Tarıh • 09 Tamyz, 2022

Neplıýev ýchılıshesinde oqyǵan qazaqtar

271 ret kórsetildi

Neplıýev áskerı ýchılıshesi kezinde Orynbor qalasynda ornalasqan. Bul – Reseı ımperııasynyń osy ólkesi úshin áskerı mamandar daıar­laý maqsatynda ashylǵan oqý orny. 1825-1866 jyldary osy oqý ornyn 35 qazaq ulany bitirgen.

1860 jyly Sankt-Peterbýrgke barǵan Kishi júz depýtasııa ókilderi

Ár jyldary bul áskerı-oqý ornynyń ataýy men statýsy áskerı ýchılıshe, kadet korpýsy, áskerı gımnazııa, Orynbor Neplıýev kadet korpýsy bolyp ózgergen. 1825 jyldyń 2 qańtarynda Orynbor Neplıýev áskerı ýchılıshesi ashylǵan. 1825 jylǵy 15 qyrkúıekte «Rýsskıı ınvalıd» gazetinde ýchılısheniń ashylǵany jónindegi maqala jarııalanǵan. Ýchılısheniń ashylýy­na Kishi orda hany Sherǵazy han bir top ıgi jaqsylarmen birge qatysqan.

«...Túngi saǵat 11-de ýchılıshege arna­ıy bólingen úıge uly mártebeli taqsyr, Orynbor áskerı general-gýbernatory, ınfanterııa generaly Essen, joǵary mártebeli Kishi orda hany Sherǵazy Aıshýaqov, Orynbor azamattyq gýbernatory (G.Nelıdov – A.A.), generaldar, azamattyq jáne áskerı sheneýnikter, qala­nyń qurmetti turǵyndary men birneshe azıat ókili qatynasty. Zalda ýchılıshe túlekteri sap túzep tur. Olardyń altaýy áskerı ýchılısheniń kók tústi kazak kıimin, al jaqyn mańda Ishki ordadan kelgen úsh qyrǵyz (qazaq – A.A.) óz kıimderin kıgen. Al­dyńǵy altaýyna qazynanyń kıimi áske­rı gýbernator tarapynan qarasty­ryl­ǵan» dep jazylǵan gazette.

Gazet maqalasynda alǵashqy shákirtter qata­rynda Kópbolsyn Qaraýylov, Ámirjan Husaıynov (Jáńgir hannyń baldyzy), Qushaqqalı Shyǵaev esimderi atalǵan. Keıin ýchılısheniń tuńǵysh dırektory, ınjener-polkovnık G.Gens Jáńgirge qazaq ulandary týraly «Ordadan kelgen balalaryń oqýǵa alǵyr, tárbıeli eken. Olardyń arasyndaǵy eń úzdigi – Kópbolsyn Qaraýylov. Ol ózgelerden ozyq, óte zeıindi, sabyrly da kishipeıil» dep úshbý hat joldaǵan.

Oqý orny 1844 jyly Orynbor Neplıýev kadet korpýsy retinde qaıta qurylyp, burynǵy «eýropalyq» jáne «azııalyq» degen ataýǵa ıe eki bólim 1-shi, 2-shi eskadron ataldy. Bul oqý orny negi­zi­nen Azııa halyqtaryn otarlaýǵa qajetti mamandar daıarlaý maqsatyn kózdegen. Alǵa­shynda arnaıy jabyq oqý orny bolyp, qazaq balalary oqýǵa qabyldanbady. Patshalyq Reseıdiń Qazaqstan men Azııa elderin otarlaý saıasatyn júrgizý maq­satymen kadet korpýsynyń azııalyq eskad­ro­nyndaǵy 30 orynǵa qazaq aq­súıek­teri men starshyndarynyń balalaryn qabyldaýǵa ruqsat berildi. Al 1868 jyly patsha úkimeti mundaı oqý ornynda qazaq balalaryn oqytý qaýipti dep eseptedi. Sóıtip, qazaq balalaryna bólingen 30 shákirtaqyny joıyp jiberdi. Osyǵan baılanysty qazaqtar erikti túrde óz qarajatymen oqyǵan. Budan keıin korpýs­ta qazaq balalarynyń sany kúrt azaıyp, biren-saran iri baılardyń balalary bitirip shyqty. Oqý ornynda óz zamanynyń ataqty tulǵalary dárister oqydy.

