Aımaqtar • 10 Tamyz, 2022

Shıpaly sýlar shejiresi

313 ret kórsetildi

Kúnshyǵys eli búginge deıin sýǵa táýeldilikti zerttep álek. Muny­symen qoımaı, ár tamshy­nyń tilin tabýǵa bar kúsh-jigerin sarqýda. Onysy oryndy da. Degenmen muhıt jaǵasynda ornalasqan eldiń aıtqandary qospasyz shyn­dyq ekenine shek keltire almaısyz. Sebebi tasty tesip, dúleı ekpinimen nebir jardy, bógesindi oryp túsetin osynaý stıhııa bo­ıynda qandaı da bir qupııanyń búgip jatqany aıdan anyq. Áıt­pese, Jetisýdyń shıpaly sýynan em izdep keletinderdiń qarasy kóp bolmas edi ǵoı.

«Sýdyń da suraýy bar» dep tápsir­legen dana halqymyzdyń ádet-ǵurpynda sýǵa degen erekshe iltıpat bar. Ony maqalynan da, mándi mádenıetinen de ańǵaramyz. Osydan bes jyl buryn eli­mizde «Qazaqstannyń qasıetti jer­leri» atty baǵdarlama qabyldanyp, biraz ju­mys isteldi. Ásirese qasıetti Jetisý jerinde túrli ekspedısııalar oryn alyp, tabıǵattyń qupııasyn indette zerttedi.

О́ńirimizde emdik kúshi mol, tabıǵı kıeli oryndardyń qataryna halyq qasterleıtin, ósip turǵanyna 700 jyldan asqan «Áýlıeaǵash» (Panfılov ­aýdany), «Mazar terek» (Uıǵyr aýdany), «Naızatapqan» (Panfılov aýdany), «Shıyrbaı bastaýlary» (Kerbulaq aýda­ny), «Áýlıe bastaý» (Kóksý aýdany), «Qandaǵataı ara tumasy», «Baıjuman ata bastaýlary» (Alakól aýdany), asa tuzdy «Raı kóli» (Aqsý aýdany) taǵy basqalary jatady. Sondaı-aq bul qatar­ǵa «Jamanty mıneraldy bulaqtary» men «Álmerek ata bastaýyn» qossaq artyq etpes. Álsiz mıneraldanǵan bas­taýlar qataryna «Jamanty mıneral­dy bulaqtary», «Áýlıe bastaý», «Tam­shy bulaq», «Baıjuman ata», «Qan­daǵataı ata», «Shıyrbaı» bastaýlaryn), orta­sha mıneraldanǵan bulaqqa «Naı­zatap­qandy», kúshti mıneraldanǵan jyly túrine Eskeldi aýdanyndaǵy «Em­sý­dy» jatqyzýǵa bolady. Muny bizge ólke­tanýshy-jýrnalıst Qajet Andas keńinen baıandap berdi.

Tabıǵı emdik kıeli oryndar erte zamanda ashyq aspan aıasyndaǵy tabıǵı ǵıbadathana qyzmetin atqarǵan. Oǵan «Naızatapqan», «Áýlıe bastaý» ara­sandarynyń mańyndaǵy bıik jartasqa salynǵan ań beıneli sýretter men «Ja­manty mıneraldy bulaǵynyń» janyndaǵy úńgirdegi shaǵyn meshit dálel bolady. О́kinishke qaraı, biz osyǵan deıin atalǵan qasıetti oryndardy tek nanymdyq turǵyda túsindirýge basa mán berdik te, onyń sýynyń emdik qasıeti týraly aqparattardy ashyp aıta almadyq. Sondyqtan jurt ol jerlerdi tanymdyq turǵyda kıeli dep qabyldap, tabynýshylyq sıpatqa den qoıdy. Al ǵylymı turǵydaǵy adam aǵzasyna paıdaly tustary syrt qaldy.

«Jetisý jerindegi jurt kóp bile ber­meıtin, biletinder nazar salyp kór­megen «Naızatapqan», «Jamanty mıneraldy bulaqtary», «Áýlıe bastaý», «Raı kóli» sııaqty tabıǵı kıeli arasan sýlarynan synamalar alyp, taldaý jumysyn ja­saýǵa muryndyq boldyq. Sol jyldary joǵaryda atalǵan arasan kózderinen jalpy 12 synama alyp, «Jer týraly ǵylymdar, metallýrgııa jáne ­baıytý or­talyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń ult­tyq ǵylymı zerthanasyna jibergen edik. Atalǵan zerthana japonııalyq zamanaýı jabdyqtardy qoldana otyryp, ǵylymı taldaý jasap berdi», deıdi Qajet Andas.

Onyń aıtýynsha, Jetijol (Buǵyly) taýyndaǵy Jamanty ózeniniń shatqa­lyndaǵy Jamanty mıneraldy bastaýlaryn kónekóz qarııalar Jamanty ózeni shatqalynda bolǵan eski qystaýmen baılanystyrady. Oǵan keletin adamdar, eń aldymen, bıiktigi 10-15 metrlik tik jar­tastaǵy úńgirde ornalasqan meshitke baryp namaz oqıdy.

a

El aýzynda saqtalǵan ańyzdarǵa sáı­kes Jońǵar shapqynshylyǵy kezeńinde kóptegen qazaq otbasy osy úńgirdiń ishine tyǵylyp aman qalǵan desedi. Jazýshy Esbolat Aıdabosyn «Súlik qara» hıkaıatynda jońǵar shapqynshylyǵynda jaralanǵan qazaq sarbazdarynyń osy bulaqqa kelip emdelgenin jazǵan.

Jamanty mıneraldy bulaqtary­nyń tórt mıneraldy bastaýynyń sýy­na júrgizilgen zerthanalyq taldaý qo­­ry­­tyndysyna sáıkes, bastaý sýy ka­tıon­­dyq quramyna qaraı kalııli-nat­­rıı­li-kalsııli-magnııli, al anıon­dyq quramyna qaraı sýlfatty-gıdro­korbonatty-hlorıdti sýlardyń qata­ry­na jatady. Quramynda radonnyń bolma­ýyna, ftor úlesiniń ruqsat etilgen sanı­tarlyq-gıgıenalyq shekten aspaýyna baılanysty arasan sýy ishýge jaraıdy. Arasan sýynda Mendeleev kestesindegi 11 element bar. Onyń ishinde, ásirese K, Na, Sa, Mg kóp kezdesedi. Kıeli arasandaǵy «Júrek», «Búırek», «Asqazan» tumalary sýynyń hımııalyq quramyna jasalǵan salystyrmaly taldaýlar ár bastaýdaǵy hımııalyq elementter úlesiniń ártúrli ekenin kórsetti.

Atap aıtsaq, «Júrek» tumasynda qantamyrlary men júrek qyzmetin, bulshyq ettiń jıyrylýyn qamtamasyz etetin Mg, K, Na, Sa, CI úlesteriniń basqa eki tumaǵa qaraǵanda birshama joǵary, sýlfattyń úlesi tómen ekendigi belgili boldy. Shıpajaıtanýshy ǵalymdar men dárigerlerdiń pikirine sáıkes, magnıı, natrıı, kalıı júrek-qantamyr júıesiniń qyzmetin jaqsartatyndyqtan atalǵan arasan sýyn ishken adamdar syrqaty­nan jyldam aıyǵady degen qorytyndy shyǵarýǵa bolady.

a

Panfılov aýdanyndaǵy Yntaly aýylynyń batysynda 15 shaqyrym qashyq­tyqta Altynemel (2 928 m) taýy­nyń Qońyróleń oıysyna ulasatyn tek­tonıkalyq jaryqtar aımaǵynda orna­lasqan «Naızatapqan» kıeli arasany bir-birinen araqashyqtyǵy 1-3 metrden aspaıtyn 10-12 tumadan turady. Arasan kózinen mınýtyna 5-6 lıtr sý aǵyp shyqsa, ystyqtyǵy 16-210 S aralyǵynda bolady. Emdelýshilerdiń pikiri men ǵylymı derekke sáıkes, «Naızatapqan» arasany sýynyń quramyndaǵy paıdaly elementter adam aǵzasynyń jalpy jaǵdaıyn nyǵaıtyp, barlyq júıeniń jumysyn jaqsartady. Zerthanalyq taldaý nátıjeleri «Naızatapqan» arasany sýynyń quramynda aǵzanyń jumysyn retteýde erekshe oryn alatyn erigen mıkroelementter kóp ekenin kórsetti. Mıneraldy sý quramynda Na, Cl, K, Sa ıondary jáne karbonat pen sýlfat­tyń úlesi basym. Zertteý nátıjeleri usy­nylǵan úlginiń sý sapasyn baǵalaýǵa qoıylatyn talapqa sáıkes keletinin jáne emdik maqsatqa paıdalanýǵa bolatynyn kórsetti. «Naızatapqan» sýynyń denege túsken jaraqatty jáne bórtpe sııaqty teri aýrýlaryn emdeýge óte paıdaly kele­tindigi ǵylymı túrde dáleldenip otyr. El aýzynda saqtalǵan ańyzdarǵa sáı­kes kıeli tabıǵı emdik mıneraldy sýy­men jońǵar shapqynshylyǵy kezinde jaralanǵan qazaq jaýyngerleri emdelgen. Keıinnen soǵystan qalǵan naızanyń ushy taby­lýyna oraı jergilikti halyq Naızatapqan atap ketken.

Erte zamannan kıeli sanalatyn, emdik qasıeti bar, erigen mıneraldarǵa baı Raı kóli Balqash oıysynda, Aqsý ózeniniń tómengi aǵysynda teńiz deńgeıinen 351 metr bıiktikte ornalasqan. Betki ­aýdany – 4 gektar, uzyndyǵy – 400, eni – 100, jaǵalaý syzyǵynyń uzyndyǵy – 1 150, ortasha tereńdigi – 2,6 metr. Kól qum jaldarynyń aralyǵyndaǵy oıys­ta túzilgen.

