* VII Astana ekonomıkalyq forýmy qarsańynda
Aǵymdaǵy jyldyń 21-23 mamyry kúnderi elordada álemdik deńgeıde keńinen tanylǵan VII Astana ekonomıkalyq forýmy (AEF) ótkiziledi. 2008 jyldan beri AEF jahandyq ekonomıkalyq jáne qarjy daǵdarysynan shyǵý joldaryn tabý maqsatynda álemdik kóshbasshylardyń, sarapshylardyń, bıznes-qaýymdastyq ókilderiniń basyn qosatyn ortalyqqa aınaldy.
Osymen ekinshi ret forým aıasynda Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik konferensııa ótkizilgeli otyr. Bıylǵy konferensııa Bretton-Výds kelisiminiń 70 jyldyǵyna oraılastyrylǵan. Onyń taqyryby «Jahandyq qarjy júıesine degen senimdi qaıta qalpyna keltirý, sońǵy eki onjyldyqtaǵy qarjylyq daǵdarystardyń qaıtalanýynyń aldyn alý» dep atalady. Osy rette eskeretin bir másele, Bretton-Výds kelisiminiń ne ekenin, onyń álemdik ekonomıkaǵa tıgizgen paıdasy qandaı bolǵanyn, álemdik qaýymdastyq ony nege qurǵandyǵyn bireý bilse, ekinshi bireý bile bermeıdi.
Sonymen Bretton-Výds kelisimin tarıhı qujat desek artyq emes. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalysymen, barlyq elderdiń ekonomıkalyq ahýaly kúırep turǵan kezde, álemdik ekonomıkalyq-qarjylyq tártipti retke keltiretin birlesken kúsh qajet boldy. Osyǵan baılanysty Bretton-Výdste (AQSh, Nıý-Gempshır shtaty) 44 ulttyń ókilderi qatysqan halyqaralyq qarjy konferensııasyn ótkizý týraly sheshim qabyldandy. Bir qyzyǵy, KSRO delegasııasy da bul qujatty daıyndaýǵa belsene qatysty. Biraq keıin oǵan qol qoıýdan bas tartty. Bul halyqaralyq shara oǵan qatysýshylardyń quramy boıynsha ǵana kólemdi bolǵan joq. Sonymen birge, munda, tipti, búgingi kúnge deıin álemdik ekonomıkada mańyzdy ról atqaryp turǵan jahandyq sheshimder qabyldandy. Sol kezde qabyldanǵan kelisimderdiń mańyzdylyǵyn, bul konferensııanyń tarıhtaǵy eń uzaq konferensııalardyń biri bolǵandyǵy aıǵaqtaıdy. Bretton-Výds konferensııasy 22 kúnge sozylǵan. Osy konferensııa jumysy barysynda mańyzdy eki uıym – Halyqaralyq valıýta qory men Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý bankin qurý týraly usynys qabyldandy. Sondaı-aq, AQSh dollaryn altynmen qatar rezervtik valıýta túrinde qoldaný týraly sheshim qabyldandy.
Osy sheshimderdiń artynda negizinen úsh maqsat turdy. Syrtqy balanstaǵy ýaqytsha qıyndyqtarǵa tótep berýge yqpal etý úshin erikti keń saýdany qalpyna keltirý, tııanaqtalǵan valıýta baǵamy júıesiniń negizindegi halyqaralyq aıyrbas júıesiniń turaqty tepe-teńdigin ornatý jáne resýrstyq memleketterdiń ókimine berý. Qazirgi kúnge deıin qyzmet istep turǵan Halyqaralyq valıýta qory men Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki sekildi qurylymdardy qurý soǵystan keıingi álemdik qaýymdastyqtyń ekonomıkalyq salada qol jetkizgen zor jetistigi edi.
Halyqaralyq valıýta qorynyń mindeti – halyqaralyq saýdadaǵy valıýta kýrstarynyń turaqtylyǵyn qadaǵalaý bolsa, Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki (HQQDB) Dúnıejúzilik banktiń basty nesıelik mekemesi ári BUU-nyń mamandandyrylǵan banki boldy.Soǵan qaramastan, HQQDB BUU-men tek arnaıy ýaǵdalastyq jáne memleketaralyq ınvestısııalyq ınstıtýt arqyly ǵana baılanysqan. Bir sózben aıtqanda, ol álemniń 186 memleketi múshe bolyp tabylatyn táýelsiz mekeme bolyp qalyptasty.
Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki jumysy múshe-memleketterdiń ekonomıkalarynyń damýy men olardy qaıta qurýǵa baǵyttalǵan qarjylyq kómek kórsetý maqsatyn kózdeıdi. Onyń nesıeleri derbes sheteldik ınvestısııalyq úderisterge járdemdesýge jáne múshe-memleketterdegi tólem balansynyń tepe-teńdigin saqtaýǵa jáne halyqaralyq saýdanyń teńgerimdi ósýine múmkindik beredi.
Bretton-Výds kelisimi 1945 jyldyń 31 shildesinde kúshine engen ýaqyttan beri úzilissiz 45 jyl jemisti jumys istedi.
Kelisimniń baptaryna alǵashqy túzetý 1969 jyly engizildi jáne ol muraǵatty rezerv fýnksııasyn júkteıtin «qaryzǵa alýdyń arnaıy quqyqtary» degen quqyqtyq uǵymyna qatysty boldy.
Bul óz kezeginde Halyqaralyq valıýta qoryna kez kelgen ýaqytta qatysýshynyń birinshi ótinimi boıynsha, jekemenshik esep shotyndaǵy qaryzǵa alýdyń arnaıy quqyn paıdalanýǵa nıet bildirgen, quqyq aýdarymy alýshysyn taǵaıyndaýǵa múmkindik berdi. Taǵy 9 jyl ótken soń ekinshi ózgertý kúshine endi. Bul ózgertý de HVQ-ǵa qatysty boldy jáne tııanaqtalǵan valıýta men tepe-teńdikterdiń kúshin joıǵannan keıin basym bolǵan valıýtanyń (turaqsyz) ózgermeli baǵamy rejimin resmılendirdi. Sonymen qatar, qor jarǵynyń oryndalýyn qadaǵalap, memleketterge resmı valıýta baǵamyn ustap turýǵa kómektesti. Halyqaralyq valıýta qory endi ulttyq valıýta baǵamyn tómendetý boıynsha naryq oıynyna baılanysty valıýta rezervteri tómendep ketken memleketterge sheteldik valıýtamen nesıe bere alady.
Naqty bir elde valıýta baǵamynyń teńgerimsizdik kezeńi uzaqqa sozylǵan jaǵdaıda, HVQ kóbinese valıýtany qunsyzdandyryp, aqsha qunyn ári qaraı ustap turatyn tıimdirek salyq jáne valıýta saıasatyn jetildirýge keńes beredi. Kóptegen memleketterdiń ekonomıkasy bir-birine «súıenip» jumys istegen, Bretton-Výds kelisimi arqyly dúnıege kelgen júıe ótken ǵasyrdyń 70-jyldaryna deıin jumys istedi. Biraq, sońǵy kezde ol AQSh-tyń qarjylyq júıesiniń álemdegi ústem jaǵdaıynan aıyrylýyna ákep soqtyrdy. Osyǵan baılanysty Bretton-Výds valıýta júıesi qaıta qurylyp, nátıjesinde ony almastyratyn Iаmaıka valıýta júıesi ómirge keldi. Ol erkin valıýta aıyrbasy úlgisine negizdelgen, munda aıyrbas baǵamdarynyń jıi aýytqýy baıqalady. Biraq jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys kezinde Iаmaıka valıýta júıesiniń de jetilmegendigi anyqtaldy. Solaı bola tursa da, Bretton-Výdstyń qalyptasqan ekonomıkalyq úlgileri, sonymen qatar Halyqaralyq valıýta qory men Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki qazirgi kúnge deıin jumys istep keledi. Mamandardyń pikirinshe, endi olardy túbegeıli qaıta qurý qajet.
VII Astana ekonomıkalyq forýmy men II Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik konferensııa aıasynda álemdik qaýymdastyqqa Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik jospar jobasy usynylatyn bolady. Bul joba 2013 jyldyń mamyr aıynda Astanada, BUU-nyń qoldaýymen ótkizilgen I Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik konferensııanyń qorytyndy qujattary nátıjesinde jasalǵan úkimetterdiń, ortalyq bankter men sarapshylardyń bir jyldyq jumystarynyń qorytyndysy. Osy jobanyń «Álemdik qarjy arhıtektýrasy» atty bóliminde Bretton-Výds júıesin reformalaýdyń jańa tártibi usynylyp otyr.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
Aǵymdaǵy jyldyń 21-23 mamyry kúnderi elordada álemdik deńgeıde keńinen tanylǵan VII Astana ekonomıkalyq forýmy (AEF) ótkiziledi. 2008 jyldan beri AEF jahandyq ekonomıkalyq jáne qarjy daǵdarysynan shyǵý joldaryn tabý maqsatynda álemdik kóshbasshylardyń, sarapshylardyń, bıznes-qaýymdastyq ókilderiniń basyn qosatyn ortalyqqa aınaldy.
Osymen ekinshi ret forým aıasynda Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik konferensııa ótkizilgeli otyr. Bıylǵy konferensııa Bretton-Výds kelisiminiń 70 jyldyǵyna oraılastyrylǵan. Onyń taqyryby «Jahandyq qarjy júıesine degen senimdi qaıta qalpyna keltirý, sońǵy eki onjyldyqtaǵy qarjylyq daǵdarystardyń qaıtalanýynyń aldyn alý» dep atalady. Osy rette eskeretin bir másele, Bretton-Výds kelisiminiń ne ekenin, onyń álemdik ekonomıkaǵa tıgizgen paıdasy qandaı bolǵanyn, álemdik qaýymdastyq ony nege qurǵandyǵyn bireý bilse, ekinshi bireý bile bermeıdi.
Sonymen Bretton-Výds kelisimin tarıhı qujat desek artyq emes. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalysymen, barlyq elderdiń ekonomıkalyq ahýaly kúırep turǵan kezde, álemdik ekonomıkalyq-qarjylyq tártipti retke keltiretin birlesken kúsh qajet boldy. Osyǵan baılanysty Bretton-Výdste (AQSh, Nıý-Gempshır shtaty) 44 ulttyń ókilderi qatysqan halyqaralyq qarjy konferensııasyn ótkizý týraly sheshim qabyldandy. Bir qyzyǵy, KSRO delegasııasy da bul qujatty daıyndaýǵa belsene qatysty. Biraq keıin oǵan qol qoıýdan bas tartty. Bul halyqaralyq shara oǵan qatysýshylardyń quramy boıynsha ǵana kólemdi bolǵan joq. Sonymen birge, munda, tipti, búgingi kúnge deıin álemdik ekonomıkada mańyzdy ról atqaryp turǵan jahandyq sheshimder qabyldandy. Sol kezde qabyldanǵan kelisimderdiń mańyzdylyǵyn, bul konferensııanyń tarıhtaǵy eń uzaq konferensııalardyń biri bolǵandyǵy aıǵaqtaıdy. Bretton-Výds konferensııasy 22 kúnge sozylǵan. Osy konferensııa jumysy barysynda mańyzdy eki uıym – Halyqaralyq valıýta qory men Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý bankin qurý týraly usynys qabyldandy. Sondaı-aq, AQSh dollaryn altynmen qatar rezervtik valıýta túrinde qoldaný týraly sheshim qabyldandy.
Osy sheshimderdiń artynda negizinen úsh maqsat turdy. Syrtqy balanstaǵy ýaqytsha qıyndyqtarǵa tótep berýge yqpal etý úshin erikti keń saýdany qalpyna keltirý, tııanaqtalǵan valıýta baǵamy júıesiniń negizindegi halyqaralyq aıyrbas júıesiniń turaqty tepe-teńdigin ornatý jáne resýrstyq memleketterdiń ókimine berý. Qazirgi kúnge deıin qyzmet istep turǵan Halyqaralyq valıýta qory men Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki sekildi qurylymdardy qurý soǵystan keıingi álemdik qaýymdastyqtyń ekonomıkalyq salada qol jetkizgen zor jetistigi edi.
Halyqaralyq valıýta qorynyń mindeti – halyqaralyq saýdadaǵy valıýta kýrstarynyń turaqtylyǵyn qadaǵalaý bolsa, Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki (HQQDB) Dúnıejúzilik banktiń basty nesıelik mekemesi ári BUU-nyń mamandandyrylǵan banki boldy.Soǵan qaramastan, HQQDB BUU-men tek arnaıy ýaǵdalastyq jáne memleketaralyq ınvestısııalyq ınstıtýt arqyly ǵana baılanysqan. Bir sózben aıtqanda, ol álemniń 186 memleketi múshe bolyp tabylatyn táýelsiz mekeme bolyp qalyptasty.
Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki jumysy múshe-memleketterdiń ekonomıkalarynyń damýy men olardy qaıta qurýǵa baǵyttalǵan qarjylyq kómek kórsetý maqsatyn kózdeıdi. Onyń nesıeleri derbes sheteldik ınvestısııalyq úderisterge járdemdesýge jáne múshe-memleketterdegi tólem balansynyń tepe-teńdigin saqtaýǵa jáne halyqaralyq saýdanyń teńgerimdi ósýine múmkindik beredi.
Bretton-Výds kelisimi 1945 jyldyń 31 shildesinde kúshine engen ýaqyttan beri úzilissiz 45 jyl jemisti jumys istedi.
Kelisimniń baptaryna alǵashqy túzetý 1969 jyly engizildi jáne ol muraǵatty rezerv fýnksııasyn júkteıtin «qaryzǵa alýdyń arnaıy quqyqtary» degen quqyqtyq uǵymyna qatysty boldy.
Bul óz kezeginde Halyqaralyq valıýta qoryna kez kelgen ýaqytta qatysýshynyń birinshi ótinimi boıynsha, jekemenshik esep shotyndaǵy qaryzǵa alýdyń arnaıy quqyn paıdalanýǵa nıet bildirgen, quqyq aýdarymy alýshysyn taǵaıyndaýǵa múmkindik berdi. Taǵy 9 jyl ótken soń ekinshi ózgertý kúshine endi. Bul ózgertý de HVQ-ǵa qatysty boldy jáne tııanaqtalǵan valıýta men tepe-teńdikterdiń kúshin joıǵannan keıin basym bolǵan valıýtanyń (turaqsyz) ózgermeli baǵamy rejimin resmılendirdi. Sonymen qatar, qor jarǵynyń oryndalýyn qadaǵalap, memleketterge resmı valıýta baǵamyn ustap turýǵa kómektesti. Halyqaralyq valıýta qory endi ulttyq valıýta baǵamyn tómendetý boıynsha naryq oıynyna baılanysty valıýta rezervteri tómendep ketken memleketterge sheteldik valıýtamen nesıe bere alady.
Naqty bir elde valıýta baǵamynyń teńgerimsizdik kezeńi uzaqqa sozylǵan jaǵdaıda, HVQ kóbinese valıýtany qunsyzdandyryp, aqsha qunyn ári qaraı ustap turatyn tıimdirek salyq jáne valıýta saıasatyn jetildirýge keńes beredi. Kóptegen memleketterdiń ekonomıkasy bir-birine «súıenip» jumys istegen, Bretton-Výds kelisimi arqyly dúnıege kelgen júıe ótken ǵasyrdyń 70-jyldaryna deıin jumys istedi. Biraq, sońǵy kezde ol AQSh-tyń qarjylyq júıesiniń álemdegi ústem jaǵdaıynan aıyrylýyna ákep soqtyrdy. Osyǵan baılanysty Bretton-Výds valıýta júıesi qaıta qurylyp, nátıjesinde ony almastyratyn Iаmaıka valıýta júıesi ómirge keldi. Ol erkin valıýta aıyrbasy úlgisine negizdelgen, munda aıyrbas baǵamdarynyń jıi aýytqýy baıqalady. Biraq jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys kezinde Iаmaıka valıýta júıesiniń de jetilmegendigi anyqtaldy. Solaı bola tursa da, Bretton-Výdstyń qalyptasqan ekonomıkalyq úlgileri, sonymen qatar Halyqaralyq valıýta qory men Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki qazirgi kúnge deıin jumys istep keledi. Mamandardyń pikirinshe, endi olardy túbegeıli qaıta qurý qajet.
VII Astana ekonomıkalyq forýmy men II Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik konferensııa aıasynda álemdik qaýymdastyqqa Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik jospar jobasy usynylatyn bolady. Bul joba 2013 jyldyń mamyr aıynda Astanada, BUU-nyń qoldaýymen ótkizilgen I Daǵdarysqa qarsy dúnıejúzilik konferensııanyń qorytyndy qujattary nátıjesinde jasalǵan úkimetterdiń, ortalyq bankter men sarapshylardyń bir jyldyq jumystarynyń qorytyndysy. Osy jobanyń «Álemdik qarjy arhıtektýrasy» atty bóliminde Bretton-Výds júıesin reformalaýdyń jańa tártibi usynylyp otyr.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
