Máńgilik muńnyń qulpytasy

Kelse eken ákem!.. Kórsem eken ákemdi!.. Kókiregine tunǵan osy bir qos qanatty qııalmen ómir súrip, ǵumyr keship kele jatyr. Sol qııalynyń talǵan bir shaqtary da az bolmaǵan. Talaı bir talyqsyp, shaldyǵyp bara jatqan shaqtarynda myna jaryq álemnen áldeqashan ǵaıyp bolǵan qaıran áke túsine kirip, býlyǵyp jylap jatqan jalǵyz ulyn jubatyp, muny sol bir tátti uıqysynan oıatyp, boıyna qaıta bir kúsh-qýat quıyp, oıyn túzep, eńseletip, turǵyzyp jiberetin. Kúni búginge deıin rýhymen jelep te, jebep te kele jatqan, qan maıdannan qaıtpaı qalǵan sol ákeniń sońynan eńbektep  qalǵan alty aılyq ul myna ómirdiń áke sabaqtap ketken máńgilik ólmeıtin tamyrynan nár alyp endi mine, ózi de elge aǵa boldy. 1941 jyldyń 28 aqpanynda beı­­kúná jaryq dúnıeniń esigin ashqan Qaıyrly da óz ákesi Qamzeniń jer álemde tutanyp júre bergen soǵys­qa sol 1941 jyldyń 3 tamyzy kúni attanyp ketip bara jatqanyn da bile qoımady. Bertin... tym bertin, esi kirip, erjete bastaǵan balań kúnderi ǵana ár balanyń, árkimniń ákesi bola­dy eken-aý degen oıǵa kelgeni bar-dy. – Meniń ákem qaıda eken? Mende nege áke joq?!. Osy bir saýaldy da azapty oılar mazalaǵan shaqtarda qaısar kóńili jasyp ta qalatyn. Qos janaryna muń tolyp, jany jabyrqap sala beretin shaqtary da az bolmaǵan. Sol jabyrqaý da tosyrqaý kóńilmen júrip erjetti, azamat bolyp ósken shaǵynda ákesi Qamze Qurmanovtyń Uly Otan soǵysynda habarsyz ketkenin bilip edi bul. Keshegi soǵysta habarsyz ketken ákeniń sońynda qalǵan jalǵyz tuıaq, jalǵyz uldyń kúni búginge deıin jan júreginiń tilim-tilimi shyǵyp, syzdaıtynyn bir ózi ǵana biledi.Onyń syzy da bir ózine ǵana málim. Qaıran ákeniń ne beınesin kóz aldyna elestete almaı, nebir sýretin taba almaı kúni búginge deıin qınalyp kele jatqany da bir ózine aıan jaı. Áıteýir, ákesiniń kózin kórgenderden ákesi jaıly suraýmen bolatyn, soǵan da aldanyp, jubanatyn. – E, shyraǵym-aı, nesin suraısyń, seniń ákeń, jaryqtyq, abzal bir azamat edi-aý,– dep bastalar kóz kórgenderdiń sol ár áńgimesin estı berýge kúni búginge deıin qumar. Bul joly da jasy toqsannan asyp bara jatqan Zátken ájemizdiń: – Seniń ákeńniń soǵysqa qalaı attanǵany kúni búginge deıin kóz aldym­da. Esimde ǵoı... esimde ǵoı bári de! Jaryqtyq, sabyrly, ma­ń­­ǵaz edi ǵoı seniń ákeń! Soǵysqa atta­­nyp bara jatyp ta sol jaısań mine­zi­nen bir tanbady. Jylap-syq­tap jat­qandardy da ózi tyıyp tasta­ǵan edi. – Jylamańdar! Bizdiń tileýimizdi jylamaı tileńder. Áne, meniń apamdy kórmeısińder me?! – dep óziniń týǵan anasy Rahılany kórsetti seniń ákeń. Jaryqtyq, Rahıla ájeń kózine bir tamshy jas almastan, seniń ákeńdi óz bosaǵasynan bir Alla­dan tilek tilep shyǵaryp salyp edi-aý. Seniń anań Momaqan, men... taǵy da kóp kelinshek bar Qamzelerdi Kókshetaýǵa deıin shyǵaryp saldyq. Qudaı saqtasyn, vokzal basy halyq­qa syımaı ketipti. Ákeńderdi mingiz­gen dáý vagonnyń úlken esigi jabylmaǵan qalpy, poıyz orny­nan jyljı berdi. Aqyryn jyl­jyǵan sol poıyzdyń sońynan bir eli qalmaı, qol bulǵap ere júrip, qudaı-aý, bir on shaqyrymdaı jer-aý deımin, on besinshi razezge deıin shy­ǵaryp salǵanbyz. Sol ǵoı, aınalaıyn!.. Qyryq birinshi jyly dál qyryq bir jasynda soǵysqa attanǵan Qaıyrlynyń ákesi Qamze Qurmanov Kýrsk ıinindegi alapat qan-qasap shaıqasta opat bolǵany anyq edi. Habarsyz ketti degen «qara qaǵaz» da kelipti eline. Qaıyrlynyń atasy Qurman men ájesi Rahılanyń, óz anasy Momaqannyń arqalaryna salyp, kóterip júrip asyraǵan, bir ákeniń sońynan eńbektep qalǵan jalǵyz uly Qaıyrly da jetimdiktiń de, joqshylyqtyń da ashy dámin tatyp ósti. Kókshetaýdaǵy jetim balalarǵa arnalǵan mektep pansıonynda oqý oqyp, bilim aldy. Onan keıin júrgizýshi de boldy. Onan keıin joǵary oqý ornyna túsip, joǵary bilimdi dáriger mamandyǵyn alyp, ár jerde qyzmet jasady. Býrabaıdaǵy irgeli bir shıpajaıdyń bas dárigeri bolyp, qatarynan 31 jyl soǵan basshylyq jasady. «Qazaqstannyń eńbek sińirgen dárigeri», «Býrabaı aýdanynyń qurmetti azamaty» syndy ataq-dárejeleri jáne de bar. Burynǵy Kókshetaý, onan keıin Aqmola oblystyq máslıhatynyń depýtaty bola júrip, el táýelsizdigin nyǵaıtýdyń bastaý isteriniń bel ortasynda júrdi. Kópshilik Qaıyrly aǵany Býrabaıdyń búgingi ıesi dep te, shynaıy janashyry dep te tanıdy. Arǵy tegi han Abylaıdan tamyr tartatyndyǵyn aıta otyryp, ol ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan bastap Býrabaıdyń tabıǵaty men ekologııasynyń nasharlap kele jatqandyǵyna bıliktiń de, jurtshylyqtyń da nazaryn aýdara bildi. Kóz jasyndaı móldiregen kólderiniń tunyǵy laılanyp, sýy tartylyp bara jatqandyǵyn da, qaraǵaıy men qaıyńynyń retsiz otalyp jáne de nebir qurylystardyń beı-bereketsiz júrgizilip jatqandyǵyn aıtyp ta dabyl kóterdi, osy tuıyqtan shyǵýdyń joldaryn usyndy. Sol belsendiligi bireýge unady, bireýge unamady. Alaıda kóz aldyndaǵy Býrabaıdyń adam taǵylyǵynan tunshyǵa bastaǵan taǵdyryna beıjaı qaraı almady. Eń áýeli Býrabaı kólderinen tehnıkalyq jáne turmystyq múddeler úshin sý alýdy toqtatý kerek, bul úshin jerasty sý kózderi jetip artylady degen Qaıyrly Qamzeulynyń oıy­nyń durystyǵyna endi kóz jete bastaǵandaı boldy. Býrabaı úshin «aıǵaıshyl» atanǵan Qaıyrly Qur­manovtyń kóńili ornyǵarlyqtaı sha­rýalar qolǵa alynyp, kóp máse­le­lerdiń túıinderi sheshile de bastady. – Búgingi kúni Býrabaı qaıta tú­lep, qaıta jasanyp jatsa, ol Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń arqasy dep bilemin. Bir meniń on bes-jıyrma jyl boıǵy janaıqaıyma kim qulaq asyp edi? Elbasy Býrabaıdyń qaıtalanbas sulýlyǵy men ǵaja­ıyp tabıǵatyn keler urpaqqa qaz-qalpynda jetkizý kerek dep aıtty da, Býrabaıdyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, bul arany álemdik deńgeıdegi kýrort ortalyǵyna aınaldyrý jóninde tapsyrmalar bermegende biz búgingi Býrabaıdan áldeqashan aıyrylyp ta qalatyn edik, – dep sál-pál oıǵa berildi. Álgindeı bolǵan joq jadyrańqy qalyppen: «Men Elbasyn buryn da jaqsy kórýshi edim, seniń «Álemdi júregine syıǵyzǵan» atty kitabyńdy oqyp, Elbasyna tipti de tánti boldym», dedi. Bul zeıindi de zerek kóńildi, parasatty da oıly aǵanyń júrekjardy adal nıeti bolatyn. El aǵasy sol Býrabaı kórkeıe tússin degen oı nıetimen Abylaı han men Sáken Seıfýllınniń eskertkish bıýsterin de óz qolymen turǵyzdyrdy.Qashan bolsyn óner adamdaryn qoldap, olarǵa qamqor qolyn sozyp júrgeni de súısindiredi. О́z tóńiregine nebir jaqsylar men jaısańdardy jınaı biletin jáne de kembaǵyl jandarǵa qaıyrymdylyq jasaýǵa kelgende «Atymtaı jomarttyq» tanytar adamı kelbetine de rıza bolaryń bar. Býrabaıǵa demalý úshin aǵy­lyp kelip jatqan qazaq eliniń nebir jaısań jandarynyń bári de Qaıyrly Qurmanovtyń meımandary ma dep qalaryń da bar.Ańqyldaǵan janymen aq dastarqanyn jaıyp, qarsy alyp jatqannan jańylar da, jalyǵar da emes. Sondyqtan da «Elińde kimiń bar?» degen saýal qoıylar bolsa, Kókshe óńiriniń halqy eń áýeli osy Qaıyrly Qamzeulynyń esimin atary da anyq.Táýelsiz elimizdiń «Qurmet» jáne «Parasat» ordenderine ıe bolǵan da bizdiń osy Qaıyrly aǵamyz! Bul qurmet pen bul parasatty syıǵa ol ábden laıyqty jan ekendiginiń daý týdyrmasy anyq. Nesin aıtasyz, óziniń talabymen, óziniń adal eńbegimen mańdaıyna jazǵan yryzdyǵyn terip jep, elge tanymal, qalyń jurtyna qadirli azamat bola bildi. Eń bastysy, júzi jarqyn, beti ashyq, eshkimniń aldynda uıalmaıtyndaı, maǵynaly da mándi, ónegeli ǵumyr keship kele­di. Tóńiregine bar jaqsy, jaı­sań­dy jınap toptastyra biler bıik adamı qasıetterimen, syrbaz da mańǵaz keıpimen, aq sóılep, ádi­lin aıta biler órshil minezimen, qany­na tartqan tektiligimen irileý kóri­ne­tin Qaıyrly Qamzeulynyń jan dú­nıesindegi meıirim men izgilikti ta­nı bil­gen de abzal. Bir boıyna bit­ken sol abzal adamı qasıetterin tanı alsań, Qaıyrly Qamzeulyndaı azamattyń jan syryna qanyǵa túseriń de anyq. Sol Qaıyrly aǵanyń máńgi­­­­lik bitpeıtin áni, máńgilik tarqa­maıtyn saǵynyshy, máńgilik aıyq­­paıtyn muńy bar júreginde. Ol – ákeniń áni, ol – ákege degen saǵy­nysh, ol muń – áke muńy! Jan dú­nıesin árdaıym saǵy­nyshpen sar­ǵaıtyp, muńymen tol­ǵandyryp, oı­landyrar, kóńiliniń juba­nysh tabar taıanyshy da, tiregi de jyl ozǵan saıyn azaıyp bara jat­­qan­daı. Ýaqyttyń zańdylyǵy bolar, kúni keshegi ákesiniń kózin kór­gender qatary sırep barady. Jan dúnıesi saǵynyshtyń ystyq alaýy­men lapyldaı jónelgende, jolaı bolsyn soǵyp turar óz ákesi­niń óz qolymen qurǵan óziniń týǵan aýy­ly Shońaı bolsa, ol da tarap, or­nynda kóshken eldiń jurty ǵana qaldy. «Jer betinde Shońaı atty aýyl bolǵandyǵyn umytpańdar» degendeı, óz betimen ósip shyqqan úsh qaraǵaı jel ótinde turyp, ótken-ketkenge salaýat aıtyp, bezektep, bebeý qaǵady en dalanyń tósinde. Onan soń... osy aýyldyń myna jaryq dúnıeden ozǵan ta­laı da talaı bir abzaldaryn óz topy­raǵynyń baýyryna basyp, myna tirshilikke selt etip, eshbir ún qat­pastan buıyǵyp jatqan úlken bir qorym ǵana bar. Bul zıratta Qur­man... Rahıla... Momaqan... bireýi Qaıyrlynyń atasy, bireýi ájesi jáne endi biri anasy, biraz aǵaıyn-týystary jatyr. Endi baratyn jeri de, soǵatyny da osy aýyl qorymy. Kóz kórgender azaıǵan saıyn basqa barar jeriniń de aıasy tarylyp bara jatqandaı. Endi, mine, sol zırattaǵy óz ákesiniń qabirine de jıi soǵatyn bolyp júr. 2004 jyly Qaıyrly Qamzeuly óz ákesiniń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı týǵan aýyly Shońaıdyń irgesindegi qorymǵa qulpytas qoıdy, ákesiniń beıitin jasady. Aýyl... eldi jınap, as berip, qaıran ákesin, arýlap, aq jýyp, týǵan jeriniń qoınaýyna bergendeı amal jasady. Qolyna bir ýys topyraqty alyp turyp, qos janaryn jýyp ketken kóz jasyna da ıe bola almady. Qyzyl qyshpen órilgen qabyr ishinde ákesiniń súıegi joq bolsa da, janjúreginiń janarynan tamyp túsken kóz jasyna malynǵan jańaǵy bir ýys topyraqty áke qabirine saldy.Mine, keshegi Uly Otan soǵysynda opat bolyp, qaı jerde kómilip qalǵany da belgisiz óz ákesiniń súıegin týǵan aýyl qorymyna balasy bolyp oısha «jerlegen» osy bir jan tolqytarlyq jáne de júrek syzdatarlyq sátten beri Qaıyrly da áke beıitine jıi soǵyp, Quran oqytyp, duǵa qylatyn bolyp júr.   «Asyl áke, aıaýly áke, jan áke, Taýqymetti tik kótergen nar áke. О́zegimdi órtegendeı ózińe, Sarqylmaıtyn saǵynyshym bar, áke!   Bolattaıyn tasqa janyr tózimdi, Neler arys elden jyraq kóz ildi. Tániń-rahat, janyń jánnat turaǵy, Urpaqtaryń umytpaıdy ózińdi!   Soǵys degen júrekte tur jańǵyryq, Eliń esen, jatyr jurtyń jańǵyryp. Bir qıyrda qalsań-daǵy beımálim, Týǵan elde belgiń tursyn máńgilik! Ulyń Qaıyrly», dep jazylǵan qara qulpytastaǵy jyr joldarymen óziniń jan  dúnıesiniń ákege degen syry men saǵynyshyn, zary men muńyn aıta bilgendigin ańǵarýǵa bolar edi. Qyzyl kirpishpen qorshalǵan qo­rym ishinde aq arýlanyp jerlengen áke múrdesi, áke súıegi jatpasa da, áıteýir qasıetti Jer-Ananyń qaı buryshynyń bolmasyn topyraǵyn jastanyp jatqany málim ǵoı. Týǵan eli men týǵan topyraǵynda ákesiniń tym bolmasa elesi qalsyn, áıteýir qaıran áke myna jer betinen belgisiz ketpesin degen perzenttik nıetimen ornatqan osynaý qulpytas Qaıyrly Qamzeulynyń óz ákesine ǵana emes, soǵysta habarsyz ketip, óz týǵan jerlerinen bir ýys topy­raq ta buıyrmaǵan barlyq soǵys qurbandaryna ornatqan máńgilik eskertkishi. Bul qulpytas – soǵys qasireti. Bul qulpytas – maıdannan oralmaǵan, qaıran da qaıran ákelerin kútýmen zaryqqan, tosýmen kóńilderi tosyrqap, jabyǵyp qamyqqan, keler... áıteýir bir keler degen úmitpen saǵynyp, sarǵaıyp ómir keshken Qaıyrly syndy talaı da... talaı da bir urpaqtardyń máńgilik saǵynyshy, máńgilik taýsylmaıtyn, eshqashan kónermeıtin jáne de eshqashan bitpeıtin ákege arnaǵan máńgilik áni! Aqmola oblysy, Býrabaı kenti.