Integrasııa izi
«Integrasııalyq úderis alǵa jyljı bermek, óıtkeni bul da táýelsizdigimizdi nyǵaıtý máselesi».N.Á.NAZARBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.
Birtutas ekonomıkalyq odaqtyń elektr energetıkasy salasyndaǵy negizgi mindetteriniń biri Ortaq elektr energetıkalyq rynok qalyptastyrý bolyp tabylady. Ortaq elektr energetıkalyq rynokty qalyptastyrý odaqqa múshe elderdiń teń dárejedegi qarym-qatynasynda ózara paıdasyna negizdelip, sondaı-aq odaqqa múshe-memleketterdiń energetıkalyq qaýipsizdigin esepke ala otyryp, memleketterdiń sýbektileri arasyndaǵy elektr energııasynyń saýdasy negizinde júzege asyrylady. Maqsat halyqaralyq standarttarǵa saı ónim óndirý úshin jaǵdaı jasaý, menedjment júıesi men tehnologııalyq qaıta jaraqtandyrýdy endirý.
Ortaq elektr energetıkalyq rynogyn qalyptastyrý qaǵıdattary jóninde
2013 jyly ortaq elektr energetıkalyq rynogyn qalyptastyrýdyń negizgi qaǵıdattary qabyldandy. Odaqqa múshe-memleketterdiń elektr energetıkasy salasyndaǵy ózara is-áreketteri kelesi qaǵıdattarǵa súıenedi: * Múshe-memleketterdiń elektr energetıkalyq júıesindegi qosarly jumystardyń ekonomıkalyq jáne tehnıkalyq artyqshylyqtaryn qoldaný; * Qosarly jumys atqarý barysynda ekonomıkalyq nuqsan keltirmeý; * Ár múshe-memlekettiń elektr energııasy rynogy modelderiniń erekshelikterin esepke ala otyryp, memleketterdiń jumys jasap turǵan elektr energetıkasy júıesi negizinde múshe-elderdiń ortaq energetıkalyq rynogyn kezeń-kezeńimen qalyptastyrý; * Elektr energııasyna degen suranystyń turaqty júıesin qalyptastyrýdyń negizgi quraldary esebinde rynoktyq qarym-qatynas pen adal básekelestikke negizdelgen tetikterdi qoldaný; * Múshe-memleketterdiń elektr energetıkasy salasyndaǵy zańnamalaryn úılestirýdiń kezeńdiligi; * Tehnıkalyq normalar men erejelerdiń úılesimdiligi.Bızneske qysym jasalmaıdy
Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken dástúrli brıfıngke Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar birinshi vıse-mınıstri Alberd Raý jáne osy salanyń birqatar ókilderi qatysty.«Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qatysýshy elder bızneske qysym jasaıtyn sheshimge tyıym sala alady. Atap aıtqanda, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń birde-bir organy bızneske qysym jasaıtyn sheshimdi qabyldaı almaıdy. Buny barlyq jaýapkershilikpen málimdeımin. Eger de osyndaı fakti anyqtalsa, qatysýshy memleket onyń deńgeıin joǵary kóterýge nemese Úkimettiń vetosyn engizýge múmkindigi bar. Bul turǵydaǵy máseleler tolyq qarastyrylǵan», dedi Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar birinshi vıse-mınıstri A.Raý.
Sondaı-aq, ol aldaǵy qol qoıylatyn kelisimniń aıasynda Keden odaǵynda jınaqtalǵan tájirıbeler eskerilgenin de tilge tıek etti. Bul turǵyda bızneske jaǵdaı jasaý, kedergilerdi joıý máselelerine aıryqsha mán berildi. Memleketústilik organdarǵa eshqandaı da erekshe ókilettilik quqyǵy berilip otyrǵan joq degendi de alǵa tartty. Basqosýda sonymen birge, Qazaqstannyń qurylys materıaldary ónerkásibi qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Maral Tompıev ıntegrasııa jaǵdaıynda otandyq kásiporyndar tabysty jumys isteýi úshin ulttyq standarttardy joǵarylatý kerek degen oıyn aıtty. «Buryn qazaqstandyq qamtý boldy, ıaǵnı tenderlerge qatysý úshin qandaı da bir jeńildikter qarastyryldy. Qazirgi kezde EKSPO-2017 aýqymdy jobasy daıyndalýda. Osy turǵyda otandyq kásiporyndar qıyn jaǵdaıǵa tap bolýy yqtımal. Osyny eńserý úshin bizdiń kásiporyndarǵa qandaı keńes berýge bolady? Meniń oıymsha, biz tapqyrlyq tanytyp, bir qadam alda bolýymyz qajet. Men osy kásiporyndarǵa ózderiniń standartyn, ıaǵnı ulttyq standartty ázirleýdi usyndym. Saıyp kelgende, qol qýsyryp otyrǵannan paıda shamaly», dedi ol. M.Tompıevtiń sózine qaraǵanda, reseılik jáne belarýstyq óndirýshiler ázirge aýqymdylyq turǵysynda utysqa shyǵýda. О́ndiristiń iri kólemi arqyly taýarlardyń quny tómendetilýde. Eger qazaqstandyq standart bul elderge qaraǵanda joǵary bolsa, onda ózimizdiń naryqty qorǵaýda qaýqarlylyq tanytýǵa eleýli múmkindik týmaq. Bul turǵyda otandyq kásiporyndardyń atalǵan elderdegi óndiristerge qaraǵanda áleýeti arta túspek. Sondaı-aq, qaýymdastyq tóraǵasy elimizde sońǵy býyndy jabdyqtarǵa negizdelgen zaýyttar salýǵa aıryqsha basymdyq berý qajettigin de nazardan tys qaldyrmady. Ábdirahman QYDYRBEK, «Egemen Qazaqstan».Derek pen dáıek
«Ekibastuz-GRES-1» Reseıge saǵat saıyn 300 MVt kóleminde elektr energııasyn eksporttaıdy. * * * 2010 jyldyń 19 qarashasynda «Baǵa belgileý jáne tarıftik saıasat negizderin qosa alǵanda, elektr energetıkasy salasyndaǵy tabıǵı monopolııa qyzmetine qoljetimdilikti qamtamasyz etý týraly» kelisimge qol qoıyldy. * * * 2011 jyly 7 sáýirde Kelisimdi iske asyrý maqsatynda qujattar ázirleýdiń kúntizbelik jospary bekitildi. * * * 2012 jyldyń 22 tamyzy Kelisimdi iske asyrý qujattary jasaqtaldy, jeltoqsanda EEK-tiń ortaq elektr energetıkalyq tujyrymdamasyn jasaqtaý boıynsha О́ndiristik kúshterdi zerdeleý jónindegi keńestiń tehnıkalyq tapsyrmasy maquldandy. * * * 2014 jyly О́ndiristik kúshterdi zerdeleý jónindegi keńestiń ortaq elektr energetıkalyq rynogyn qalyptastyrý tujyrymdamasyn jasaqtaýdy aıaqtaý josparlanýda. (2014 jyldyń qarashasy dep kútilýde). Tujyrymdama kelisilgen soń odaqqa múshe-memleketter ortaq elektr energetıkalyq rynogyn qalyptastyrý baǵdarlamasyn jasaqtaıdy. * * * Odaqqa múshe-memleketter baǵdarlama sharalary oryndalǵan soń ortaq elektr energetıkalyq rynok qalyptasqandyǵy jóninde halyqaralyq kelisimshartqa otyrady.5 000 «Belarýs» traktory qurastyryldy
Buryn jeńil ónerkásibimen áıgili bolǵan Semeı qalasynda búginde aýyr ónerkásip te damyp keledi. Sol sanattaǵy Semeı avtoqurastyrý zaýyty elimizdiń eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa aıasyndaǵy sony múmkindikterin tıimdi paıdalanyp otyr. Jýyrda «SemAZ» JShS bas dırektory, Shyǵys Qazaqstan oblysy máslıhatynyń depýtaty Ásemqan DOSQOJANOVPEN eýrazııalyq ekonomıkalyq baılanystar sheńberindegi otandyq kásipkerlerdiń múmkindigi jóninde áńgimelesken edik.
– Ásemqan Serihanuly, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy boıynsha eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa úderisteri kún sanap jandanyp keledi. Siz basqaryp otyrǵan zaýyt belorýstyq traktorlar men reseılik júk kólikterin shyǵaratynynan habardarmyz. Qazaqstan, Reseı jáne Belorýssııa memleketteri arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystyń nyǵaıýy kásiporyndaryńyzǵa qanshalyqty paıda ákeldi?
– Bizdiń zaýytymyz Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasyna sáıkes, elimizdiń mashına jasaý jáne avtoónerkásibin damytý maqsatynda qurylǵan bolatyn. Qurylǵan kezeńnen bastap elimizdiń barlyq qalalarymen jáne Belorýssııa, Reseı, Qytaı memleketterimen tyǵyz jumys istep kelemiz. Alǵashqy jyldary Belorýssııamen ıntegrasııalyq baılanys aıasynda «Belarýs» traktorynyń túrli markalaryn jáne aýyl sharýashylyǵy salasyna qajetti egistik tehnıkalaryn shyǵardyq. Odan bólek, reseılik «Oral», qytaılyq «Shacman» júk kólikterin jáne koreıalyq «Daewoo Bus» avtobýstaryn shyǵaryp jatyrmyz. Bul ónimderdi biz Reseı men Belorýssııa naryǵyna ekonomıkalyq ıntegrasııa sheńberinde satýǵa múmkindik aldyq. Qazirgi ýaqytta zaýyt ónimderine suranys bar. Zaýytta qurastyrýdy endi qolǵa alyp jatqan reseılik júk mashınasynyń ústine túrli salaǵa qajetti jabdyqtardy ornatyp, paıdalanýǵa múmkindik mol. Máselen, sharýa qojalyqtary onyń ústine kishigirim úı sııaqty jabdyqtalǵan vagon, qurylys kompanııalary kótergish krandy ornatýyna bolady.
– Zaýyt 2006 jyly tirkelgen eken. Sol ýaqyttan beri qansha ónim shyǵardyńyzdar?
– Iá, jumysymyzdy bastaǵaly on jylǵa jýyqtap qaldy. 2006 jyly zańdy túrde tirkeldik. Al jumysymyzdy 2007 jyly bastaǵan bolatynbyz. Sodan beri alty júz danaǵa jýyq avtobýs shyǵardyq. Ásirese, Belorýssııamen tyǵyz áriptestik baılanystyń nátıjesinde, 5 000 traktor qurastyrdyq. Bulardyń barlyǵy derlik satylyp ketti. Endi zaýytymyzda júk mashınalary qurastyrylýda. Búginge deıin eki júzden astam júk kóligin shyǵardyq. Bıyl myń jarym mashına shyǵarýdy josparlap otyrmyz.
– Zaýyt ónimine kórshiles elderden suranys qanshalyqty?
– Árıne, suranys joǵary. Tipti, Mońǵolııa eli de qazaqstandyq tehnıkalarǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, alyp jatyr. О́nimderimizdi ózimizge jaqyn ornalasqan Reseıdiń Altaı aımaǵyndaǵy sharýa qojalyqtary kóp alady. Jalpy, ónimderdiń baǵasy Reseı men Belorýssııada shyǵarylatyn tehnıka qunymen shamalas. Dese de, kórshiles elderdiń shekaralas óńirleri bizden alsa tehnıkany tasymaldaý shyǵyny azaıady. Iаǵnı jańa tehnıkany Semeı qalasynan júrgizip alyp ketetindikten, olarǵa bizdiń tehnıkalarymyz áldeqaıda tıimdi. Al ónimderimizdiń sapasy óte joǵary. Reseı tehnıkasynyń sapasy týraly aıta almaımyn. О́ıtkeni, olar konveıerlik tásilmen shyǵarady. Bizdiń zaýyt ta osy tásilge júginedi. Biraq biz kúnine segiz tehnıka qurastyramyz. Negizi mashına qurastyrý salasynda taza avtomattandyrylǵan júıeden góri qol eńbegine súıenetin zaýyttardyń ónimderi sapaly bolady. Biz de tájirıbeli mamandardyń qol eńbegine arqa súıeımiz. Sondyqtan, tehnıkanyń sapasynda min bolmaıdy.
– Otandyq sharýa qojalyqtaryna tehnıkalar arzanǵa túse me?