«Adam aǵzasyna paıdaly áseri bar alýan túrli hımııalyq elementterge baı ári qasıetteri teńiz sýyna jaqyn bol­ǵandyqtan Raı kóli tolassotera­pııa­men shuǵyldanýǵa múmkindik bere­di. Júrgizilgen zertteý jumystary atal­ǵan kóldiń mıneraldyq jáne hımııa­lyq quramynyń qalyptasýyna saıaz­dy­ǵy men tuıyqtyǵy, jazda býlanýdyń ­qar­qyndy júrýi kúshti áser etetinin kór­­setti. Zerthanalyq taldaý nátıje­leri kórsetkendeı, kól sýy quramy jaǵy­nan sýlfatty-hlorly-natrııli sýlar­dyń qataryna jatady. Zerthanalyq taldaýlar qorytyndysyna sáıkes, 1 lıtr sýda 138-140 gramǵa deıin erigen mıneraldy zattar bary anyqtaldy. «Jer týraly ǵylymdar, metallýrgııa jáne baıytý ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń Ulttyq ǵylymı zerthanasynda júrgizilgen spektrlik taldaý nátıjesine saı Raı kóliniń sýy men tabanyndaǵy tunbalardyń quramynda Mendeleev kestesindegi 13 element bar», deıdi Q.Andas.

О́lketanýshynyń sózine súıensek, kól tabanyndaǵy tunbalarda, ásirese mys, myrysh, stronsıı, hromnyń úlesi basym. Zerttelgen synama úlgisiniń fızıkalyq-hımııalyq qasıetteri shıpajaı men fızıoemdeýde qoldanylatyn emdik balshyqtardyń normatıvti kórset­kishterine sáıkes keledi. Raı kóliniń tabanyna shókken emdik balshyqtyń hımııalyq quramynda magnıı, kalsıı, natrıı, mys, hrom, marganes ıon­darynyń jáne sýlfattyń úlesteri basym. Zertteý nátıjeleri boıynsha usynylǵan úlgi sý men tunbalardyń sapasyn baǵalaýǵa qoıylatyn talaptarǵa sáıkes keletindikten kól sýyn emdik-saýyqtyrý maqsatynda paıdalanýǵa bolady. Halyqtyń shóldi alqapta orna­las­qan shaǵyn kólge emdelý maqsatynda kóptep kelýi, ony kıeli oryn sanaýy quramyndaǵy hımııalyq elementterdiń adam aǵzasyna jaǵymdy áser etýinen degen qorytyndy shyǵarýǵa bolady.

a

Sýǵa shomylý kezinde adam ıondan­ǵan kól betiniń aýasyn jutady. Sonyń nátıjesinde, júrektiń jumysy, tynys alý túzelip, adam aǵzasyna ottegi­niń kelýi kóbeıedi. Aǵzadaǵy zat almasý úrdisi jaqsy jolǵa qoıylyp, dene shy­nyǵady. Kól tabanyna shókken tunba­nyń quramynda tuz, ósimdik shirindisi, sondaı-aq olardy qorek etetin usaq aǵza­lar teridegi reseptorlarǵa, dáneker tinderge, ishki sekresııa bezderine áser etip, aǵzadaǵy zat almasý, regenerasııa úrdisiniń júrýin retteıdi, aýyrsynýdy basady.

Búginde ǵalymdar zertteı kele, sýdyń kishkentaı tútikshelerge túskennen keıin jasýshalar arqyly jyljyp, ǵala­mat qysym týdyra alatynyna kóz­derin jet­kizdi. Sońyra, ylǵal tıip uryq­tan­ǵan dánniń jer astynda 400 esege deıin atmosferalyq kúshke ıe ekeni dálel­dengen. Qyldaı názik báısheshektiń asfalt joldyń tas qorǵanyn qaq jaryp ósip shyǵatyny osyndaı áleýettiń qudiretinen. Budan keıin sýdyń qasıetin ózińiz-aq baǵamdaı berińiz.

Qoryta kelgende, búgingi ǵylym dá­lel­degendeı, adamnyń aǵzasyndaǵy sý qurylymy onyń týǵan jeriniń ózen-kólimen aına-qatesiz birdeı. Tipti esh­qa­shan ózgermeıdi de. Sondyqtan biz­diń kindik kesken topyraǵymyz ben ishki baı­lanysymyz sońǵy demimizge deıin saqtalady. Otan uǵymy tek qana asqaqtaǵan poetıkalyq mánge ıe emes, naqty fızıkalyq mazmunǵa toly. Álemde birdeı turǵydaǵy sý joq. Osyny ekshegende, qasıetti ulttyq qundylyqtardy elemeıtinderge týǵan jerdiń sýyn ara-tura iship turý kerek pe dep oılaımyz.

 

Jetisý oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar