Dýlatı zertteýshisi

Ábsattar Derbisáli jáne kashmırlik Abdýl Majıd Baba

Djammý-Kashmır shtatynyń or­ta­ly­ǵy Srınagar qalasynyń áýe­ja­ıynan kútip alǵan otyzdyń shama­syn­daǵy aqquba, eýropalyq úlgide má­denıetti kıingen jigit ózin Affan Iesvı (Iassaýı) dep tanystyrdy. Munyń ózi biz úshin tosyn da qyzyq jaı boldy.

– Iassaýı?! Qoja Ahmet Iassaýıge qandaı qatysy bar eken? – degen suraq delegasııa múshelerin jeldeı esip ótti. Tipti anyq-qanyǵyna kózimiz jetip úl­ger­mese de, Qoja Ahmetke jaqyn­da­typ aldyq. Kózimizge jyly, jaqyn kórindi.

Áýejaıdan shyǵa bere, mashına aıdyny keń shalqar kóldi jaǵalaı kún­ba­tysqa qaraı ekpindete júrip otyrdy. Aldymyzdaǵy «djıpte» 4-5 avtomatshy, sońyndaǵy mashına da solaı ja­saq­tal­ǵan. Iá, Kashmır shtatynda sondaı – áskerı jaǵdaı.

– Dal kóli, – dedi jolbasshymyz. – Qazir kóldiń týra arǵy basyna baramyz, ýnıversıtet qalashyǵy sonda.

Aýmaǵy keń, arǵy jaǵasyna kóz jeter-jetpes Dal kóli! Alystan aýmaqty qorshap jatqan taý bókteri kórinedi. Ol Gımalaı taýlary men Pır Pandjal jotalary eken. Keıin qaıtar jolda Affan Iesvıdiń uıymdastyrýymen kól betinde qaıyqpen serýendegenimiz bar. Sonda Ábsattar aǵamyz: «Muhammed Haıdar babamyz kóldiń jaǵasynda turyp talaı oıǵa shomǵan shyǵar-aý», dedi. Odan soń oıyn tereńdetip: «Srınagarǵa qansha kelsem de, kól betinde qaıyqpen serýendemeppin. Kólde qoly bos kezderi Muhammed Haıdar da balalaryn serýendetken desedi» degendi aıtty.

Kashmır! Muhammed Haıdar baba­myz­dyń ómiriniń sońǵy on jylǵa jýyq ýaqytynda bılik qurǵan jer! Jat ta jaqyn ólke. Jaqyn ólke bolatyny babalarymyzdyń izi jatyr. Jan-jaqty daryndy M.H.Dýlatı XIII-XVI ǵasyrlardaǵy Ortalyq Azııa halyq­ta­ry­nyń tarıhy, etnografııa­sy men geografııa­sy, ádebıeti men má­de­nıe­ti jaıly ózi kórgen, kýási bol­ǵan hám basqa da jaıttardy baıandaıtyn klas­sıkalyq ta­rıhı shyǵarmasy – áı­gili «Tarıh-ı Rashıdı» eńbegin osynda jazǵan.

Ábsattar aǵa osy jolǵy saparda Muhammed Haıdar Dýlatı murasyna birshama jaqyn kózqarastaǵy adamdy taýyp qaıtty. Kashmırlik ǵalymdardyń barlyǵy birdeı babamyzǵa oń kózqarasta desek, qateleser edik. Túrli kózqarastar bar, onyń ishinde basqynshy retinde kóretinder de kezdesedi. Biraq osy ǵa­ja­ıyp adamnyń tusynda Kashmır gúldengen. Úlken baqtar, tas joldar, mon­shalar salynǵan. Aqsha soǵylǵan. Ha­lyqtyń ál-aýqaty jaqsarǵan.

Dýlatı murasy, oǵan qatysty bir derek dese, basy jastyqqa tımeıtin Ábsattar aǵamyzdyń tapqany professor Abdýl Majıd Baba bolatyn. Keıin ol kisi bylaı dep hat jazdy:

«Qazaqstannyń Úndistandaǵy tóten­she jáne ókiletti elshisi doktor Bolat Sársenbaev pen Ábsattar Derbisálige

Assalaýmaǵalaıkúm! Sizderdiń jýyr­daǵy Kashmır saparlaryńyz kezinde Myrza Haıdar Dýlatıge arnalǵan kon­fe­rensııada tanysqanymyzǵa bek qýa­ny­shtymyz. Biz sizdermen baǵdar­la­ma­da ózara qyzmettes bola alatynymyz týraly túrli máselelerdi talqyladyq. Siz (Ábsattar Derbisáli) maǵan kitaptar tizimin berdińiz, olardyń kópshiligi bizde bar, olar qoljetimdi. Sondaı-aq sizdi Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdıiniń» qoljazbasy qyzyqtyrdy. Men bizdiń memlekettik basqarmaǵa qarasty ǵylymı-zertteý kitaphanasynan «Tarıh-ı Rashıdı» qoljazbasynyń eki nusqasyn taptym. Keıin olardyń sıpattamasy, kólemi, betteri jaıly maǵlumattardy jazyp jiberemin. Biz sizdermen kezdes­ken kezde ózara talqylaǵanymyzdaı Dýla­tı­diń ózi nemese ol jaıly jazylǵan Úndis­tandaǵy barlyq qujatty taba alamyz.

Sizder Tarazda M.H.Dýlatıge ar­nal­­ǵan konferensııa ótetini jaıly aıttyńyzdar ǵoı. Onda ózara pikir almasa alatynymyzǵa baılanysty maǵan atalǵan jıyn týraly tolyǵyraq habar­lasańyzdar. Qazaqstannyń Úndis­tan­da­ǵy elshisi Bolat Sársenbaev pen Taraz ýnıversıtetiniń professory Mah­met­ǵalı Sarybekov myrzalarǵa menen sálem aıtyńyz. Siz menimen habarlasady degen úmittemin.

Sizderdiń saparlaryńyz jáne Kash­mır ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen kez­de­­sýlerińiz jaıly maǵlumatty (gazet­tegi maqalany) qosa jiberip otyrmyn.

Qurmetpen,

Ýnıversıtet kitaphanashysy

Kashmırdiń Ortalyq kitaphanasynyń burynǵy basshysy

Kitaphana men ınformatıka bólimi.

Kashmır ýnıversıteti

Srınagar, Kashmır.

Tel.: +90-94-1901-42-03»

Bul hattyń kóshirmesi M.H.Dýlatı atyn­daǵy Taraz memlekettik ýnıver­sıtetine de jetken. Ýnıver­sıtettiń 60 jyldyǵyna oraı ótetin ǵylymı kon­­ferensııaǵa arnaıy shaqyrtý jibe­rip, kelý qujattaryn tolyq daıyn­da­ǵa­ny­­­myzben, ókinishke qaraı, ýnıver­sı­­tet­tiń bir jaǵdaılaryna baılanys­ty shetelden qonaq qabyldaýǵa shekteý qoıylǵanyn bildik. Sol sebepti ún­dis­tan­dyq ǵalymdar konferensııaǵa kele almady.

Biraq «Dýlatıtaný» ǵylymı-zert­teý ortalyǵy olarmen baılanysty úzgen joq. Ýnıversıtet rektory M.Sary­be­kovtiń atynan hat daıyndap, Abdýl Majıd Babamen túrli máseleler jóninde pikir­les te boldyq. 2020 jyly onlaın ótken «HI Dýlatı oqýy» – halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada Kash­mır ýnıversıtetinen M.H.Dýlatı taqy­rybynda ol beınebaıandama jasady.

Arada úlken ókinishti jaǵdaı boldy. Kútpegen jerden Ábsattar aǵamyz o dú­nıe­lik boldy. Qaıǵyly jaıdy Abdýl Majıd Babaǵa habarladyq. Kóp uzamaı odan hat keldi:

«Qurmetti professor Sámen Qul­ba­raq!

Sizdiń hatyńyz arqyly professor Ábsattar qajy Derbisáli qaıtys bolǵanyn bilgenime tańǵaldym. Biz uly ǵalymnan aıyryldyq. Men onymen 2018 jyly Kashmırde kezdese alý múmkindigine ıe boldym. Men onyń sońǵy hatyn 2021 jyldyń qańtarynda aldym, onda ol Úndistan men Eýropa elderiniń zertteýlerinde M.H.Daglattyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly keıbir ǵylymı eńbekterdi alǵysy keldi. Men oǵan qalaǵan barlyq ǵylymı eńbektiń kóshirmelerin jiberdim.

Men óz atymnan jáne Kashmır shta­ty­nyń ǵalymdary atynan otbasy múshe­lerine kóńil aıtamyz. Alla oǵan Janat­tan joǵary oryn bersin.

Prof (Doktor) Abdýl Majıd Baba

Prorektordyń keńesshisi (kitaphana isi)

Kashmır ortalyq ýnıversıteti

Jasyl kampýs, Dýderhama Ganderbal J&K, 191201» (Hattyń aýdarmasyn jasa­ǵan Bekkeldi Aqshalov).

«Biz uly ǵalymnan aıyryldyq» dep kúızeliske túsken Abdýl Majıd Baba­nyń kóńil-qoshyn halyqqa, Ábsat­tar aǵamyzdyń otbasy men týystaryna jetkizýdi paryz sanap otyrmyz. Uly ǵalym ózin esh ýaqytta bıik sanamaıtyn. «Túrkistanǵa, Shymkentke konfe­ren­sııa­ǵa ketip bara jatyrmyn» dep jolaı kólikpen soǵa ketetin. О́ıtkeni uly baba Muhammed Haıdar Dýlatıdiń murasyna degen tynymsyz oı men izdenis ony esh ýaqytta tynym taptyrmaıtyn.

 Ábsattar aǵa jáne Imam Zamın Túrkistanı

Úndistannyń ortalyǵy Delıdegi Qa­zaq­stan Respýblıkasy elshiliginen shyǵa bere jyldam, shıraq qımyldy Ábsattar aǵa asyqtyra jóneldi. Kún áli keshkire qoımaǵan (23.01.2018).

– Áli úlgeremiz. Úndistannyń ejelgi astanasy Týǵlaqabadty kórelik, – dedi. Elshiliktiń qyzmetkeri (keıin Ábsattar aǵanyń ózi jazǵandaı, shákirti, QazUÝ-dyń túlegi) Azat Barbosyn da qoldaı ket­ti.

Kólikke mine sala, ııý-qııý kóshe ara­symen júrip otyryp, belgilengen jer­ge kóp uzamaı jettik. Jasyratyny joq, Delıge birinshi qadam basqan bizdiń kópshiligimiz, áli esh nárseni paryqtap úlgergenimiz de joq. Aǵamyzdyń jolbasshy bolǵany, qandaı jaqsy.

Biz kólikten túsip, tosyn ortaǵa ańta­ryla qarap kidirip qalǵanymyzda, elshi­lik­tiń jigiti kirý bıletin alyp keldi.

– Delı sultanatynyń astanasy bolǵan jer. Munda túrki tekti babalarymyzdyń izi qalǵan, – dep bastady áńgimesin Áb­sat­tar aǵa. – Delı sultanaty XIII-XVI ǵa­syr aralyǵynda 320 jyl ómir súrgen musylman memleketi.

Darbazadan kire bere-aq kóp uzamaı aldymyzdan alyp bıik munara shyqty. Bir qaraǵanda-aq, alyp sustylyǵymen, asqaqtyǵymen arbap aldy.

