Aýanyń lastanýyn tómendetý aımaqtarda jiti nazarǵa alynady

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Zulfuhar Joldasov taqyrypqa qatysty kóptegen derek keltirdi. Onyń aıtýynsha, respýblıka boıynsha bıyl birinshi jartyjyldyqta lastaýshy zattar qaldyq­ta­rynyń jalpy kólemi 0,9 mln tonnany qurady. Bul kórsetkish – ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 18 paıyzǵa tómen. Respýblıka qala­la­ryn­da atmosferalyq aýanyń lastaný sebepterin úsh sanatqa bólýge bolady. Mysaly, Almaty jáne Nur-Sultan qa­la­larynda lastaný negizinen jylý kóz­­deri, avtokólik jáne jeke sektordan týyp otyr. О́skemen jáne Temirtaý qa­la­­larynda emıssııalardyń eń kóp kó­le­mi ónerkásipke tıesili. Al Aqtóbe jáne Atyraý qalalarynda eskirgen kárizdik-tazartý qurylystary joǵary lastanýdyń sebebi bolyp otyr.

Bul rette ekologııalyq problemalardy sheshý joldary barlyq óńirdegi jurtshylyqpen jáne ekobelsendilermen birge talqylanyp jatyr. Talqylaý nátı­je­leri boıynsha 16 jol kartasy ázirlenip, onda 485 is-shara kózdelgen.

«Eki jyl ishinde 178 is-sharanyń 96-sy oryndaldy. Atap aıtqanda, Aqmola ob­lysynyń Arshaly aýdanynda jel elektr stansasy iske qosyldy, Túrkistan obly­synda «Túrkistan jylý» MKK qazan­dyǵy tabıǵı gazǵa aýystyryldy. Aral qalasynda qýaty jylyna 37,8 myń tonnany syıdyra alatyn jańa qat­ty turmystyq qaldyqtar (QTQ) polıgony salyndy. Mańǵystaý oblysynda 2025 jyldyń sońyna deıin iske asyrý merzimimen «Qoshqar ata» lastanǵan oryndy joıý bastaldy. 2022 jylǵa 73 is-shara qarastyrylǵan, búginde onyń tórteýi oryndaldy. Bıyl ekologııalyq problemalardy eskere otyryp, Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Atyraý jáne Aqtóbe oblystary boıynsha jol kartalaryna qosymsha is-sharalar engizildi. 2025 jylǵa qaraı jol kartalaryn iske asyrý 9 qalada atmosferanyń lastaný ındeksin joǵary deńgeıden ortasha deńgeıge deıin tómen­de­týge múmkindik beredi», dedi Zulfuhar Joldasov.

Qorshaǵan ortaǵa emıssııalardy tó­men­detý «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasynda da kózdelgen eken. 10 qaladaǵy 16 iri ónerkásiptik nysan emıssııalardy 20-30%-ǵa tómendetý boıynsha min­det­te­melerdi moınyna aldy. Osy maq­sat­ta kásiporyndar eń ozyq tehnologııalardy engizip, tıisinshe jańa ekologııalyq kodeks sheńberinde keshendi ekologııalyq ruqsattar almaq.

О́ńirlerdegi ahýalǵa jeke-jeke toqta­lyp ótken spıker Aqtóbe qalasynda kásip­oryndardan shyǵaryndylardyń kóle­mi birinshi jartyjyldyqta 9,7 myń tonnany quraǵanyn atap ótti. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 0,2 myń tonnaǵa joǵary eken. Onyń ishinde ónerkásip nysandarynyń úlesine 91%, jylý energetıka obektilerine emıssııalardyń 8,6% tıesili.

