǵa baǵyttalýy kerek. Azııa damý bankiniń májilisine qatysýshylar osylaı dep málimdedi.
«Azııadaǵy ınfraqurylymdyq tapshylyqtyń aýqymdylyǵy sondaı, biz jeke ınvestorlar men memlekettik sektor árqaısysy jeke júrip atalǵan tapshylyqtyń ornyn toltyra alady dep úmittene almaımyz. Bizge tetikterdi iske qosyp qoǵam talap etip otyrǵan qyzmetti kórsetý úshin memlekettik ári jeke ınvestısııalardyń birlesken is-qımyly qajet», dedi ADB Jeke sektor isteri jónindegi departamentiniń bas dırektorynyń orynbasary Maıkl Barroý.
Azııa damý banki semınary barysynda memleket-jekemenshik áriptestigi jobalaryna qatysý úshin jeke jáne ınstıtýttyq ınvestorlardy tartý joly talqyǵa salyndy, sondaı-aq, MJÁ jobalaryn tabysty júzege asyrýǵa kedergi keltiretin derekter nazarǵa alyndy. Azııa elderine qajetti zańnamalyq, normatıvtik-quqyqtyq qujattarmen qamtamasyz etýmen qatar, tolyq aqparattandyrý negizinde memleket-jekemenshik áriptestigi jobalaryn daıyndaý jáne júzege asyrýdy tıisti deńgeıde qolǵa alý kerek. Memleket-jekemenshik áriptestigi jobalaryn daıyndaýǵa mol kúsh jumsalyp jatqanyna qaramastan bul jumystar áli kúnge deıin ózine mindetteme alyp, olardy ınvestısııalaýǵa nıet bildiretin ınvestorlardy jetkilikti kólemde tarta almaı otyr, deıdi mamandar.
* * *
Azııa damý banki Basqarýshylar keńesiniń otyrysy sheńberinde sondaı-aq, II Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik konferensııanyń I plenarlyq otyrysy bolyp ótti. Plenarlyq otyrysqa Indonezııa qarjy mınıstri Mýhammad Hatıb Basrı, Úndistan Qarjy mınıstri Palanıapan Chıdambaram, BUU Bas hatshysynyń orynbasary, BUU Azııa jáne Tynyq muhıtyna arnalǵan ekonomıkalyq jáne áleýmettik komıssııanyń atqarýshy hatshysy Shamshad Ahtar, Birikken Ulttar Uıymy ónerkásiptik damý boıynsha bas dırektory Lı Iýn, Azııa damý bankiniń vıse-prezıdenti Bındý Lohanı jáne basqalar qatysty.
Jahandyq ekonomıka turaqty jáne teńdestirilgen ósimniń jańa jolynda ornalasqan. Sońǵy jyldar ishinde damýshy memleketterdiń róli aıtarlyqtaı arta tústi. 2008 jyly álemdik qaýymdastyq damýshy memleketter álemniń ekonomıkalyq kartasynda kúshter teńgerimin qaıta qura alady degen toqtamǵa keldi. Bul úrdis eki onjyldyqqa sozylady dep boljanǵanyna qaramastan, ol sońǵy bes jyl ishinde aıaqtaldy. Búgingi tańda qurylymdyq reformalar álemdik daǵdarysqa jol bermeýdiń basty basymdyqtarynyń biri sanalady. Eýroaımaq, Azııa men Qytaı memleketteri ózderiniń ekonomıkalyq damý ósimi úlgilerinde eleýli ózgeristerge tap bolsa, al G20 elderi ózderiniń sońǵy mámilelerinde aldaǵy 5 jyl ishinde IJО́ ósimine 2 paıyz kóleminde shekteý belgiledi. Sondyqtan plenarlyq otyrystyń taqyryby retinde «Jahandyq ósimdi qalpyna keltirý: jańa ekonomıkalyq jáne ınstıtýttyq draıverler» alynyp otyr. Plenarlyq otyrys barysynda uzaq merzimdi keleshekte turaqty ósim úshin qajetti sharalar, ósimniń jańa strategııasyndaǵy Azııa men Ortalyq Azııanyń róli, Qytaıdaǵy reformanyń jahandyq ekonomıkaǵa áseri, Erkin saýda týraly kelisim arqyly álemdik ekonomıkany aımaqtandyrý qajettigin qoldaýshylar jáne qarsy shyǵatyndar, jahandyq úılestirý saıasaty, damyǵan elderdegi monetarlyq saıasatty qalypqa keltirý úshin qajetti sharalar, oblıgasııalardyń Azııa naryǵyn damytýdyń joldary sóz boldy.