– Qutb munarasy, – dedi Ábsattar aǵa. – Qutb ad-Dın Aıbek saldyrǵan. Ol orta­ǵasyrlyq Delı sultanatynyń birin­shi sultany. Qarańyzdar, mine, Quran aıattary jazylǵan.

Tań qalmasqa lajyń joq. Úndis­tan­nyń tórinde bir zamandary musylmandyq rýh qalaı asqaqtaǵan deseńizshi.

– Júrińder, bylaı, men taǵy bir tamashany kórsetem. Mynda bizdiń qasıetti babamyz Imam Zamın Túrkistanıdiń kesenesi bar, – dep jol bastaı jóneldi Ábsattar aǵa. Onyń asyqtyrýynyń se­be­bi bar edi. Kún batýǵa taıanǵan. Álde­bir bıik ǵımarattyń arasynan ótip, ońa­sha alań­qaıda oryn tepken keseneniń aldyna keldik.

– Babamyz Imam Zamın! Myna jerde jazylǵan Túrkistannan keldi dep. Týǵan jyly belgisiz, 1539 jyly dúnıeden ótken. Kesene ózi qaıtys bolmastan
1 jyl buryn Babyrdyń balasy Humaıýn tusynda salynǵan.

Ábsattar aǵamyzdyń bet-júzinde keshki Delıdiń jarqyn sáýlesimen kóm­kerilip nur oınap turdy. «Mine, kór­dińder me, bizdiń babamyz qandaı bolǵan!» dep, árqaısysymyzǵa ushqyn shash­qan kózben qaraıdy. Keýdede baba­lar­ǵa degen qurmet, maqtanysh sezimi oıandy. Aǵa yqylastana duǵa jasady.

XV-XVI ǵasyrlarda ómir súrgen Imam Zamın Túrkistanı kim edi. R.V.Smıt «Eshkim bilmeıtin Delı» kita­­byn­da: «Imam Zamınge Lodı sara­ıyn­­daǵy saıası ázázildik unamady. Men oǵan tańdanbaımyn. Sýfızm ıslamdaǵy eń bir jumbaq aspekt jáne sýfızm ımamdary dúnııaýı nárselerden (dúnıeniń baılyǵynan) bas tartýlarymen belgili.

Moǵoldar ımperııasynyń negizin qalaýshy Babyr Lodıdi jeńgennen keıin, Imam Zamınge kelip, oǵan qurmetin bildirdi. Babyrdyń balasy Humaıýn de ımamǵa úlken qurmetpen qaraǵan. Mine, dál osy Humaıýnnyń tusynda ımamnyń kesenesi salyndy.

Humaıýn aýǵan tekti Sher shahtan jeńilip, az ýaqytqa bılik taǵynan ajyrap qalǵan kezde, Sher shah ta ımamǵa kelip, odan bata alý úshin kóńilin tabýǵa tyrysqan.

Bul ózi bir ǵajaıyp nárse ǵoı. Qutb kesheniniń shaǵyn bir buryshynda ǵumyr keshken kishkentaı kisiniń kóz aldynda patshalar bılik quryp, (kezegimen) dúnıeden ótip jatty.

Ol qalaı tamasha ómir súrdi eken?! Men ony bylaı elestetem. Ol shańdy aýlada, mango daraǵynyń astynda, ishki qorada Delı taýystarynyń áýezdi únin estip otyrǵanda ımperııalar gúldendi jáne qurdymǵa ketip otyrdy, al bılik basyndaǵylar oǵan bata alý úshin bas ıip kelip turdy», dep jazdy.

Akademık Ábsattar aǵa Derbisáli keıin óz jazbasynda: «Kesene muqııat ári uqyptylyqpen salynǵan. Kúmbez syrtyndaǵy boǵatqa aınaldyra 61 ret «Alla» jáne «Sýbhan Alla», sondaı-aq kesene keregesiniń ústindegi jazýy bar mármár taqtadan bıikteý jerge aınaldyra 36 ret «Alla» jáne «Sýbhan Alla» dep jazylǵan. Osy sózder arasyna sheńber jasalyp, oǵan gúl salynǵan.

Qulpytas ortada tur. Keseneniń batys jaǵyna mıhrab jasalypty. Onyń syrtqy ramasynyń joǵary jaǵy doǵal. Ishine «Bısmıllahır rahmanır rahım», odan tómenirektegi taǵa ispettes jarty sheńber ishine qasıetti Qurannyń «Baqara» súresiniń «Aıatý-l kýrsıi» jazyl­ǵan. Mıhrabtyń doǵal tusy bit­ken tómengi jaǵyna eki beldemshe jasalyp, onyń oń jaǵyna eki ret jáne sol jaǵyna sonsha ret jáne tómengi beldemshege de dál osylaı «Alla» dep jazylǵan. Mıhrab qýysynyń joǵary jáne tómengi jaǵyna da eki retten «Alla» dep jazylǵan. Mıhrabtyń oń jáne sol jaqtaryna gúl órnektelipti. Túrkistandyq ımamnyń ómiri jáne Ún­dis­­tanǵa Túrkistan qalasynan, ıakı jalpy Túrkistan ólkesinen kelgen be degen saýaldarǵa zertteýlerden keıin ǵana jaýap berýge bolady», dep jazdy.

Ábsattar aǵanyń uly baba zıratyn izdeýi

Myrza Muhammed Haıdar Dýlatı – XVI ǵasyrdyń perzenti. Osy kúngi qazaq, qyrǵyz, ózbek sekildi túrki ha­lyq­ta­rynyń ult bolyp uıyp, tarıh sahnasyna shyǵa bastaǵan kezde ǵumyr keshti. Dýlat taıpasynan shyqqan áıgili tarıhshy, aqyn, áskerı qolbasshy (1499-1551).

О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń ortasynda Ábsattar aǵanyń qolyna kezdeısoq «Orta Azııa men Qazaqsannyń uly ǵalymdary» atty kitap tıedi. Onda Ábý Nasyr ál-Farabı týraly A.Mashanovtyń, Á.Naýaı jóninde M.Áýe­zovtiń, M.H.Dýlatı jaıly Á.Marǵulannyń, Ulyqbek haqynda A.Kóbe­sovtiń, M.Qashqarı týraly M.Toma­novtyń, Qadyrǵalı Qosynuly Ja­laıyrı jaıly Q.Júnisbaevtyń jáne taǵy basqalardyń maqalalary bar eken.

Osy kitaptaǵy Á.Marǵulannyń maqa­lasy oǵan aıryqsha áser etedi. Ǵalym­nyń «Muhammed Haıdardyń kim ekenin tarıhty zertteýshiler bolmasa, jurttyń kópshiligi bile bermeıdi...» dep jazýy, onyń «Tarıh-ı Rashıdı» eńbegine toqtala kelip: «Kemeńger jazýshy men sańlaq oıshyldyń qaıda týyp-óskeni de onyń urpaqtaryna zor maqtanysh. Mine, biz áńgime etip otyrǵan Muhammed Haıdar uly júz, dýlat taıpasynan shyqqany baıqalady» dep dálelderdi keltirýi bolashaq ǵalymnyń izdenis jolyna bastama bolady.

Dýlatı jónindegi maqalalarda kóbine onyń 1540 jylǵa deıingi ómiri aıtylady. Al odan bergi ómiri qalaı ótti? Ol qaı jerde, qaı jyly, qalaı qaza tapty, zıraty qaıda degen suraqtarǵa kópke deıin jaýaptar bolmady.

Osy suraqtar Ábsattar aǵany jolǵa bastaǵan. 1994 jyly Qashǵarııaǵa baryp, Qashǵar, Jańa Hısar, Jarkent shaharlaryn aralaıdy. Jergilikti halyq Myrza Haıdardyń esimin umytpaı qadirlep, Jarkenttegi bir mahallany, baqty onyń esimimen atap otyrǵany janyn súısindiredi. Qashǵarııa ǵalymdary men zııalylarynyń keıbiri uly baba Úndistanda qaza tapqanmen, Ábdirashıt hannyń buıryǵymen súıegi Jarkentke jetkizilip, osynda jerlengen dep sanaıdy eken. Biraq bul aımaqtan Dýlatı zıraty tabylmaıdy.

Arada bir jyl ótkende Ábsattar aǵa Pákistanǵa barady. Munda Myrza Haıdar birneshe jyl bolǵan Lahor qalasynda bolyp, ózge de tarıhı jerlermen tanysady. Baba zıratyn izdeý jumysy ony qanattandyra túsedi. Endigi sapar Kashmırge tirelgen-di.

1998 jyldyń jeltoqsanynda Rııad­tan Bombeı arqyly Delıge attanady.

Kashmırde Muhammed Haıdar Dýlatı eki ret bolǵan. Birinshisi – 1532 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderinen 1533 jyldyń mamyr aıyna deıin bol­ǵan. Ekinshisi – 1540 jyldyń 22 qara­sha­sy kúni Kashmırge aıaq basyp, ony bir oq shyǵarmaı ózine qaratady. Sóıtip, ómiriniń aqyryna deıin osy ólkede bıligin júrgizedi.

Kashmır ólkesin, onyń bas qalasy Srınagardy «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde M.H.Dýlatı úlken súıispenshilikpen sýretteıdi. «(Srınagar – Á.D.) qalasy men onyń tóńireginde qaraǵaı men kıparısten salynǵan tamasha ǵımarattar kóp. Olardyń kópshiligi eń az degende 5 qabattan turady. Ár qabattyń sáýletti bólmeleri, turǵynjaılary men terassalary, balkondary men munaralary hám keremet áshekeılengen tańǵalarlyq kireberisteri bar. Qansha tyryssań da, ony tolyq sýretteı almaısyń...» deıdi qalamger.

Delı áýejaıynan Ábsattar aǵany Qazaqstannyń Úndistandaǵy elshi­li­giniń 2-hatshysy Mursalnábı Tuıaq­ba­ev kútip alady. Onyń aralasýymen Delıdegi Jammý men Kashmır tý­rıs­tik departamentine, «Kashmır úıi» atty Jammý men Kashmır ólkesiniń Úndis­tan­d­aǵy turaqty jáne ókiletti ókil­di­gine barady. Solar arqyly Kash­mır ýnıversıteti ǵalymdarymen baıla­nys jasaıdy. О́kildik basshysy S.S.Sahnı myrza:

– Srınagarǵa barǵan soń ýnıver­sı­tettiń tarıh fakýltetiniń professory Abd ál-Kaııým Rafıkı myrzaǵa joly­ǵy­ńyz. Ol – Ortalyq Azııa tarı­hynyń mamany. Sizge qol ushyn berýge ýáde etti, – deıdi.

Srınagarda Ábsattar aǵa belgili profes­sorǵa jolyǵady. О́zara áńgimede:

– Kúni búginge deıin Qazaqstan ǵa­lym­­darynan Myrza Haıdar Dýlatı­di izdegen, ıakı suraǵan jandy da kezdestirgen emespin. Endi táýelsiz elsizder. Sondyqtan ótkenderińizge oralyp, umyt bolǵandy izdestirip jatýlaryńyz zańdy, – deıdi. Onyń zıratynyń osynda, «Mazar-ı salatınde» ekenin aıtady. Bul kezde Ábsattar aǵa da Úndi tarıhshylarynyń eńbegin oqyp, osynda bolýǵa tıis degen toqtamǵa kelgen-di. О́kinishke qaraı, kelesi kúni ýádelesken ýaqytta ýnıversıtetten orala qoımaǵan Rafıkı myrzamen kezdese almaı, jolbasshy Muhammed Sıkan­dar­men birge qabirstanǵa ózderi barady.

Qorymda zırattar kóp edi. Kópshi­li­giniń qulpytastarynda aty-jóni, týǵan jáne baqılyq bolǵan jyly jazyl­ǵan eken. Keıbir kóne zırattardyń qul­py­­tasyndaǵy sózder óshe bastaǵan. Bular biraz zıratty aralap shyǵady. Biraq Myrza Haıdar zıraty kózge túse qoı­maı­dy. Jazýlary óship ketken ǵoı, ta­bylmaıtyn boldy-aý degen ókinish kúsheıe bastaıdy.

– Ne izdep júrsizder? – deıdi orta jastaǵy kisi sálemdese berip.

– 1540-1551 jyldary Kashmır patshasy bolǵan Myrza Haıdar Dýlatıdiń zıratyn izdep júrmiz, – deıdi Ábsattar aǵa.

– Anaý tórdegi zırattardy kóri­ńiz­der­shi. Ol ádette «otbasylyq zırat» dep atalady. Múmkin sonda bolar, – deıdi álgi kisi.

«Mazar-ı salatınniń» soltústik batys jaǵyndaǵy qos báıterek arasyndaǵy tórt-bes qulpytasty kóredi. Degenmen olardan jazý kózge túse qoımady. Biraq tal­dyń túbindegi qulpytas ózgesheleý kózge túsedi. Oǵan tastan rama jasalyp, joǵary jaǵyna raýshan gúli órnek­te­lip­ti. Qulpytastyń qoraby birneshe jerden synyp ketkenmen, ortasyndaǵy uzyndyǵy – shamamen 1 metr 26 sm, al kóldeneńi 57-78 santımetrdeı mármár tas jaqsy saqtalypty. Ábsattar aǵa oramaldy alyp shańyn súrte bastaǵanda, jazýlar baryn baıqaıdy. Áýeli «bul baqılyq» degen eki sóz anyq oqylady. Al ekinshi baǵanadaǵy sózi bes-altaý sekildi.

Zırat tasyn súrte bastaǵanyn baı­qaǵan Muhammed Sıkander dymqyl ora­mal aldyryp, ekeýlep mármár tas­ty ysqylap tazalaýǵa kirisedi. Uzamaı ońnan solǵa qaraı jalǵasqan parsy tilindegi jazýlar tizbegi aıqyndalady.

Odan: «hýýa-l baqı Myrza Haıdar gýrgan ıbn Mırza Muhammed Huseıin gýrgan, navas Iýnýs han, halezad Babýr padıshah, vazır Abý Saıd han – padıshah Iаrkend va Moǵulıstan...» degen sózder anyq oqylady.

Bul – Ábsattar aǵa uzaq jyldar boıy izdegen túrki halqynyń uly tulǵasy Myrza Muhammed Haıdar zıraty edi. Ǵalym sol sátte jan dúnıesin bılegen ala quıyn sezimdi bylaı eske alady:

«Boıymdy ókinish, ıakı kúıinish pe, áıteýir alapat bir sezim bıledi. Uly ǵalym: «Alysta, jat jerde qalǵan baba­laryńdy 447 jyldan keıin endi ǵana ta­ptyńdar ma?! Meni de izdeıtin kún týdy-aý, áıteýir», deıtindeı.

О́zime ózim kelgen soń qazanama má­ti­nin hatqa túsire bastadym», deıdi.

Bul – akademık, shyǵystanýshy ǵalym Ábsattar aǵa Derbisáliniń qazaq rýhanııatyna qosqan zor úlesi edi.

Sámen QULBARAQ,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

M.H. Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń professory,

«Dýlatıtaný» ǴZO dırektory