Jáńgir mektebinde tárbıelengen M-S.Babajanov Orynbor kadet korpýsyna oqýǵa attanǵan saparyn «Qazaqtyń qazaq týraly jazbalary» atty eńbeginde «Bizder Jáńgir mektebinde tárbıelengen edik. Sol kezde de, qazir de ol kadet korpýsyna daıarlaıtyn oryn dep esepteledi. Bir kúni keshke taman bizderdi hanǵa alyp kelip, saraı ishine ornalastyryp, han senderden «korpýsqa oqýǵa túsýge yqylastysyńdar ma?» dep suraıtynyn eskertti. Bizderdiń balalyq jasymyzǵa laıyqtap hannyń berer qonaqasy ázirlengen eken. Ol bizderdi óte aqjarqyn qabyldady. Oqýǵa barýǵa yqylasymyzdy surap bildi. Bizder birimizden soń birimiz ózimizdi tanystyryp, yqylasty jáne daıyn ekenimizdi bildirdik. Bul 1845 jyldyń basyndaǵy qys edi. Sol kezde meniń jasym 11-de bolsa da, bizderdi Orynborǵa shyǵaryp salǵandary áli esimde» dep eske alady.

Sol jyldyń jazynda Orynbor qalasyna oqýǵa baratyn balalardy Jáńgir han men áke-shesheleri alys jolǵa shy­ǵaryp saldy. Neplıýev kadet kor­pýsyna oqýǵa baratyndar tizimin­de Muhammed-Salyq Babajanov, Muhamedjan (Maqash) Bekmuhamedov, Ismaıyl Jáńgirov, Myrzaǵalı Sańǵy­ryqov (Aqbolatov), Aryslangereı Bókeıhanov, Seıithan Jantórın, Sultan Shala­baev, Júsip Nııazov, Zulharnaı Nuraly­hanov, Muhamedkerim Naýryzbaev bar edi. Sonymen Neplıýev kadet korpýsynda oqyǵandar tizimine Qushaqqalı Shyǵaev, Kópbolsyn Qaraýylov, Muqan­­betqalı Táýkın, Dosmuhamed Shó­kıev, Kúsepqalı Ormanov, Zulqarnaı Jáńgirov, Eskendir Jáńgirov, Ahmetkereı Jáńgirov, Muhamed-Salyq Babajanov, Muhametjan Bekmuhametov, Myrzaǵalı Sańǵyryqov (Aqbolatov), Ádil Bókeıhanov, Arsylangereı Meńgeligıreev (Bókeıhanov), Kýrlıhanov, Zulqarnaı Nuralyhanov (oqýyn aıaqtaı almaı kóz jumǵan), Sultan, Jáńgir Aıshýaqov, Qýanysh­qalı Ormanov, Seıithan Jan­tórın, Álmuhamet Seıdalın, Tileý­mahambet Seıdalın, 2-shi Jánibekov, Muhametqalı Tabyldın, 1-shi Shmoev, 2-shi Shmoev, Husaıyn Úmbetov, Sharafıdın Qushaq­qalıev, Seıit Babajanov, Aıshýa­qov, Júsip Shombalov, Jıhanshah Seıdalın, Muhametkárim Julqutov, Sháńgereı Táýkın, Musa Seıdalın engen.

Orynbor kadet korpýsyn qazaq eli tarıhynda ózindik orny bar birneshe tarıhı tulǵa bitirgen. Muhametqalı Táýkın (1813-1894) – Kishi júzdiń batys bóliginiń basqarýshysy, sultan, ǵalym-etnograf. Aıshýaq hannyń nemeresi. Kadet korpýsyn tolyq bitirmesten, 1831 jyly 25 qarashada Kishi júzdiń batys bóligi basshysynyń qaramaǵyna ákimshilik jumysqa jiberildi. Jas sultannyń ákimshilik qyzmet satysyna tez kóterilgendigin arhıv qujattary naqtylaı túsedi. Isataı-Mahambet bas­ta­ǵan ult-azattyq kóterilisti basýǵa qatysyp, 1836 jyldyń 8 aqpan kúni
zaýrıad-sotnık shenin aldy. Al 1837 jyly 2 maýsymda tútin salyǵyn jınaýdaǵy erekshe eńbegi elenip, horýjıı shenin ıelenedi. 1840 jyldyń 28 qazanynda Hıýa ekspedısııasyna qatysyp, sotnık shenine joǵarylatyldy. 1842 jyly Buharaǵa orys mıssııasyna basshylyq etken qyzmeti úshin moıynǵa taǵyp júretin Anna lentasyndaǵy altyn medalǵa ıe boldy. 1844 jyldyń 11 sáýirinde sultan Kenesary Qasymovtyń izine túsken áskerı otrıadtyń quramynda bolyp, esaýl shenine kóterildi. Úkimet tarapynan 1845 jyldyń 17 qańtar kúni Kishi júzdiń batys bóliginiń basqarýshy-sultanynyń kómekshisi bolyp taǵaıyndaldy.

