Ádebıet • 16 Tamyz, 2022

Kenııanyń kóz jasy

84 ret kórsetildi

Kenııa jazýshysy Ngýgı Ýatıńgonyń pasportyna aınalǵan shyǵarmasynyń biri «Jylama, balaqaı» atty roman. Bul jazýshynyń tyrnaqaldy týyndysy, atalǵan shyǵarma sonaý 1964 jyly bas­pa­dan shyqqannan keıin oqyrmannyń qolynan áli tús­ken joq. Ádebıettanýshylar bul romandy aǵyl­shyn tiline aýdarylǵan shyǵys afrıkalyq tuń­ǵysh kitap retinde baǵalaıdy. Jazýshy osy shyǵar­masynda afrıkalyqtar men kolonııalyq Kenııaǵa qonystanǵan aq násildiler arasyndaǵy qarym-qatynasty, turmystyq hám ulttyq araz­dyq­ty, olardyń bir-birine degen jekkórý, kektený sezim­derin sóz ete otyryp, shynaıy oqıǵa­lar­dy, ıaǵnı Kenııa jerinde bolǵan ártúrli qaqty­ǵys­­tardy tilge tıek etedi. Sol úshin biz onyń ár shy­ǵar­masynda shyndyqtyń ózi sóıleıdi degimiz keledi.

«Jylama, balaqaı» qalamgerdiń stýdent kezinde jazǵan týyndysy. Eki bólim, on segiz taraýdan turatyn bul romannyń negizgi oqıǵasy qarapaıym aýyldaǵy eki-úsh otbasy arasynda órbıdi, biraq onyń kótergen júgi aýyr. Tutas ulttyń ózin izdeýi, joǵalyp, quryp ketpeý úshin ómirmen, aınaladaǵy toptarmen, úlken ulystarmen kúres te osy shyǵarmanyń negizgi ıdeıasy deýge bolady. Avtor ózi jaqsy biletin taqyrypty kórkem shyndyq arqyly órbitip, onyń astarynda úlken maǵyna jatqanyn sezdirgisi keledi.

Njoroge esimdi baladan anasy mektepke barýyn ótinedi. Ol otbasynda mektepke barýǵa tıisti birden-bir adam. Olar aq násildiler qonystanǵan afrıkalyq Jakobo degen jerde turady. Njorogeniń aǵasy Kamaý aǵash ustasynyń shákirti, al Ngoto – Njorogeniń ákesi, ol aýylyna qurmetti adam, sol úshin ol aq násildiniń atyzdyǵynda jumys isteıdi. Biraq ol kirmeniń qolynda emes, óz ata-babasynyń jerin qorǵaý úshin jumys istep júrmin degen uly sezimge senedi. Oqıǵa ári qaraı órbip, ózara qaqtyǵystar men jantúrshigerlik oqıǵalarǵa ulasady. Otbasyndaǵy jalǵyz oqýshy qoǵamdyq jaǵdaılar men ártúrli sebepterdiń saldarynan oqýyn jalǵastyra almaıdy ári ómirge degen senimin joǵaltady, sosyn odan aman shyǵýdyń jolyn izdeıdi. Qaı keıipker úshin de otany Kenııanyń, sosyn anasynyń aldyndaǵy mindetin, jaýapkershiligin umytpaý ıdeıasy basty orynda turady. Njoroge mekenin tastap ketýge sheshim qabyldap, óz-ózine qol jumsaýǵa áreket jasaıdy, biraq anasy ony qutqaryp qalady. Roman Njorogeniń úmitsizdigimen, sátsizdigimen aıaqtalady.

Jazýshy Ngýgı Ýatıńgo úshin Kenııanyń aspany – bos­tandyq turaǵy, Kenııanyń dalasy – jumaq meken. Sol úshin ol Kenııa halqy da basqa halyqtar sekildi bostan­dyq, erkindik aıasynda ómir súrýge quqyly degisi keledi.

Baıqap kórseńiz, Afrıka ádebıeti úsh úlken aǵynnan quralady: astarly, astarsyz hám ashyq jáne aýyzsha taralǵan mıf. Ol jaqtaǵy talantty jazýshylar ómirdegi shyndyq pen aýyzsha taralǵan ádebı dástúrdi sátti ushtastyryp, tamasha týyndylar jazyp jatyr. Eýropa men Batys oqyrmanyna ózderine beıtanys dúnıeler qyzyqty bolyp kórinedi. Astarlap baıandaý Afrıka ádebıetiniń negizgi ustanymy bolsa kerek, shyǵarmanyń ón boıynda mıftiń ómir súrýi, mıftiń áleýmettik shyndyqqa qarsy kelýi sııaqty tásilder kórkem shyǵarmanyń shyraıyn keltirip, oqyrmanǵa oı salýǵa jeteleıdi. Amos Týtýolanyń «Palma sharabyn ishýshi», Chınýa Achebeniń «Qurandylar», Vole Soınkanyń «Patshanyń shabandozy», Kamara Leıdiń «Afrıka balasy» romandary bul sózimizge aıqyn mysal bola alady. Bularda afrıkalyq úlgidegi mıf pen halyqtyq sıpatqa ıe ertegiler jıi kezdesedi. Tipti afrıkalyq sanany qalyptastyratyn ańyzdar men jyrlar da osyndaı súıekti shyǵarmalarda saltanat qurady. Al óz halqynyń muńyn kúlli álemdegi oqyrmanǵa, qoǵamǵa, ashyq oıly adamdarǵa jetkizgisi kelgen Ýatıńgo «Jylama, balaqaıyn» úlken oıdyń salmaǵymen, sheksiz úmittiń kúshimen jazǵanyn túsine alamyz. Bir sózben aıtqanda, Ýatıńgonyń «Jylama, balaqaıy» Kenııa halqynyń azattyqqa degen janaıqaıy, úni, al sol elden shyqqan talantty jazýshynyń kitapqa sińirgen sııasy Kenııa halqynyń kóz jasy der edik.

Sońǵy jańalyqtar

TOP-10 eldiń qatarynda

Sport • Búgin, 07:30

Jetinshi fınalynda jol berdi

Tennıs • Búgin, 07:27

Álem kýboginde oljaly boldy

Sport • Búgin, 07:23

Sákenniń SMart mektebi

Qoǵam • Búgin, 07:22

Jurtpen júzdesip, nysandardy aralady

Aımaqtar • Búgin, 07:18

Jumyspen qamtýǵa septigin tıgizedi

Qoǵam • Búgin, 07:17

Qoqys ortasynda qalǵan eldi meken

Aımaqtar • Búgin, 07:15

Salyqtan jaltaryp júr

Qarjy • Búgin, 07:13

О́zgeristi ózińnen basta

Pikir • Búgin, 07:12

Reformalardyń zańdy jalǵasy

Pikir • Búgin, 07:08

Jańashyldyqqa betburys

Pikir • Búgin, 07:07

Jolaýshylar aǵyny úsh ese artqan

Aımaqtar • Búgin, 07:05

Maqtashyny mazalaıtyn másele

Ekonomıka • Búgin, 07:00

Munaı men teńge baǵamyndaǵy táýekelder

Ekonomıka • Búgin, 00:23

Áleýmettik qyzmetterdi damytý ózekti

Qazaqstan • Búgin, 00:21

Elektr qýatyn óndirý ulǵaıady

Aımaqtar • Búgin, 00:19

Saıası júıeni túbegeıli jańartý

Saıasat • Búgin, 00:14

Ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý

Pikir • Búgin, 00:06

Atomǵa alańdaǵan álem

Álem • Búgin, 00:04

Bıznestegi áıelder úlesi

Bıznes • Búgin, 00:01

Yrysty molaıtqan naýqan

Ekonomıka • Keshe

AQSh-qa eksport artty

Ekonomıka • Keshe

Qandastardyń hali qalaı?

Qoǵam • Keshe

Engel zańy

Qoǵam • Keshe

Qymyzhanadaǵy mýzeı

Qoǵam • Keshe

Án oqý

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar