Júz jyldyq jara

Til – búgingi qazaqtyń jandy jeri. Qo­ǵam­daǵy ultarazdyq, tilarazdyq qaqty­ǵys­tar shı tastasańyz, janaıyn dep tur. Elimizde memlekettik tildiń mártebesi úshin kúres táýelsizdik jyldarynan beri júrip keledi. Alaıda barsha qazaq dalasy qazaqsha sóılep ketken joq. Áıtse de, keshegi keńes ýaqytymen salystyrǵanda, jaǵdaı edáýir jaqsy dep kóńil jubatamyz. Alaıda qazaq tiline jetik ózge etnos ókil­derine qatysty bir ǵadet paıda boldy: jappaı tańǵalý. Ágárákı, kórshińiz Sergeı qazaqsha sóılese, qalpaǵyńyzdy aspanǵa atyp, qalbalaqtap qushaqtaı jónelesiz. Sondaı-aq qazaq tiline sýdaı ózge etnos ókilderi qaı salada da tabysty bolýǵa múmkindigi bar. Ereksheligi (mindeti emes) – memlekettik tildi meńgerýinde. Al qoǵam qazaq tilin biletin ózge etnos ókilderine tańǵalyp, qısap­syz madaq jaýdyrady. Ha­lyqtyń (hám saıa­sat­tyń) bul tosyn mine­ziniń syry nede?

Árıne, qazaq tilinde sóıleı alatyn ózge ulttardy nasıhattaýymyzdyń bir sebebi barsha halyqqa úlgi etkimiz keledi (hám olar­ǵa degen qurmetimiz de bolar). О́ıtkeni úlgi etýge májbúrmiz. Qazaq tili de nasıhatqa muq­taj. Otarshyldyqtan qutylyp, beıbit za­man ornap, arada qanshama jyl ótse de, sanamyz áli kembaǵaldyqtan aryla qoıǵan joq. Nátıjesinde, memlekettik tilde sóıle­gen orys pen koreıge shapan jaýyp, at mingizip, erekshe qurmet kórsetemiz. Aǵyl-tegil tań­ǵalamyz. Iаǵnı ana tilimizdiń jarasy áli jazyla qoımaǵany. Júz jyldyq jara.

Aqıqatynda, qoǵam memlekettik til­de sóı­leıtin ózge etnos ókiline nege tań­ǵa­la­dy? Nege olardy japa-tarmaǵaı efırge shyǵaryp ıakı gazet betine jarııa­laımyz? Ári bul «jarnamanyń» qazaq tiline bir paıdasy tıse ıgi – dabyrasy kóp. Qazaqstannyń kez kelgen azamaty memlekettik tildi bilýi kerek emes pe? Bul – talap. Olardyń qazaqsha sóılegeni jańalyq ıakı qubylys bolmasa kerek-ti. Qazaqsha sóıleıtin ózge etnos ókilderine tańǵalý memlekettik tildiń mártebesin bıik­tet­peıdi. Ol tek neshe ǵasyrdan beri ishte jat­qan qazaq tiline qatysty kembaǵaldyqty kórsetedi: joımaıdy. Deımiz ǵoı.

Biz memlekettik qyzmettegi shendi-shek­pendilerdi de qazaq tilin bilmeıdi dep kiná­laımyz. Qarapaıym halyqtyń tilin tú­sin­begen soń jaǵdaıyn qaıdan uqsyn dep nalımyz. Jalpy, ultshyldyq degen ne ózi? Ultqa jan ashýda, halyqqa ádil bolýda memlekettik tildi bilýdiń aıtarlyqtaı yqpaly bar ma? Bálkı, memlekettik tildi bilmegenge, mensinbegenge alakózdene jó­ne­letin «patrıottyq sezimi tym tereń hám ultshyl» osy biz bosqa shýlap júrgen bolarmyz. Al barsha Qazaqstan qazaq tilinde sóılep ketse, ne ózgeredi? Sonaý bir jyldarda bulqyna bas kótergen til máselesi «Jańa Qazaqstan» tusynda da dál sol qal­pyn­da. Sodan bolar, keıde adam óz oıyna da kúmándana bastaıdy eken.

Ǵaıyptan taıyp, Úkimet pen halyq qazaqsha sóıledi delik. Munymen is bite me? Eger memlekettik tildiń máselesin aýyz­eki sóıleýmen ǵana sheshsek, onda kimdi aldaımyz? Árıne, belgili bir deń­geıde ol da nátıje. Degenmen qazaq tili tehnıkanyń tiline aınalyp, barlyq salada is-qaǵazdar memlekettik tilde júrgizilýge tıis. Saýatty túrde. Al biz buǵan daıynbyz ba? Qazir qazaqsha jazylǵan resmı qujattardy halyq túsinbeıdi. Jer-jerde ilingen taqtaıshalar men bannerlerdegi qazaqsha sózderge de talaı kúldik. Aýdar­ma durys emes. Al kınoǵa barsańyz, sýb­tıtrdaǵy aýdarma­ny oqyp otyryp, taǵy qynjylasyń. Munyń bári mem­lekettik tildiń kúndelikti tirshilikte ke­ńi­­nen qol­danyla almaýyna áser etetin faktorlar. Sonda qazaq tilinde saýatty aýdarma
ja­­­saı almaı otyrǵan ózimiz kinálimiz be?

Qańtar oqıǵasynan keıin qoǵamda bir ózgeris baıqalady. Áleýmettik jelilerde tanymal azamattar qazaqsha suhbat berip, paraqshalarynda qazaqsha posttar jazyp júr. Záredeı bolsa da, jaqsy úmitke ba­la­dyq. Eń bastysy, memlekettik tildiń máse­le­si máńgilik jyrǵa aınalmasa ıgi.