Kóterilgen máseleler sheshimin qalaı tabýda?

Máselen, Shardara aýdanynda aǵyn sý máselesi ózekti. Bıyl 57 800 gek­tar sýar­­maly egistik alqapqa agroqury­lym­dar tarapynan ártúrli aýyl sharýashylyǵy daqyly egilgen. Osy egistik alqapqa sor shaıý, ylǵaldandyrý jáne egilgen daqyldarǵa jazǵy vegetasııalyq sýarý jumystaryna qajetti sý lımıtin bólý úshin Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń Sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý jónindegi «Aral-Syrdarııa basseındik ınspeksııasy» RMK mekemesine suranys hat joldanyp, suratylǵan sý mólsheriniń 30 paıyz kólemi qysqartylyp, aýdanǵa 749,090 mln tekshe metr aǵyn sý lımıti bekitildi. Aǵyn sýdy únemdeýde jáne qysqa merzimde alqaptardy sýarýda aýdanda IDJJJ-2 jobasy aıasynda atqarylǵan jumystar óziniń oń nátıjesin berýde. Sharýalar egistik alqaptarǵa kóktemgi sor shaıý, ylǵaldandyrý jumystaryna 124,29 mln tekshe metr aǵyn sý paıdalanǵan bolsa, jazǵy vegetasııalyq sýarý maýsymy barysynda jobamen aldyn ala esepteý nátıjesi boıynsha 227,92 mln tekshe metrdi qurap, sýarý maý­symdaryna  352,21 mln tekshe metr aǵyn sý egistik alqaptarǵa jetkiziledi dep jos­parlanyp otyr. Aýdan ákimdiginiń habarlaýynsha, júıeli uıymdastyrý jumystarynyń nátıjesinde aýdanda kóktemgi jáne jazǵy vegetasııalyq sýarý jumystary barysynda sharýalar tarapy­nan sý jetispeýshiligi másele­leri oryn alǵan joq. Qazirgi tańda «Kazsýshar» RMK meke­mesi tarapynan sharýalar­dyń suranystaryna sáıkes egistik alqaptarǵa qajetti sý kólemi tolyqtaı jetkizilip berilýde. Aǵyn sý jetispeýshiligin joıý maqsatynda Otyrar aýdanyn­daǵy «Qyzyl tý» stansasynda ornalasqan 4 dana SNP-500 markaly nasostaryna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, qoldanysqa berilgen. Búginde D.Altynbekov kanaly arqyly 6,5 m/s sý bosatylsa, Arys ózenindegi Syrdarııa ózeniniń keri tepkisinen nasos stansasy arqyly kanalǵa qosymsha 2 m/s sý tastalýda. Júrgizilgen jumystardyń nátıjesinde Talapty aýylynyń Segiz tam tusyndaǵy egin alqaptary tolyǵymen sýarylyp, Qoǵam aýyl okrýgi sharýalarynyń máselesi sheshimin tapty. Endigi kezekte Qarǵaly aýyl okrýginiń Otyrar eldi mekeni aýmaǵyndaǵy egis alqaptaryna sý jetkizý bas­ty nazarǵa alynyp otyr.

Keles aýdanynda da qor­dalanǵan máselelerdi sheshý úshin birqatar shara qolǵa alyndy. Oblys ákiminiń halyqpen kezdesýinde kóterilgen qurylysy toqtap qalǵan ınfraqurylym máseleleri sheshimin tapty. Gazben qamtý, sapaly elektrmen jáne aýyz sýmen qamtý sekildi ózekti problemalardy sheshý baǵytyndaǵy jumystar qaıta jandandy. Atap aıtqanda, Keles aýdanyndaǵy «Abaı» AGTS-niń qurylys-montaj jumystaryn tamyz aıynyń sońynda aıaqtap, qabyldaý jumystaryn júrgizý josparlanýda. Iаǵnı 2019 jyly bas­taý alǵan qurylys araǵa ýaqyt salyp, qaıta jandandy. Nysannyń qurylys jumys­tary aıaqtalyp, paıdalanýǵa tapsyrylǵan jaǵdaıda Abaı aýyly, Qoshqarata, Ushqyn, Birtilek aýyldyq okrýgteriniń eldi mekenderin tolyq tabıǵı gazben qamtamasyz etýge «Abaı» AGTS qýaty jetetin bolady. Oblystyń ońtústik aýmaǵynda ornalasqan 5 – Keles, Saryaǵash, Maqtaaral, Jetisaı, Shardara aýdandaryn sapaly elektr qýatymen qamtamasyz etý maqsatynda 220/110/10 kV «Qyzylásker» qosalqy stansasynyń qurylysyna 7,2 mlrd teńge jáne osy «Qyzylásker» qosalqy stansasynan eki 110 kV elektr jelisin (91 km EJ) salý qurylysyna 1,8 mlrd teńge josparlanǵan. Oblys aýmaǵyndaǵy eldi mekenderdi sapaly, turaqty elektr energııasymen qamtamasyz etýdiń 2019-2022 jyldarǵa arnalǵan is-shara josparyna sáıkes 200-ge jýyq aýyldy sapaly elektr qýatymen tolyǵymen qamtý kózdelgen. Bul oraıda 2018 jyly 4 dana avtotransformator ornatylyp jáne Saryaǵash aýdanynda ornalasqan Jylǵa QS-nan «Qyzylásker» QS-na deıin 72,2 shaqyrym elektr jelisi júrgizilip, jumystar tolyǵymen aıaqtalǵan. Osy nysandy qosý-retteý jumystaryn júrgizýge mamyr aıynda oblystyq bıýdjetten 188,5 mln teńge qarjy qaralyp, jumys júrgizilýde. «Qyzylásker» QS qurylys jumystaryn qyrkúıek aıyn­da aıaqtap, qabyldaý jumystaryn júrgizý josparlanǵan. Nátı­jesinde, oblystyń ońtústik aımaqtary ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy nysandary turaqty jáne sapaly elektr energııasymen qamtylady.

Túrkistandyqtardyń tarapynan túsken saýaldyń kóbi áleýmettik salalarǵa, qoǵamdyq kólik, zańdastyrý, jol men káriz júıelerine qatysty boldy. Atap aıtqanda, múgedekterdi tasymaldaý boıynsha áleýmettik qyzmetterdi kórsetýge arnalǵan avtomobıl, ıaǵnı ınvataksı sanyn kóbeıtý máselesi kóterildi. Bul oraıda qala aýmaǵynda 7 avtokólik tasymaldaıtyny, jyl sońyna deıin olardyń sany artatyny aıtyldy. Sondaı-aq kezdesýde turǵyndar qalanyń keı aýdandaryndaǵy ınternet jelisi sapasynyń tómendigin jetkizdi. Qosymsha jańa bazalyq stansalar salý qajettiligi týyndaǵanyn aıtqan oblys ákimi el arasynda paıda bolǵan «radıofobııadan» arylýǵa shaqyrdy. Iаǵnı turǵyndardyń bazalyq stansalardyń adam densaýlyǵyna zııan ekenin aıtyp, aryzdanýy tusaý bolatynyn jetkizdi. Turǵyndar tarapynan Túrkistanǵa jańa balalar aýrýhanasy qajettiligi de aıtyldy. Bul másele keler jyldyń enshisine qaldy. Josparda bar 190 orynǵa arnalǵan aýrýhana qurylysy kelesi jyly bas­talatyn bolady. О́ńirde aýyz sý, sapaly elektr qýatymen qamtý máselesi de birtindep sheshimin tappaq. Mysaly, «О́gem ózeninde sý elektr stansalary kaskady» jobasy boıynsha oblysqa 293,3 mlrd teńge jeke ınvestısııa tartylatyn bolady. Jobanyń boljamdy quny – 722,8 mlrd teńge. Qurylys 2024-2026 jyldary júzege asyrylady. «Atalǵan joba iske asqan jaǵdaıda oblystyń ońtústigindegi turǵyndardy túbegeıli aýyz sýmen qamtamasyz etetin bolamyz. Jyl saıyn elimizde elektr defısıti baıqalyp keledi. Oblysqa qajetti elektr qýatynyń 80%-y syrtqy kózderden tasymaldanady (qajettilik 320 MVt). Atalǵan máseleni túbegeıli sheshý maqsatynda «Samuryq-Qazyna» AQ-men birlesip, 1 000 MVt Gaz stansasyn (PGÝ) salýdy josparlap otyrmyz. Bıyl 15 shildede aýksıon ótkizilip, jeńimpazy bolyp «PGÝ Túrkistan» JShS-y anyqtaldy. Qurylys kezinde 2 000-2 500, paıdalaný kezinde 200-250 turaqty jumys orny ashylady», dedi О́mirzaq Shókeev túrkistandyqtarmen kezdesýde. Sondaı-aq kezdesýde kóktemde kóterilgen jalpyǵa ortaq máselelerdiń basym bóligi júzege asqany aıtyldy. «Jalpy, halyqpen kezdesý men jeke qabyldaý barysynda 32 másele kóterildi. Onyń ishinde 23-i óz sheshimin tapty, qalǵan 9-y sheshilý ústinde. Keıbir máselelerdi sheshý úshin zań aıasynda bıýdjetten qarjy qarastyrý ýaqytty talap etedi. Sondyqtan bul baǵytta jumystar júrgizilip, mindetti túrde sheshimin tabatyn bolady», dedi oblys ákimi. Sheshimin tapqan máselelerdi de aıta ketelik, Túrkistan qalasynda oblystyq jedel medısınalyq kómek stansasy shilde aıynda paıdalanýǵa tapsyryldy. Oblys ortalyǵynan Baltakól baǵytynyń shyǵa berisindegi Jangeldın kóshesin qaıta qurý jobasy boıynsha bıylǵa 944 mln teńge qarjy qaraldy. Nysan keler jyldyń ekinshi toqsanynda aıaqtalady. Sondaı-aq B.Sattarhanov atyndaǵy balalar men jasóspirimderge arnalǵan sport kesheni ornynan qazirgi zamanaýı úlgidegi sport kesheniniń qurylysy júrip jatyr. Jobaǵa bıyl 1,7 mlrd teńge qarjy bólindi. Nysan qurylysy 2023 jyly aıaqtalady. Otyrar shaǵyn aýdanyndaǵy 5 kópqabatty turǵyn úılerdiń jan-jaǵyn retteý boıynsha qurylys jumystary bastaldy. Jaqynda Prezıdent saıabaǵy men alǵashqy týrıstik-rekreasııalyq ortalyǵy ashyldy. Qala aýmaǵynda qalalyq saıabaq iske qosylyp, «Jetikólde» balyq aýlaý maýsymy bastaldy. Týrızm damyp keledi.

Sáýir aıynda ótken kezdesýde Saýran aýdanynyń turǵyndary 30-ǵa jýyq mańyzdy másele kótergen bolatyn. Sonyń teń jartysy búginde júzege asqan. Mysaly, sáýirde Eski Iqan aýyldyq okrýgi turǵyndary aǵyn sý baǵasynyń qymbattyǵyna shaǵymdanǵan edi. Bul baǵytta tıisti jumystar júrgizilip, qazirgi tańda aýyl sharýashylyǵy ta­ýar óndirýshilerdiń egistik alqaptaryna qajetti aǵyn sýdyń tarıftik baǵasy 251 teńge bolyp belgilendi. Burynǵy tarıf – 787 teńge bolǵan. Tabıǵı gazben 11 eldi mekendi qamtamasyz etý boıynsha qurylys jumystary júrgizilip, 4 aýyl gazǵa qosyldy. Qalǵan 7 eldi meken «Eski Iqan» AGTS arqyly gaz tutynady. Búginde AGTS-ni metrologııalyq attestattaý ótkizý jumystary júrgizilýde. Tamyz aıynda ony iske qosý josparlanǵan. Sodan keıin 7 eldi meken kezeń-kezeńimen tabıǵı gazǵa qosylady. Saýran aýdanyndaǵy oblystyq mańyzy bar «Yntaly» avtomobıl joly jóndelýde. Jyl sońyna deıin paıdalanýǵa berý kózdelgen. Aýdan ortalyǵynda memlekettik organdardyń 5 ákimshilik ǵımaraty boı kóteredi. Buǵan respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetten qarajat bólindi. Jergilikti bıýdjet esebinen 3 mekteptiń qurylysyna 1 mlrd teńge qaraldy. Shornaq aýyl okrýgi, Qosmezgil eldi mekenindegi 300 oryndyq mekteptiń qurylysy aıaqtalyp, bıyl paıdalanýǵa beriledi. Bilim uıalary Oranǵaı men Ibata eldi mekeninde salynýda. Shornaq eldi mekenine aýyz sý, káriz júıesi men elektr jelilerimen jab­dyq­taýǵa arnalǵan ınjener­lik ınfraqurylym tartý jumys­taryna jergilikti bıýdjetten 25 mln teńge bólingen. Aýdan ortalyǵyn aýyz sý júıelerimen qamtý jumystaryna Ulttyq qordan qarajat bólingen, nysandar jyl qorytyndysymen paıdalanýǵa beriledi. «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda 2 eldi mekende 7 joba iske asyrylýda.