Ekologııa • 14 Tamyz, 2022

Berikqara shatqalyndaǵy baılyq

57 ret kórsetildi

Qoınaýyna syr búkken qasıetti jerler Jambyl óńirinde kóp kezdesedi. Olardyń keıbiri respýblıka­lyq mańyzy bar memlekettik tabıǵı keshenge aınalyp ketken. Kúndelikti kúıki tirshilikten jabyqqan jurt Shaqpaqtyń jeline kekilin taratqysy kelgen kezde Berikqara qoryqshasyna jıi baryp, tabıǵat tamashasyn kózimen kórip, bir jasap qalady.

Oblys ortalyǵy Taraz qalasyna jaqyn ornalasqan aýdandardyń biri – Jýaly. Aýdan aýmaǵyndaǵy Berikqara shatqalyna barǵan týrıs­ter ǵajap jerdiń kórkin eselegen peızajǵa tamsana qarap, tańdaı qaǵyp jatady. Sulýlyǵymen sonadaıdan kóz súısindiretin shatqalda joıylýǵa shaq qalǵan ósimdikterdiń túr-túri samsap turǵanyn jergilikti halyq maqtan tutady. Aýdan ortalyǵy Baýyrjan Momyshuly aýylynan 30 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan qasıetti jerge ózge elden kelgen adamdar da at basyn jıi buryp jatady. Al mundaǵy tym sırek kezdesetin terekter men qyzǵaldaqtar kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzbaı qoımaıdy. Ásirese ózge elden kelgen azamattar mol tabıǵı baılyqqa uzaq qarap, kóp derekterge qanyqqysy keledi.

Qolda bar derekterge kóz júgirtsek, Úkimet 2002 jyly arnaıy qaýly shyǵaryp, Berikqarany memlekettik qaýmal, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq sanatyna engizip qoıǵan. Qoryqshanyń jalpy aýmaǵy 17,5 gektar jerdi alyp jatyr.

Berikqara shatqalyna qatysty aýyzdan aýyzǵa taraǵan áńgimelerdi óńir halqy jarysa aıtýdan jalyqqan emes. Jergilikti halyq aıtatyn ańyzdarǵa qulaq túrsek, Berikqaraǵa qatysty qyzyqty máli­metterge qanyǵa túsesiz. Olardyń aıtýynsha, shat­qaldyń ataýy jaýgershilik zamanda jaýǵa qarsy qol bastaǵan, beıbit zamanda taý ańǵarynda eldi egin­shilikke úndep aryq qazdyryp, elge sharapaty tıgen Berik esimdi kedeı jigittiń esimimen atalǵan kórinedi. Árıne, bul shatqalǵa qatysty aıtylatyn ártúrli áńgimeniń bir nusqasy ǵana.

Al biraz jyl buryn ómirden ozǵan jergilikti qalamger Kárim Baıalıev bir kezderi jazǵan «Jasarǵan Jambyl jerinde» atty kitabynda jońǵar shapqynshylyǵy kezinde bul shatqalda berik qamal bolǵan degen derekti alǵa tartqan.

«Shatqaldyń ataýy sol sebepti Berikqara dep atalǵan» depti avtor ózi biletin málimetpen bólisken kezde. Jergilikti halyq kóktem, kúz mezgilderinde jıi soǵatyn daýyldyń atyn «Berikqara jeli» dep atap ketken kórinedi. Qysqasy, Berikqaraǵa qatysty eldiń nazaryn aýdaratyn derek az emes. Shatqaldyń syrymen tanysqan saıyn qupııasyn asha túskiń keledi, jańa derektermen tanysýǵa beıil turasyń.

Iá, Berikqarada tabıǵat ǵajaıyptary jetip artylady. О́lketanýshylar taratqan aqparatqa súıensek, munda «Qyzyl kitapqa» engen aǵashtar jáne shópterdiń sırek tuqymdary barshylyq. Ja­baıy almanyń sırek kezdesetin túrin de osy jerden tabýǵa bolady. Bul az deseńiz, Zeravshan ar­shasy, rechel almurty, Tıan-shan jońyshkasy, taý saǵyzy, kók tiken, Korolkov báısheshegi, Gre­ıg,­ Kaýfman qyzǵaldaǵy men Berikqara teregi kóz­­diń jaýyn alady. О́lketanýshylar Berikqara shatqalyn aıryqsha baǵalaıdy. Olardyń aıtýyn­sha, sırek kezdesetin terek shatqaldyń tereń túkpirinde yqylym zamandaǵydaı kóp bolmasa da, azdap kezdesedi. Derekterge súıensek, mundaı terek tek AQSh elindegi shatqaldardyń birinde ǵana bar kórinedi.

Qalaı alyp qarasaq ta, Berikqara shatqaly óńirdiń eń kórikti jerleriniń sanatyna jatady. Mundaǵy tabıǵı baılyqty mamandar udaıy nazardan tys qaldyrǵan emes. «Berikqaranyń basty baılyǵy – tym sırek kezdesetin terekteri» deıdi olar. Rasynda da shatqaldaǵy taza aýa men ǵajaıyp kórinis kórgen kózdi arbaı túsedi.

 

Jambyl oblysy,

Jýaly aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar