Qazaqstan • 18 Tamyz, 2022

Buǵybulaý

256 ret kórsetildi

Jyl on eki aı baǵyp-qaqqan buǵy múıizin kesý naýqany eki-eki jarym aıǵa ǵana sozylady. О́z ýaqytynda kesip almasa, bylqyldap turǵan múıiz ósken saıyn qataıa beredi. Qataıǵan múıizdiń emdik qasıeti azaıa bermek. Sondyqtan da buǵy baqqan sharýalar múıizin ýaqtyly kesip alýǵa tyrysady.

Jalpy, Katonqaraǵaı óńirinde 11 maral sharýashylyǵy bar. Alaıda «sanda bar, sapada joq» degendeı, onyń bári birdeı halyqqa qyzmet kórsetip otyrǵan joq. Erte kezdegideı dúrkiretip, úıirimen maral qýyp júrgender de azaıǵan. Biz biletin sharýalar – «Janat», «Baıan», «Aq qaıyń»... Olardan ala jazdaı qonaq úzilmeıdi. Qystyń kúni-aq oryndaryn alyp, aqshasyn tólep qoıady. Soǵan qaraǵanda Katonqaraǵaıda buǵy bulaýy bar shıpajaılar azdyq etetin sııaqty. Az degenimizben, ony kóbeıtý de ońaı emes. Jer tarpyǵan buǵyǵa tabyndyq pen shabyndyq tarlyq etedi. Shańyraqtaı múıizdi janýar taýdyń myń túrli shóbimen, qyzyl tamyrmen qorektenbese, múıizinde aǵzaǵa kerekti dárýmen bolmaıdy. Keıbir aýdandar Katonqaraǵaıdan buǵy satyp alyp, qý taqyrda ósirip jatyr. Olardyń múıi­zinde eshqandaı dárilik qasıet joq. Maralshylar solaı deıdi. Al dárilik qasıetke baı, naǵyz Altaı buǵysynyń múıizin qalaı paıdalanady? Emdelýdiń joly qandaı? Dárigerdiń keńesine qulaq túrip kórdik. 

– Pantymen emdelý – júrek-qan tamyrǵa, tirek-qımyl júıesine, júıke júıesine jaqsy áser etedi. Emdik qasıetke baı bolý sebebi, buǵy 300-ge jýyq shóp jeıdi. Ár shópten ózine kerek paıdaly zattardy alady. Onyń bári múıizine jınalady eken. Kóktem shyǵa, aýyzdary kókke tıgen soń 70 kún ishinde múıizderi pisip, jetiledi. Iаǵnı táýligine 1,5-2 santımetrge deıin ósedi, – dep túsindirdi «Baıan» pantymen emdeý ortalyǵynyń arnaıy mamany Oljas Qyryqbaev.

Mamannyń aıtýynsha, tabıǵatta 22-24 amın qyshqyly bolsa, onyń 18 túri maral múıizinen tabylady eken. Sondaı-aq aǵzaǵa qajetti 12 makroelement, 20-dan astam mıkroelement bolady. Munyń bári adam úshin taptyrmas em. Máselen, ýaıymǵa salynsańyz kortızol kóteriledi. Ol degenimiz, damýymyzǵa qajetti gormondardy basyp tastaıtyn kórinedi. Buǵy bulaýǵa túsip tursańyz, gormondardy qalypty ustaýǵa kómektesedi. Iá, aıtqanymyzdaı paıdasyn tize berýge bolady. Sóıtsek, buǵy qanynyń zııany da bar kórinedi. Pantymen emdeýdiń mamany Oljas Qyryqbaevtyń aıtýynsha, shıki qandy ishý – qaterli, qatersiz isik kletkalaryn qozǵap jiberýi múmkin eken.

– Múıiz qany er adamnyń qýatyna ǵana emes, jalpy, adam densaýlyǵyna jaq­sy. Ony jalpylap aıttyq. Qan qysy­­my joǵary nemese tómen bolsa da kómek­tesedi. Tek alǵashynda 6-10 ret qana vanna qabyldaýǵa bolady. Eger aǵza úırense, kóbeıte jatarsyz. Meniń aıtaıyn degenim, múıizdi kese sala qanyn kóp ishýge de bolmaıdy. Birinshiden, ol – shıkizat. Onyń bálendeı paıdasy bolmaıdy. Kerisinshe, keri áser etýi múmkin. Ony «Altaı» maral ınstıtýtynyń mamandary dáleldegen. Al sorpa joǵary temperatýrada qaınaıdy, – deıdi O.Qyryqbaev.

Dese de alys-jaqynnan at arytyp kelip jatqan týrıster taý bókterine tań ata baryp, múıiz ke­sýdi qyzyqtaıdy. Araq­pen aralastyryp, múıiz qanyn ishedi. Shıpa bolsyn dep, betterine jaq­qandardy da kórdik. Qonaqtarǵa qyzyq bol­ǵanymen, maralshylardyń zyǵyr­dany qaınap júrgendeı kórin­di. Taýdyń qoıyn-qonyshynan oınaqtap turǵan buǵyny qýyp áke­lip, múıiz kesetin sta­nokqa qamaý da ońaı emes. Lypyldap turǵan at bolmasa, qaýmalap, alyp kelý úshin ákkilik, aıla kerek. Qalaı degenmen, túbi – túz janýary. Qysylsa, atty kisiniń ústinen de sekirip ótedi. Ony qamaǵan soń, jel­kesinen basyp turyp múıizin kesedi. Jaraıdy, qýalap ákelip, stanokqa qamaýdan buryn qystaı kútip-baptaýy, materıaldyq shyǵyny bar. Áýreniń kókesi sonda. Qystaı qoradaǵy buǵyǵa shóbin shashyp, jemdeısiz, eki-úsh aı jazda ǵana týrısterdi emdeısiz.

– Múıizdiń mashaqaty kóp. Bile­sizder, Altaıda qys uzaq. Maral toǵyz aı shóp­te turady. Onyń jemi bar, sýy bar... Ala jazdaı tonnalap shóbin daıyndap alý kerek. Qyp-qyzyl eńbek, qyp-qy­zyl shyǵyn. Buǵy – túz taǵysy bolǵan soń dalaǵa eleńdep turady. Aıtpaǵym, tor qor­shaýdan qashyp shyqpaq bolyp, ony búldiredi. Qorshaýdy qaıta qalpy­na keltirý úshin 10-15 mln qarajat jumsaı­myz. Soǵan qaraı sýbsıdııa berse ǵoı. Aıta bersem, problemasy kóp, – deıdi «Da­mır» sharýa qojalyǵynyń basshysy Damır Qalıqanuly.

D.Qalıqanuly jetekshilik etip otyrǵan «Janat» pantymen emdeý ortalyǵy 25 mamyrda ashylyp, 30 tamyzda maýsymdyq jumysyn támamdaıdy. Emdelýshiler qatary jyl saıyn kóbeımese, kemip otyr­ǵan joq. Buǵy bulaýdyń rahatyn bir kórgender jyl saıyn kelýge tyrysady. Qaltaly azamattardyń keıbireýi jylyna eki kelip ketedi. Qaltaly demekshi, buǵyly jerde em alýdyń baǵasy arzan emes. Sebebi joǵaryda aıtyp ótkendeı, maral sharýashylyǵyn shalqytý úshin shyǵyn kóp jumsalady. Eger memleketten sýbsıdııa be­rilse, baǵa da ózgerýi múmkin edi. Katon­qaraǵaıdyń brendi bolyp ketken maral sharýashylyǵyna sýbsıdııanyń joqtyǵy ókinishti. Shoshqaǵa da berilip jatqan kómek maralshylarǵa da berilse, kerbez janýardyń sany kóbeıer edi ǵoı. Qazirgi tańda Katonqaraǵaıda 4 357
maral bar. Maral basy artar edi deımiz, osy oraıda jer máse­le­sin aıta ketken de jón. Katon­qara­ǵaı óńirinde halyq sany azaıyp bara jatqanymen, jaıylym men shabyndyq jer tarylyp barady. Buǵy jaıǵandy qoıyp, bir sıyrǵa shóp shaýyp alatyn jer tappaıdy keıbireý.

– Klımat ózgerdi me, shóp te suıylyp ketti. Maral sanyn myńǵa jetkizgenimizben, jer jaǵynan problema bar. Erteńgi kúni maral sharýashylyǵy ózin aqtaı almaı tarap ketse, qaıta qalpyna keltirý qıyn bolady. Sheteldiń buǵylaryn ákelip tuqymdy da jańartý kerek. Sondyqtan da Katonqaraǵaıdyń sımvolyna aınalǵan janýardyń sanyn kóbeıtýge memleket tarapynan qoldaý bolsa deımiz, – degen tilegin jetkizdi maralshy Damır Qalıqanuly.

Memleket halyq únine qulaq assa eken. Katonqaraǵaı eli myńǵyrtyp maral jaıyp, týrıster aǵylyp jatsa, eldiń ál-aýqaty ózdiginen arta túser me edi.

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Katonqaraǵaı aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda joǵalǵan oqýshy tabyldy

Qoǵam • Búgin, 11:02

Elimizde 33 gradýsqa deıin aıaz bolady

Aýa raıy • Búgin, 10:17

ShQO-da kólik muz astyna túsip ketti

Oqıǵa • Búgin, 10:08

Búgingi valıýta baǵamy qandaı?

Qarjy • Búgin, 09:10

Elimizde 175 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:06

«Aıboz» darabozdary anyqtaldy

Ádebıet • Búgin, 08:55

Prezıdent quttyqtaýy

Prezıdent • Búgin, 08:50

Eldik nıet

Aımaqtar • Búgin, 08:48

Kezekte – jer úıler

Aımaqtar • Búgin, 08:46

Zań jobasy qaraldy

Saıasat • Búgin, 08:42

Taýarlardy baqylaýdyń ulttyq júıesi

Saıasat • Búgin, 08:40

Tıimdi yntymaqtastyq

Saıasat • Búgin, 08:38

Saıası maman daıarlaý baǵdarlamasy

Ekonomıka • Búgin, 08:32

Jeńistiń bastaýy – halyq

Qoǵam • Búgin, 08:27

Asyl tuqymnyń paıdasy

Aımaqtar • Búgin, 08:24

Berekeli aqbas sıyr

Ekonomıka • Búgin, 08:20

Avtojoldyń san alýan máselesi

Ekonomıka • Búgin, 08:18

Ishki jalpy ónim 4 paıyzǵa ósedi

Ekonomıka • Búgin, 08:14

Bazalyq mólsherleme nege kóterildi?

Ekonomıka • Búgin, 08:12

Inflıasııanyń kezekti tolqyny

Ekonomıka • Búgin, 08:10

Aýrýdyń aldyn alaıyq!

Medısına • Búgin, 08:08

Bilim kókjıegin keńeıtken

Ǵylym • Búgin, 08:06

Sapasyz oıynshyqtyń zalaly

Aımaqtar • Búgin, 08:04

Qaraýsyz mal apatqa uryndyrady

Aımaqtar • Búgin, 08:02

Kólik gazyna ýlanǵan

Aımaqtar • Búgin, 07:59

Qumar oıynnyń qurbandary

Qoǵam • Búgin, 07:56

Sulýlyq sapary

Rýhanııat • Búgin, 07:54

Uqsas jańalyqtar