– Elimizdiń kóptegen sharýashylyqtary bizge tapsyrys berip jatyr. О́ıtkeni, memleket tarapy «QazAgroQarjy» AQ arqyly sharýa qojalyqtaryn ınvestısııalaýǵa úlken qoldaý kórsetip otyr. Nátıjesinde aýyl sharýashylyǵynyń sýbektileri búginde tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa múmkindik aldy.
– Kásiporynda qansha adam eńbekpen qamtyldy?
– Zaýyt jumysyn bastaǵan kezeńde seksen adam eńbek etetin. Búginde mamandar men jumysshylardyń sany úsh júzge jetti. Olar ortasha eseppen aıyna 85 myń teńge kóleminde eńbekaqy alady. Biz Elbasynyń úndeýine baılanysty qyzmetkerlerimizdiń jalaqysyn 10 paıyzǵa kóterdik. Aldaǵy mamyr, maýsym aılarynda taǵy da kóterýdi josparlap otyrmyz. Zaýyttyń óristeýine memleket tarapynan kóptegen kómek bolyp jatyr. Máselen, Prezıdenttiń Jarlyǵymen kásipkerlerdi tekserýge moratorıı jarııalanǵany belgili. Álbette, bıznes nysandaryn tekserý eńbek ónimdiligin saıabyrsytady. Kásiporynnyń esep-qısap bólimi tekserý jumystarymen ýaqyt ótkizedi. О́zge jumys ónbeıdi. Sondyqtan, kásipkerlikti tekserýge jarııalanǵan moratorıı zaýytymyzdyń ilgerileýine kóp paıdasyn tıgizip jatyr deýge bolady. Biz tosqaýylsyz jumys istep, eńbek ónimdiligin arttyrsaq, salyq túsimi de kóp bolady. Jylyna bıýdjetke 100 mıllıon teńgege jýyq salyq tóleımiz.
– Aýyr ónerkásip salasy ekonomıkalyq qıyndyqtar týǵanda aldymen syr beredi deıdi. Zaýyt búginde ózin-ózi aqtap jatyr ma?
– Tolyǵymen aqtaıdy. Elimizge iri zaýyttar kerek. Sondyqtan zaman suranysyna jaýap bere alatyn tehnıka mamandaryn kóptep daıarlaýymyz qajet. Memleket basshysy ónimderdi shetelden daıyn kúıinde ala bermeı, ózimiz daıyndaýymyz kerektigi jóninde únemi aıtyp keledi. Máselen, bizdiń zaýytqa qajetti jekelegen bólshekterdi óndiretin sehtar men zaýyttar qurylsa jaqsy bolar edi. Bolashaqta ony da úırenemiz. Munyń bári ıntegrasııalyq úderister barysynda eldik qýatymyzdy eseleıdi. «SemAZ» basshylyǵy Reseı men Belorýssııa elderine satylǵan ónim kólemine jyl saıyn saraptama jasap otyrady. Sondaı-aq, áskerı salada memlekettik satyp alý boıynsha tapsyrystar túsýde.
Memlekettiń qoldaýy úlken sebin tıgizip tur. Eger mundaı qoldaý bolmasa, zaýyt aıaǵynan tik tura almaıdy. «QazAgroQarjy» ınstıtýty 6 paıyzdyq ústememen 1 mıllıard teńgeden astam qarjy bóldi. Bıyl bul qaryzdy jabýǵa múmkindigimiz bar.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń paıdasy mol. Buryn 16 mıllıon halyq bolsaq, búgingi tańda 170 mıllıon halqy bar alyp keńistikke shyǵyp otyrmyz. Bul – úlken naryq. Jumys isteıtin jan jolyn tabady. Biz bul ıntegrasııaǵa naryqtyq ekonomıkaǵa beıimdelgen kezde keldik. Endi bir-eki jyldan keıin otandastarymyz osy úlken naryqtyń alǵashqy paıdasyn kóre bastaıdy dep oılaımyn. Atalǵan naryqty shaǵyn kásipkerlerdiń de tıimdi paıdalanýyna bolady. Sondyqtan, zaýytty keńeıtý jumystarymen aınalysyp jatyrmyz. Sátin salsa, aldaǵy jyldary zaýytta myń jumys orny ashylatyn bolady.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
SEMEI.