1853 jyly M.Táýkınge podpolkovnık sheni berildi. 1860 jyly ekinshi ret Sankt-Peterbýrg pen Moskvaǵa Kishi júz depýtasııasymen barǵan. Osy issapar kezinde ol Sh.Ýálıhanov, P.Nebolsın, L.Plotnıkov syndy shyǵystanýshylarmen tanysyp, ımperatorlyq erikti ekonomıkalyq qoǵamyna múshe bolyp qabyldanǵan. 1861 jyly Sankt-Peterbýrgte shyǵatyn «Ekonomıcheskıe zapıskı» jýrnalyna «Zapıskı o hozıaıstve ordynsev» atty qazaqtardyń sharýashylyǵy týraly maqalasyn jarııalady.

1865 jyldyń 28 qazanynda M.Táýkın Orynbor general-gýbernatory sheshimimen shaqyrtyp alynyp, polkovnık shenimen otstavkaǵa jiberildi. 1868 jyly patsha ókimeti qabyldaǵan «Orynbor jáne Batys Sibir general-gýbernatorlyqtaryndaǵy dalalyq oblystardy basqarý týraly ýaqytsha erejege» narazylyq tanytqany úshin 1870 jyly Arhangelskige jer aýdaryp jiberdi. Odan 1874 jyly elge oraldy.

Muhammed-Salyq Qaraýylqojauly (tolyq aty-jóni Hoja Muhammed-Salyq) Babajanov 1835 (keıbir derekterde basqasha kórsetilgen) jyly Ishki Bókeı ordasynda (qazirgi Batys Qazaqstan oblysy, Bókeı ordasy aýdany) dúnıege kelgen. Basqa derekterde onyń týǵan jeri Atyraý oblysy, Isataı aýdanynyń aýmaǵyndaǵy ákesi Qaraýylqojanyń qonystanǵan mekeni Zabýrynnan Narynǵa qaraı 10 shaqyrym jerdegi Qaraýyl tóbe delinedi. Bastaýysh bilimdi óz aýylynda alǵan. 1841-45 jyldary han ordasyndaǵy orys-qazaq mektebin bitirip, Orynbordaǵy Neplıýev kadet korpýsynyń Azııalyq bólimine qabyldanǵan. Bul bólimde patsha úkimetiniń ákimshilik oryndary men áskerı mekemelerde jumys isteıtin tilmashtardy daıyndalǵan.

Kadet korpýsynyń bekitilgen oqý baǵdarlamasynan tys tarıh, arheologııa, etnografııaǵa qatysty kitaptardy kóp oqydy. Jas Salyqty týǵan ólkesi Edil men Jaıyq ózenderiniń boıyn mekendegen halyqtyń tarıhy men taǵdyry qyzyqtyrdy. Orys tarıhshylary N.Ka­ramzın, M.Sherbakov, I.Golıkov, F.Mıllerdiń shyǵarmalarymen tanys boldy. Sol kezdegi orys geografııalyq jáne arheologııalyq jazbalaryn, Sankt-Peterbýrg, Orynborda jaryq kórip turǵan merzimdi baspasózderdi, gazet-jýrnaldardy jıi oqyǵan. 1851 jyldyń qazan aıynda Orynbor kadet korpýsyn oıdaǵydaı aıaqtady. Oǵan horýnjıı áskerı ataǵy berildi.

1852 jyldyń 11 qańtar kúni horýnjıı M-S.Babajanov Orynbor shekara komıssııasynyń tóraǵasy, general-maıor M.Ladyjenskııge Ishki qyrǵyz (qazaq) ordasyn basqaratyn ýaqytsha basqarý keńeske qyzmetke alý týraly ótinishin bildiredi. Orynbor shekara komıssııasynyń basshylary oqýyn úzdik bitirgen jas ofıser M-S.Babajanovty óz qaramaǵyndaǵy qyzmetke qaldyrdy.

1853 jyly Orynbor kazak-orys­ta­rynyń ofıserleri oǵan jala jaýyp, qyzmetinen bosattyrdy. Orynbordaǵy jumysynan bosaǵan ony qýdalady, keıin Bókeı ordasyna jer aýdardy. Bolashaq etnograf-ǵalym esh muqalmady. Kerisinshe alys jatqan týǵan ólkesiniń saf tabıǵatyna, turmys-tirshiligine degen qushtarlyǵy artty. Bul jerde ol keńse qyzmetterin atqardy. Patsha ókimeti organdary onyń sońyna Alekseev esimdi podhorýnjııdi tyńshy etip qoıady. Biraq ekeýi keıin jaqyn dos bolyp ketken. Han ordasynda jazǵan maqalalaryn podhorýnjıı Astrahanda shyǵatyn «Volga» gazetine aparyp bastyrady. Sóıtip, M-S.Babajanovtyń biraz maqalasy onyń qolynsyz jarııalanyp, jaryq kórdi.

Ishki orda qazaqtarynda 1855 jyly ártúrli jalǵan ósek órship, tolqý paıda boldy. Bul ýshyǵa berse, ashyq kóte­rilis­ke ulasýy múmkin degen qaýip týyn­dady. Orynbor jáne Samara general-gýber­natory Muhammed-Salyqtyń aǵa­lary Muhamedjan men Mustafa Baba­janovtardy «Ishki Ordadaǵy tolqý­larǵa qatysqany úshin» tutqynǵa aldy. Olardy tergep-teksergennen keıin «Ishki orda qazaqtary arasynda zııandy ósek taratqandyqtan» ákimshilik shara qoldanyp, Batys Oral ordasyna jer aýdardy.

Bul oqıǵaǵa baılanysty Astrahan qalasynda «qasaqana qozdyrýshy» degen kúdikpen Muhammed-Salyq ta qamaýǵa alyndy. Oǵan júrgizilgen tekserý kezinde bul kúdik dáleldenbedi. Tutqyndaý kezin­de kóptegen qaǵaz alynyp, ony teksergende «ókimet aldynda eshqandaı oı men qımyldyń oǵashtyǵy tabylmaǵan» eken. Ishki ordanyń ýaqytsha keńes tóraǵasy, polkovnık K.Gern general-gýbernator V.Perovskııdiń ruqsatymen
M-S.Babajanovty bosatyp, Han ordasyna keńesshilikke taǵaıyndady. Biraq kóp ýa­qyt ótpeı ol Batys Oralǵa ketýge ruq­sat surap, aǵalarymen birge turý­ǵa, ola­rdyń shańyraǵyna kómekteskisi kele­tinin bildiredi. Ákimshilik tarapynan bul tilegi qabyldanyp, anasy Jámıla Piralıeva men ógeı sheshesi Ulbıbi Dánismendovamen birge «jazyqty» bolyp aıdalǵan aǵalarynyń artynan attandy.

Kúıshi-kompozıtor, sultan Dáýlet­ke­reı Shyǵaev 1871 jyly Salyq­tyń qaza­syna oraı «Salyq ólgen» atty joq­taý kúıin shyǵarǵan. Al Maqash ákim atanǵan Muhambetjan Bekmahambetov «Oı, jalǵan-aı, Salyq óldi degenshe – halyq óldi deseıshi» dep aýyr kúrsingen eken.

Sháńgereı Bókeev (1847-1920) – aqyn, qazaqtyń alǵashqy ádebıet aýdar­ma­shy­la­rynyń biri. Jáńgir hannyń nemeresi. Bes jasynda ata-anasynan jetim qalǵan. Qazaqy dástúrmen aǵalary tárbıelegen. Alǵashynda bilimdi Ordadaǵy medreseden alyp, odan ári Astrahan realdyq ýchılıshesinde oqyǵan. Orynbor kadet korpýsyn bitirgen soń Samara qalasynda bitistirýshi sýdıa qyzmetinde boldy. Samaradaǵy qyzmette júrgende aqsúıek tıtýlyn alǵan. Sóıtip, ónermen aınalysatyn aqsúıekter tizimine engen.

Ol meshit, medrese qurylystaryn salýǵa, baý-baqsha ósirýge erekshe nazar aýda­ryp, osy istermen aınalysqan. Jer­gilikti halyqqa, jazyqsyz japa shekken buqaranyń ókilderine qolǵabys jasaǵan tulǵa. Balalardy oqytýǵa mán berip, mektep ashyp, bilikti muǵalimderdi qyzmetke shaqyrǵan. Ádebıet pen mádenıetke den qoıdy. Onyń taǵy bir erekshe qasıeti – ańshylyq pen saıatshylyqty, tabıǵat sulýlyǵyn, án men kúıdi, kórkemsóz ónerin unatyp, óleńder jazýy. Shyǵarmalary «Shaıyr», «Kóksildir» (1911-1912), «Úsh joqtaý» (1926) jınaqtarynda jaryq kórdi. M.Lermontovtyń «Qashqyn» poe­ma­syn qazaq tiline aýdarǵan.

Álmuhamet Seıdalın (1832-1898) – sultan, stat-keńesshisi, aýdarmashy, ýezdik sýdıa, Nuraly hannyń nemeresi, Ábilqaıyr hannyń shóberesi. Baýyry Tileýmuhambetpen birge oqyǵan. 1855 jyly praporshık shenimen 4-shi Orynbor lınııalyq batalonyna qyzmetke jibe­ril­di. Qyzmettik formýlıarynda 1-shi Seıda­lın bolyp tirkelgen. Keıin inisi qyzmet isteıtin Orynbor shekaralyq komıssııasyna jumysqa aýysady. 1857 jyly shekara komıssııasynyń tóraǵasy V.Grıgorevpen birge Orynbor ólkesiniń shyǵys bóligin aralap shyqty. 1859 jyly mamyr-tamyz aıynda Aral flotılııasynyń I rangaly kapıtany A.Býtakov ekspedısııasymen Qońyrat (Kýngrad) qalasyna issaparǵa barǵan. 1856 jáne 1860 jyly Sankt-Peterbýrgqa barǵan qazaq depýtasııasyna aýdarmashy bolǵan.

1860 jyly qazaq depýtasııasynyń Peterbýrgke kelgen kezinde Sh.Ýálıhanov olardy izdep baryp, jolyqqan tárizdi. О́ıtkeni ol óziniń sol jylǵy 9 tamyzda Sankt-Peterbýrgten Syrymbettegi ata-anasyna jazǵan hatynda bylaı deıdi: «Muqan sultan bastaǵan Orynbor sul­tandary depýtasııasynyń Peterbýrgke kelgenine bir apta boldy. Olar – 8-9 adam. Búgin olar ımperatordyń qabyldaýynda bolýǵa tıis. Olarmen birge tilmásh retinde qazaq sultany, ofıser Álmuhamet Seıdalın de keldi».

Álmuhamet Seıdalın Túrkistan general-gýbernatory K.Kaýfmannyń shaqyr­týy­men «Túrkistan ólkesine sholý» jı­naǵyn qurastyrýǵa qatysqan. 1866 jyly Kishi júzdiń batys bóliginiń basshysy qyzmetinde bolyp, armııa kavalerııa­sy­nyń rotmıstr shenin ıelendi. Eki jyldan soń oǵan Nıkolaev (Qostanaı) ýeziniń sýdıa qyzmeti usynyldy. Bul jumysynda jergilikti baı-baǵlandar arasyndaǵy ózara aıtys-tartystardy, barymta máse­le­sin, Gýrev ýezindegi tolqýlardy, qara­paıym qazaqtardyń quqyqtaryn, jer máseleleri sııaqty isterdi qarastyrdy.

Tileýmuhambet Seıdalın (1835-1901) – sultan, kolledj keńesshisi, Torǵaı oblysy Aqtóbe ýeziniń bastyǵy, etnograf, alǵashqy qazaq zııalylarynyń biri. 1855 jyly Neplıýev kadet korpýsyn praporshık sheninde bitirgen. Qyzmettik formýlıa­rynda 2-shi Seıdalın bolyp tirkelgen. Oqýyn bitirgen soń Orynbor general-gýbernatory qaramaǵynda tilmásh qyzmetin atqardy. Temir bekinisiniń jer jaǵdaıy, turǵyndary, sol tóńirektegi zattar men qural-jabdyqtar týraly maǵlumattar alý úshin aldyn ala júrgizilgen barlaý jumystary kezinde bas shtab polkovnıgi V.Dandevıldiń aýdarmashysy boldy. 1859 jyly qyzmettegi jetistikteri úshin oǵan armııa kavalerııasynyń podporýchıgi sheni men úsh júz kúmis aqsha qosa berildi.

T.Seıdalın 1886 jyly áskerı qyz­met­ten bosatylyp, kolledj asessory qyzmetine aýystyryldy. 1888 jyly laýazymdy keńesshi, 1892 jyly keńesshi, 1895 jyly kolledj keńesshi qyzmetin atqardy. Ol azamattyq qyzmette eki márte Torǵaı ýeziniń bastyǵy bolyp taǵaıyndalǵan. Bulaı saılaný sol ke­zeń­­degi erejege saı sırek kezdesetin jaǵ­daı edi. Birinshi ret 1890 jyldyń 8 jel­toq­sa­ny men 1891 jyldyń 5 sáýiri, al ekin­shi márte 1896 jyldyń 1 tamyzy men 1897 jyldyń 26 sáýiri aralyǵynda Torǵaı ýezin basqardy. Al bul eki aralyqta 1892 jyldyń qarasha aıynan 1893 jyldyń maýsymynda Aqtóbe ýeziniń bastyǵy qyzmetinde bolǵan.

Ol Reseı geografııalyq qoǵamynyń múshesi retinde Torǵaı, Yrǵyz ózenderi alqaptaryndaǵy eginshilikti órkendetýdi, qazaq aýyz ádebıeti men etnografııasyn zerttedi. 1870 jyly «Reseı geografııalyq qoǵamy Orynbor bólimshesiniń jazbalary» birinshi basylymyna «O razvıtıı hlebopashestvo po basseıný rekı Týrgaı» atty maqalasyn jarııalady. 1874 jyly «Evrazııa habarshysy» jýrnalyna, 1875 jyly «Reseı geografııalyq qoǵamy Oryn­bor bólimshesiniń jazbalary» basylymyna (Jantórınmen avtorlyq birlikte) redaktorlyq etýimen Kishi júz ben Orta júz qazaqtarynyń halyq aýyz shyǵarmalary men poezııasy týraly ma­qa­lalary jaryq kórdi. Onyń kóptegen zertteý eńbegi Orynbor jáne Sankt-Peterbýrg qalalaryndaǵy arhıvterde saqtalǵan.

Jıhanshah Álmuhameduly Seıdalın (1877-1923) – qoǵam qaıratkeri, zańger, Alash qozǵalysyna qatysýshy. Ol da Neplıýev kadet korpýsynda oqydy. 1900 jyly 23 jasynda Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetine oqýǵa túsip, ony 1904 jyly úzdik aıaqtady. Ýnıversıtette Kryjanovskıı atyndaǵy shákirtaqynyń ıegeri atandy. Arnaýly jol­damamen Kavkazda, Qara teńiz jaǵa­laýyn­daǵy Ozýrgel (Grýzııa) qalasynda 1910 jylǵa deıin zań salasynda qyzmet etti. 1913 jyl 31 shilde kúngi «Qazaq» gazetinde J.Seıdalınniń «Azyp-tozyp ketpeske ne amal bar?» atty maqalasy jarııalandy. Onda «Atam aıtýshy edi: «It toıǵan jerin izdeıdi, er týǵan jerin iz­deıdi! Balam, halyqty umytpa, ǵy­lymyńa toıǵan soń, aqyldy toqtatqan soń elge bir aınalarsyń» dep. Men osy sózdi umytpaı, elge qaıyryldym. Kelgende ne kórdim? ...El baǵý tártibi hám sot tártibiniń halyqqa jaısyzdyǵy, zakon shyǵaratyn mekemelerde qazaqtyń óz adamynyń joqtyǵy. Eger óz adamdary bolsa, aıtylǵan jaısyz tártipterdi zamanǵa laıyq, qazaqqa tynyshty qylyp ózgertýge sebepker bolar edi. ...Kúshti aýrýǵa kúshti dári: dáriniń aty – «sezd», bas qosyp bir jerde jaıymyzdy sóılesip, zamanǵa laıyqty qural tabý» dep ulttyń joǵyn joqtaıdy.

Bilimdi zańger 1916 jylǵy maýsym aıynda tyl jumystaryna adam alý týra­ly patsha jarlyǵyn qatań synǵa aldy. Kórnekti zańger B.Qarataevpen birge qazaqtan tyl jumysyna adam alýdy toqtatý jóninde «Qyrǵyzdar týraly eske alatyn jazbalar» atty ótinish hat jazyp, patshalyq Reseı úkimetiniń atyna joldaıdy. 1917-23 jyldary Keńes ókimetiniń aǵartý jáne jer máselesi komıssarıattarynda jaýapty qyzmet atqarǵan.

Muhametjan Bekmuhametov (1830-1904) – etnograf, sheshen, bı, qazaq aýyz ádebıeti úlgilerin jınaýshy, el ishinde Maqash ákim esimimen belgili tulǵa. Kadet korpýsyn bitirgen soń Orynbor shekara komıssııasynda, 1852 jyldan ýaqytsha keńestiń ordadaǵy tilmáshi bolǵan. Kaspıı jaǵalaýyndaǵy I, II okrýgterde ákim qyzmetin atqardy.

Bókeı ordasynan 1881 jyldyń shilde aıynda III Aleksandr patshanyń qabyldaýyna barǵan tórt qazaqtyń biri – Maqash Bekmuhambetov. Bul issaparda patshaǵa qazaq halqynyń ǵasyrlar boı­ǵy baspanasy – kıiz úıdiń maketin al­tynnan soqtyryp, alyp barǵan. Ony Maqash Sholtyruly Bókeı ordasyndaǵy progrestik baǵyt ustanǵan ákimderdiń biri – О́teshqalı Atanııazulymen birge patshaǵa tapsyrdy. Ordadan kelip, patsha aýdıensııasyna kirgen qazaq ókilderi tıisti rásimnen soń ótinishin aıtqan. Bul jaıynda M.Bekmuhambetov esteliginde: «Bizdi shoqyndyryp, musylmandyq úlgiden aıyrmańyz dep tilek qyldym» degen málimet qaldyrǵan.

Neplıýev kadet korpýsyn bitir­gen­derdiń kópshiligi aqyldy, adal, sol ke­zeń­niń kórneki qaıratkerleri ekeni daýsyz. Olar qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty is-áreket jasady. Bul sózimizge Orynbor kadet korpýsynyń túlegi, etnograf-ǵalym M-S.Babajanovtyń «Biz ótpeli kezeńde turmyz, barlyq aqyl-oı jemisiniń bergen sáýlesin qabyldap alýǵa daıynbyz jáne sonyń sońynan bir adym keıin sheginbeımiz de» degen sózi dálel.

 

Aqqalı AHMET,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń professory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory

Sońǵy jańalyqtar

8 óńirde qolaısyz meteojaǵdaı kútiledi

Aýa raıy • Búgin, 09:41

Elorda oqýshylary qashyqtan oqıdy

Qoǵam • Búgin, 09:24

El birinshiligi bastaldy

Boks • Búgin, 07:42

Dýbaıda daıyndalady

Tennıs • Búgin, 07:40

«Barys» taǵy jeńildi

Hokkeı • Búgin, 07:39

Kishkentaı qutqarýshy

Qoǵam • Búgin, 07:38

Jasandy júrek te ómirdi uzartady

Medısına • Búgin, 07:37

Kardıologter engizgen tehnologııa

Medısına • Búgin, 07:35

Kásiptik oqytýdyń tıimdiligi

Qoǵam • Búgin, 07:33

Jylý qubyryndaǵy apat

Aımaqtar • Búgin, 07:32

Muz qursanǵan Ekibastuz

Aımaqtar • Keshe

Úmit sáýlesi

Saıasat • Keshe

Ult saýlyǵy – uly baılyq

Saıasat • Keshe

Sańlaqtyń sońǵy samǵaýy

Qazaqstan • Keshe

Kitap kókjıegi keńeıip keledi

Rýhanııat • Keshe

«Kúmbirle kúıim, elimde!»

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar