Álemdi ánmen terbetken

Rozanyń azan shaqyryp qoı­ǵan aty – Úrbıbi (bul esimdi ne­me­­resine syılaǵan eken). Roza­nyń ájesi de, sheshesi de ánshi bol­­ǵan.

Ǵumyrynyń 70 jyldan astam ýaqytyn kıeli sahnaǵa, qasıetti án ónerine arnaǵan qazaq qyzy Keńes Odaǵy halyqtarynyń ti­lin­de, sonymen birge cheh, shved, ven­gr, qytaı, mońǵol, koreı, úndi... 25 tilde án shyrqaǵan, álem­niń 54 elinde bolyp, birneshe mem­le­kettiń «Ha­lyq ártisi» ata­ǵy­na ıe bolǵan. She­teldikter Roza­ny qyzǵaldaqqa te­ńegen.

Roza Tájibaıqyzynyń oryn­daýyn­daǵy «Dombyra», «Sáýlem-aı», «Kel, bizdiń aýylǵa», «Áli esim­de», «Aqmańdaılym», «Aq­suń­­qarym», «Aqtamaq», «Asyl arman», «Aıalap terbetken», «Ádemi-aý», «Ińkárim», «Ah, Samara gorodok», «Tansýı, tansýı», t.b. ánderin halyq súıip tyń­daıdy.

Roza Tájibaıqyzy Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys jyldarynda, maı­dannyń alǵy shebinde, oq pen ottyń ortasynda turyp án salyp, jaýyngerlerdiń rýhyn kóte­rip, jeńiske jigerlendirgen. Berlınde, Jeńis kúnine arnalǵan konsertke qatysqan. Tashkent fılarmonııasynda memlekettik áıelder án-bı ansamblinde ánshi bolǵan. 1946 jyly ótken estrada ánshileriniń Búkilodaqtyq baıqaýynyń dıplomanty, 1949 jyly Býhareste ótken ekinshi ha­­lyqaralyq festıvaldyń laý­­reaty atandy. 1960 jyldan «Qa­zaq­­konsertte» ánshilik qyz­met atqarǵan.

Aqyn Bákir Tájibaıdyń Roza Tájibaıqyzynyń óneri týraly jazǵan kitaby «Qazaqstan» baspasynan 1969 jyly shyqty.

Al ómirbaıandyq kitabyn Roza Tájibaıqyzy ózi jazǵan.

Roza Tájibaıqyzy jaıly ki­tap­tar, poemalar jazyldy, fılm­der túsirildi. Esimi «Kim­niń kim ekeni» (Kto est kto) aǵyl­shyn-ame­rıkalyq ensık­lo­pe­­dııasynyń «Álem áıelderi» jaı­ly alǵashqy sany­na endi.

Soǵys jyldarynda án ónerin­degi janqııarlyq eńbegi úshin «Ja­­ýyn­gerlik erligi úshin», «Ger­­­­ma­nııany jeńgeni úshin» me­dal­­­darymen, keıin «Eńbek Qy­zyl tý», «Halyqtar dostyǵy», «Sha­paǵat medalimen» marapat­tal­ǵan, «Tarlan» syılyǵynyń ıegeri.

Roza Tájibaıqyzy Keńes Oda­ǵy kezinde «Lenın ordenimen», elimiz táýelsizdik alǵannan keıin «Halyq qaharmany» ataǵy­men birge «Altyn Juldyz» taqty keýdesine. Ol «Halyq qahar­many» ataǵyna ıe bolǵan Qazaq­stan­daǵy jalǵyz ánshi. 1989 jyly «Pervaıa roza», 2006 jyly «Ah, Samara gorodok» atty de­rek­ti fılm­der túsirildi. «Roza Baǵla­nova» atyndaǵy qoǵamdyq qor bar.

1996 jyly «Altyn saqa» qa­ıy­rymdylyq qoryn ashty, je­tim balalarǵa, múgedekterge qaıy­rymdylyq kómek kórsetti. Roza Baǵlanova atyndaǵy «Qazaq­kon­sert» memlekettik óner uıy­my bar.

Qazaq ultynyń maqtanyshy, ult­tyq ónerimizdiń asyl táji, ur­paq mereıi, ata-babamyzdyń qasıetti murasyn qasterlep, dá­rip­tep, dúnıe júzine pash etip, nasıhattap, urpaǵyna amanat etip tapsyrǵan Roza Tájibaıqyzyn bizdiń ónerli Aqtoǵaı eli de eske alyp, halyqty Roza aıtqan án­der­men sýsyndatyp, án keshin uıym­das­tyrsa, nur ústine nur bolar edi.

Bir sýrettiń tarıhy

Meniń 1929 jylǵy úlken aǵam Qaırıden Hamzauly 1950-1953 jyldary Qıyr Shyǵysta jal­pyǵa birdeı áskerı mindetin ótep kelgen eken. Keıin esti­ge­nim – áskerı bólimde Roza Baǵ­la­novanyń konserti bolypty. Konsert aıaqtalǵannan keıin ánshi óziniń kishkene sýretin estelik retinde soldattarǵa taratsa kerek. Sol sýretti aǵam ózimen bir­ge úıge ala kelipti. Kishkene ǵana 9,7h7,2 sm sýrettiń sol jaq she­tin­de: «Dıplomat Vsesoıýznogo konkýrsa masterov estrady Roza Baglanova» dep jazylypty. Bul ataqty alǵan jyl – ánshiniń ómir­de­regine júginsek – 1946 jyl, Tashkent fılarmonııasynda ánshi bolǵan kezeń. Al oń jaq shetinde – foto Iskandera depti. Sýrettiń syrtynda «Tıraj 9 tys. Sena 76 kop. Alma-Ata, 1948 god» degen tórt buryshty mór basylǵan.

Mine, bul sýrettiń túsiril­ge­nine bıyl 74 jyl. Al men bolsam 73 múshel jasta júrmin. Aǵam ómirden erte ozǵan edi. Maǵan syılap ketken esteligi ǵoı dep, áli kúnge deıin saqtap kelemin.

Sol kezdegi qaǵazdyń sapasyna tańǵalamyn. Shetine jelim jaǵyp, sýret dápterge bekitilgen jeri ǵana biraz sarǵaıypty, al sýret jarqyrap tur. Bul sýret – «Halyq perzenti Roza Baǵlanova» kitap-albomynda jaryq kórgen eken.

Balalyq shaqtyń esteligi

Soǵystan keıingi kezeńde «teledıdar» degen sózdi estimedik te. Al radıo bir aýylda bireý – bizdiń úıde ǵana boldy. Ákem Qashyrdyń bazaryna baryp júrip qolǵa túsiripti, bir malǵa aıyrbastap alsa kerek, úlken, shamamen 60h30sm bolar, beti sary jyltyr materıalmen qaptalǵan bolatyn. Ákem ony joǵary, buryshqa, taqtaı sórege ornatyp berdi. Sodan jaqsy boldy, aýyldyń búkil balasy qyzyq­tap, tańerteńnen keshke deıin radıo tyńdaımyz. Biz es bilgende tyńdaıtynymyz úsh ánshi ǵana boldy  – Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova jáne Roza Baǵlanova án aıtatyn.

Menen úsh jas kishi inim Jasulan, úıdiń kenjesi, «Jańa Attanys» aýylynyń erkesi, óte qııańqy boldy. Radıodan shyrqap jatqan Rozanyń áni unasa kerek, menen suraıdy: «Kim án aıtyp jatyr?» dep. Men: «Roza Baǵlanova», deımin. «Men onda ony kórýim kerek!» deıdi. «Qalaı kóresiń?» deımin, ol úndemeıdi.

Bir kúni úıde kisi joqta, ebin taýyp: «Ishindegi óleń aıtyp jatqandardy kórem» dep, qaı­shymen radıonyń betindegi shúbe­rekti qıyp alyp tastapty. Sodan keıin radıo sóılemeı qaldy, symdary qıylyp qaldy ma, bilmeımin. Balalar: «Rozany kórdiń be?» dep inimdi mazaq­taı­tyn.

Kishkene sábıdiń júregin jaý­laǵan án qudiretin, ánshiniń kere­me­tin aıtsańshy!

Jaqsy án – jan azyǵy

Men de Roza Baǵlanovanyń oryndaǵan ánderin tyńdap óstim. Rozany men «naǵyz kúmis kómeı ánshi» der edim. О́ıtkeni aýzyn ashsa boldy syńǵyrlaǵan taza án ózinen-ózi tógilip turatyn. Ánniń sózin jazǵan aqynnyń, ándi shyǵarǵan kompozıtordyń mereıin ústem etip, álemge pash ete­tin qasıetti, kıeli daýysty ánshi ǵoı!

Bizdiń danyshpan halqymyz: «Án – kóńildiń ajary» dese, uly Abaı atamyz: «Qulaqtan kirip, boıdy alar, Ásem án men tát­ti kúı, Kóńilge túrli oı salar, Ándi súıseń, menshe súı!» demep pe edi?!

О́ıtkeni jaqsy án – jalǵyz­dyq­tan, ádiletsizdikten, aýrý-syr­qaýdan qaıǵyryp japa shekken adamnyń jan dúnıesin tazartady, keremet bir kúsh-qýat berip, rýhtandyrady, kóńil kúıin jaı­lan­dyrady.

Men osyndaı kezderde úntas­paǵa jazyp alǵan Roza Baǵla­novanyń oryndaǵan ánderin tyń­dap, bir jasap qalamyn. О́ıtkeni «Ásem án men tátti kúı» adamnyń jan jarasyn jazady.

Bizdiń oqýshy kezimizde sol kezdegi asta­namyz Almatydan M.Áýezov atyndaǵy drama teatry­­nyń ártisteri men «Qazaq­kon­­sert» ánshileri jıi kelip, aýyl eńbek­­kerleriniń aldynda óner kórsetetin.

1966 jyly Roza Baǵlanova Ke­ńes Odaǵynyń Batyry Serik­baı Mútkenov aýylyna kelip, dál qazirgi Mádenıet úıinde kon­sert berdi. Men sol jyly 8-synypta oqıtyn edim. Osydan keıin de Roza Tájibaıqyzy bizdiń aýdanǵa birneshe ret kelip, óner kórsetti.

Almatyda oqyǵanda Roza Baǵ­la­novanyń konsertine jıi baratynmyn.

2002 jyly Roza Tájibaıqyzy halyqtyń suraýy boıynsha Ertis aýdanyna kelip konsertin berdi. Fotoapparatymdy alyp men de bardym. Sol kezde «Ertis nu­ry» gazetinde qyzmet istegen edim. Roza Tájibaıqyzy án aıtyp júrip sahnadan túsip, qol aly­syp, kórermenmen qaýyshty. Osy qaıtalanbas sátterdi qalt jibermeı, halyqtyń ótinishi bo­ıynsha sýretke túsirip turdym. Konsert aıaqtalǵannan keıin zııaly qaýym ókilderi ótinish bildirip, Roza Tájibaıqyzymen eskertkish-sýretke tústi. Bul sýret aqyn-jazýshy Múbárák Jamanbalınovtiń «Áıgili aýdan­ – Er­tisim» kitabyna basylyp shyq­ty. Bul – ánshiniń bizdiń aımaqqa kelgen sońǵy sapary edi...

Baqytjamal HAMZAQYZY,

ardager ustaz

Pavlodar oblysy,

Aqtoǵaı aýyly