Jalpy, bilim beretin mektepti bitirýshi túlekterimiz joǵary oqý oryndaryna túsýi kezinde tańdaý pánderi belgilengen. Olar sol boıynsha UBT synaǵynda test tapsyryp, memlekettik grantqa ıe bolyp júr. Osy arada aıtarym, 11-synypty bitirýshilerdiń tańdaý pánderi jaıly jurtshylyqqa oı tastaý edi. Jalpy bilim beretin mektepte barlyq pánder Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitken standart boıynsha oqytylady. Sol arqyly jastar belgili dárejede bilim alady. Biraq UBT-ǵa joǵary deńgeıde daıyndyqpen qatysý, qalaǵan mamandyǵyna qol jetkizý úshin olar barlyq pándi oqı bermeıdi. Tek bolashaq mamandyǵyna qajet pánderdi ǵana jattap alýǵa tyrysady.
Aıtalyq, qazirgi kezde bolashaq ekonomıst, programmıst, arhıtektor, ınjener mamandyǵyn alǵysy keletin úmitkerler úshin tańdaý páni geografııa belgilengen. Oqýshylar 9-synyptan bastap osy pándi jan-jaqty oqıdy. Iаǵnı, olar dúnıejúzilik kartada kórsetilgenderdi, óz Otanymyzdyń geografııalyq aýqymyn tolyq jattap alýǵa tyrysady. Bul olardyń logıkalyq oılaýyna keri áser etpeı qoımaıdy. Jattap alǵan dúnıe adamnyń oıynda uzaq júrmeıdi. Ýaqyt óte kele umytylyp qalady. Aıtalyq, joǵaryda aıtqan ekonomıst, programmıst, arhıtektor, taǵy basqa mamandyqtar boıynsha oqıtyn stýdentter ýnıversıtetter men akademııaǵa túsken soń álgi geografııa páni qosalqy qyzmet atqaryp, negizinen joǵary matematıkaǵa den qoıady. Sonda 9-synyptan bastap 3 jyl boıy tańdaý páni bolǵan geografııa jaıyna qalady. Árıne, UBT-da túlekterdiń bári de matematıkadan emtıhan tapsyrady.
Degenmen, ol kezde dál geografııa pánindeı jan-jaqty oqı qoımaıdy. Osydan túıer oı, bolashaqta ekonomıst, programmıst, arhıtektor bolǵysy keletin úmitkerlerge matematıkadan da tereńdetip bilim berý kerek tárizdi. Jalpy, matematıka pánin jaqsy oqyǵan oqýshy qaı mamandyqty bolsyn ıgerip ketedi. Akademık Asqar Jumadildaev: «Matematıka eń aldymen oqýshylardyń durys oılaý mádenıetin qalyptastyrady, damytady jáne ony shyńdaı túsedi» dese, «Matematıka – barlyq ǵylymnyń patshasy» deıdi K.Gaýss. Bul sózderdiń de astary tereńde jatqany anyq. Qaıtalap aıtamyz, joǵarydaǵy mamandyqtarǵa keleshekte geografııadan góri, matematıkany tańdaý páni etip alsaq utylmas edik. Oıdy oı qozǵaıdy demekshi, adam janynyń arashasy bolatyn keleshek dárigerler joǵary oqý oryndaryna túsken kezde olardyń tańdaý páni bıologııa bolyp sanalady. Bul arada da talapkerler sol pándi jan-jaqty oqyp, testte kórsetilgen suraqtardyń jaýabyn oı óresi jetkenshe jattap alady. Iá, bıologııa úlken ǵylymnyń salasy. Onyń termınderin ne bolmasa ataýlaryn ýaqytsha jattap alǵannyń paıdasy shamaly.
Mysaly, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq tehnologııanyń damyǵan kezinde syrqat dıagnozyn qoıý, dáriniń quramyn bilý, analızderin saraptaý kezinde bıologııadan góri hımııa pániniń, ıaǵnı hımııa ǵylymynyń orny bólek. Osyǵan oraı, meniń usynysym – bolashaq dárigerlerdiń tańdaý pánderi hımııa men bıologııa bolsa deımin. Bul arada UBT boıynsha test tapsyratyndar tek dári-dármek salasyn tańdaǵandar ǵana hımııany tańdaý páni etip alatynyn bilemin. Degenmen, medısınaǵa hımııa páni jaqyn ekenin esten shyǵarmaı, mektepten bastap osy salany tereńdetip qolǵa alsaq quba-qup. Al munaı-gaz salasyn tańdaǵan talapkerlerdiń tańdaý páni hımııa emes, fızıka. Sózim dáleldi bolý úshin mysalǵa júginelik. Benzınniń túrleri hımııalyq jolmen ózgertilip otyrady. AI-72 markaly benzınde hımııalyq zat – qorǵasyn teraetılaty joq. Al AI-76 markaly benzınde teraetılaty bolady. Muny hımııalyq zattardyń qosyndysymen ózgertip otyrady. Kópti tolǵandyryp júrgen taǵy bir másele bar. Ol joǵary oqý oryndaryna túsken stýdentterdiń bilim sapasynyń tómendegendigi.
Shyndyǵynda, mamandyqqa daıyndaıtyn bilim ordalarynyń oqytýshylarymen oı bóliskende olar da bul pikirdi qoldaıdy. Munyń sebebi ne, degenge keletin bolsaq, ıaǵnı meniń mekteptegi qyzmetimniń nátıjesine súıener bolsaq, muǵalimder 9-synypqa deıin barlyq pánderdi jan-jaqty oqytady. Keıin tańdaý pánderi degenge jetken tusta oqýshylar kóbine kóp soǵan den qoıady. Ata-analary da UBT-ǵa daıyndyqty bastap ketedi. Seniń búkil ómirińdi sarp etip bergen bilimiń jaıynda qalyp, tańdaý pánderi boıynsha aqyly túrde oqytýǵa kóshedi. Osylaısha, eki udaı oıda júrgen oqýshy UBT-ǵa kerek kitaptardy jattaýmen júrip, ózge pánderge mán bere qoımaıdy. Osydan keıin tıisti ball jınap, joǵary oqý ornyna túsken soń mektepte oqyǵan pánderi boıynsha bilim salystyrǵanda olqy soǵyp jatady. Onyń ústine úsh jyl boıy jan salyp oqyǵan tańdaý pánderi syrt qalyp, ózge pánder tereńdetilip oqytyla bastaǵanda olar qatty qınalady.
Endeshe, UBT-ǵa tańdaý pánderdi alǵanda osy jaǵyn da oılastyrý kerek sekildi. Sózimniń túıininde aıtarym, joǵary oqý oryndaryna túsý kezinde ázirlik jasaıtyn tańdaý pánderin mamandyǵyna qaraı tańdasaq utylmas edik. Sebebi, kóp jaǵdaıda oqýshylar osy tańdaý pánderiniń jeteginde júrip ózge pánderden bilimsiz qalyp barady. Zaman talaby muny kóteretin emes. Bilim men biligiń bolmasa, isiń ilgeri baspaıdy. Soǵan oraı, UBT-ny uıymdastyrýshylar tańdaý pánderin qaıtadan bir saraptan ótkizse degen pikirdemiz.
Moldahan SOVETHAN,
Astana qalasy №51 mektep-gımnazııasynyń joǵary sanatty muǵalimi.