* * *
47-shi májilis aıasyndaǵy sharalar qatarynda «Qazaqstan-2050: qazirgi zamanǵy ınklıýzıvtik qoǵam jolynda» kitabynyń tanystyrylymy ótkenin de erekshe atap ótýge bolady. Kitaptyń tanystyrylymyna qurastyrýshy-avtorlar – Nazarbaev Ýnıversıtetiniń prezıdenti Shıgeo Katsý, Damýshy naryqtar forýmynyń aǵa sarapshysy, Dúnıejúzilik banktiń aımaqtyq burynǵy vıse-prezıdenti Iohannes Lınn, sondaı-aq, Sentennıal Grýp prezıdenti ári tóraǵasy Harınder Kolı qatysty.
Halyqaralyq sarapshylardyń qatysýymen Nazarbaev Ýnıversıteti bazasynda daıyndalǵan kitapta Elbasynyń 2012 jyldyń jeltoqsanynda jarııalanǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasyn júzege asyrýǵa qatysty táýelsiz oı-pikirler jınaqtalǵan. Jınaqta negizinen atalǵan Strategııany júzege asyrý maqsatyna jetýdiń joldary qaralǵan.
Qazaqstannyń 2050 jylǵa qaraı damyǵan 30 eldiń qataryna kirý múmkindiginiń joǵary ekendigi kitaptyń negizgi túıini deýge bolady. Onda Strategııany júzege asyrýdyń 7 basym baǵyty belgilengen. Olar: turǵyndardyń bilimi men densaýlyǵyna erekshe kóńil bóle otyryp, adam áleýetin damytý, tıimdi energetıka, aımaqtar men qalalardy damytý, ártaraptandyrylǵan zamanaýı ınnovasııalyq ekonomıka, aımaqtyq jáne ǵalamdyq ekonomıkalyq ıntegrasııa men yntymaqtastyq, turaqty jáne ashyq ekonomıkalyq ári saıası ınstıtýttar qurý. Dúnıejúzilik banktiń aımaqtyq eks-prezıdenti Iohannes Lınn kitaptyń tanystyrylymyna arnalǵan baspasóz konferensııasynda Qazaqstan keıbir kórsetkishter boıynsha qazirdiń ózinde aldyńǵy qatarly 30 eldiń quramyna kiretinin atap ótti.
«Jalpy alǵanda, kitap aldaǵy 50 jylda álem qalaı damıdy, XXI ǵasyrdyń ortasynda álemdik kóshbasshy elder qaı elder bolmaq, jahandyq jylyný úrdisi Qazaqstanǵa qalaı áser etedi, Qazaqstan 50 damyǵan el qatarynan 30 damyǵan elder qataryna qalaı kiredi, Qazaqstanda densaýlyq saqtaý men bilim berý júıesi eýropalyq deńgeıge jete ala ma degen sekildi mańyzdy suraqtarǵa ǵylymı jaýap izdeıdi», dedi Iohannes Lınn.
* * *
Takehıko Nakao,
Azııa damý banki prezıdenti:
Qazaqstandy qoldaýǵa qashanda daıynbyz
Azııa damý banki Basqarýshylar keńesiniń 47-shi májilisi aıasynda sondaı-aq, Azııa damý banki prezıdenti Takehıko Nakao arnaıy baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Qazaqstandyqtarmen qatar, shetel jýrnalısteri de qatysqan brıfıngte Takehıko Nakao Azııa damý banki men Qazaqstan yntymaqtastyǵyna qatysty birqatar suraqtarǵa jaýap berdi.
– Siz Qazaqstannyń jańa Jibek jolyn qurý týraly bastamasyn qalaı baǵalaısyz?
– Árbir memleket óz deńgeıinde, aımaqtyq deńgeıde, óziniń jeke kún tártibin bekitedi. Ortasha merzimdi kezeńde aımaqtyq yntymaqtastyqty jáne ıntegrasııany alǵa jyljytýdy maqsat etip otyrmyz. Meniń aıtaıyn degenim, Qazaqstan jáne Qytaı tarapynan bolatyn bastamalar, mysaly – «Jibek jolyn uıymdastyrý», munyń barlyǵy quptarlyq. О́ıtkeni, bul bizdiń bankimizdiń múshe memleketteriniń kúshin biriktirýge múmkindik beredi. Biz atalǵan memleketterdiń kúshin biriktirý úshin Qytaı men Ortalyq Azııa arasynda ózara is-qımyldy qoldaımyz. Ortalyq Azııanyń maqsaty – Ońtústik Azııamen birigý. Biz bul ıdeıany júzege asyramyz. Men Túrikmenstan, Tájikstan, О́zbekstan, Aýǵanstan jáne Pákistan aımaqtaryndaǵy ıntegrasııany aıtyp otyrmyn. Osynyń nátıjesinde biz Ońtústik pen Azııanyń ortalyq bóligin biriktiremiz. Ortalyq Azııa elderimen Qytaı arasynda Jibek jolyn qurý týraly ıdeıa aıtyldy. Biz elderdiń ózara is-qımyldy jaqsartý boıynsha sharalaryn qoldaımyz.
– Álemde Eýroodaq bar, endi eýrazııalyq ekonomıkalyq aımaq paıda bolmaq, al transtynyq muhıty áriptestigi bolýy da múmkin. Sizdiń oıyńyzsha mundaı birlestikter, elderdiń ekonomıkalyq jáne saıası qarym-qatynasynyń damýyna jol ashýy múmkin be?
– Integrasııaǵa qatysty bastamalar óte kóp. Ol Keden odaǵy, Eýropa odaǵy jáne basqalar. Men atalǵan bastamalar birigý jaǵynan da, ózara is-áreketti jaqsartý jaǵynan da óte paıdaly dep bilemin. Budan buryn biz osyndaı ıdeıalardy aıtqan kezde aımaqtyq yntymaqtastyqty maqsat etetinbiz. Qazirde ǵalamdyq yqpaldastyqqa ıek artýǵa bolady. Iаǵnı keıbir birlestikter men odaqtar kerisinshe, saýda boıynsha dıvergenttik yqpal etýi múmkin. Odaq saýda qarym-qatynastaryn ornatýǵa jol ashatyny belgili. Sondyqtan men odaqtar, birlestikter arqyly saýda múmkindikterin ashý, sondaı-aq, osy ıdeıalar negizinde alǵa jyljıtyn qurylymdyq reformalardyń mańyzdylyǵyn aıryqsha atap ótkim keledi.
– Kez kelgen damý ınstıtýty jańa eldermen áriptestikten bastap, yntymaqtastyqtyń qatań sharttaryn qoıatyny belgili. Jáne senimniń artýyna baılanysty qarjylandyrý sharttary jeńildeı bastaıdy. Al, ADB men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyq sharttary 20 jyl ishinde qalaı ózgerdi?
– Bıyl biz Qazaqstanmen ózara is-qımyldyń 20 jyldyǵyn atap ótemiz. Biz Qazaqstanǵa 3,5 mlrd. dollar qaryz berdik jáne áleýetti arttyrý úshin tehnıkalyq kómek kórsettik. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan joǵary deńgeıdegi orta kirisi bar el bolǵandyqtan, bizdiń qarjylandyrý múmkindikterimiz 50 bazalyq baptarǵa ósti. Qazir paıyzdyq mólsher osy ýaqytqa deıingimen salystyrǵanda ondaı joǵary emes. Ortasha mólsher 9,5 paıyz deńgeıinde. Al, eko