«Atmosferalyq aýanyń lastaný problemasyn sheshý úshin jol kartasy bekitildi. Oǵan 33 is-shara engizildi. Is-sharalardy iske asyrý emıssııany 20-dan 30%-ǵa deıin qysqartýǵa múmkindik beredi. Atap aıtqanda, Qazhromdaǵy 2 sehty jańǵyrtý jáne qaıta qurý júrgizilýde. Bul lastaýshy zattardyń shyǵaryndylaryn 30%-ǵa azaıtýǵa múmkindik beredi. Jańǵyrtýdy osy jyldyń sońyna deıin aıaqtaý josparlanyp otyr. Kanalızasııalyq tazartý qurylǵylaryn jańǵyrtý jáne rekonstrýksııalaý boıynsha jumystar bas­tal­dy. Qazirgi ýaqytta káriz-tazartý qu­rylystarynda kúkirtsýteginiń shyǵa­ryl­ýyn boldyrmaıtyn jáne basatyn arnaıy katalızator qoldanylady. Bul rette kúkirtsýtektiń ıisin tolyq joıý maqsatynda ákimdik qalanyń kana­lı­za­sııa­lyq tazartý qurylǵylaryn qaıta jańartýdy jedeldetýi qajet. Aýdan orta­lyq­tarynda 3 qatty turmystyq qaldyq polıgonynyń qurylysy aıaqtaldy. 2024 jyldyń sońyna deıin taǵy 6 polıgon salý josparlanǵan. Kásiporyndardyń kúshimen 13 myńnan asa jasyl jelek otyrǵyzyldy. Osy baǵyttaǵy jumystar jalǵasýda», dedi Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń tóraǵasy.

Sondaı-aq Shyǵys Qazaqstan obly­sy­nyń ekologııalyq problemalaryn sheshý jónindegi Jol kartasynda 35 is-shara kózdelgen. Olardyń iske asyrylýy emıssııany 20-dan 30%-ǵa deıin qysqartýǵa múmkindik beredi. Atap aıtqanda, 2024 jyldyń sońyna deıin «Qazmyrysh» JShS-de kúkirt qyshqyly óndirisin jańǵyrtý josparlanǵan, bul kúkirt dıoksıdiniń shyǵaryndylaryn 20%-ǵa tómendetýge jol ashady. Z.Jolda­sov­tyń aıtýynsha, О́skemen qalasy boıynsha birinshi jartyjyldyqta atmo­sfe­ra­lyq aýaǵa shyǵaryndylardyń jalpy kólemi 82,1 myń tonnany qurady. Bul – ótken jyldyń deńgeıinde. Olardyń úshten biri kásiporyndarǵa, jartysynan kóbi avtokólikke tıesili. О́skemen JEO-da tútin gazyn tazartý júıesin jańǵyrtý jobasy júzege asyrylýda. Búgingi tańda 2 qazandyq agregatta kúltutqysh qon­dyr­ǵy men tútin gazyn tazartý júıesi qaıta jańǵyrtyldy. Qoǵamdyq kólikti suıy­tyl­ǵan gazǵa kóshirý qarastyrylǵan. 2024 jylǵa deıin 200 avtobýs satyp alynbaq.

«Temirtaý qalasy boıynsha shy­ǵa­ryn­dylardyń jalpy kólemi birinshi jartyjyldyqta 118,4 myń tonnany qurady. Bul ótken jyldyń sáıkes keze­ńi­men salystyrǵanda 3,6 myń tonnaǵa az. О́nerkásip nysandaryna shyǵaryndylar kóleminiń jalpy sanynan 92,6% nemese 109,6 myń tonna keledi. Onyń ishinde «ArselorMıttal Temirtaý» AQ úlesi – 87% nemese 102,8 myń tonna. Jylý energetıkasy – 7,4% nemese 8,8 myń tonna. Qaraǵandy oblysy boıynsha Jol kartasynda Temirtaý qalasyna qatysty 28 is-shara qarastyrylǵan, onyń ishinde «ArselorMıttal Temirtaý» 22 tarmaqty oryndaý boıynsha mindettemelerdi moınyna aldy. Kásiporyn qol qoıǵan memorandým aıasynda emıssııalardy 30%-ǵa qysqartýdy kózdep otyr», dedi spıker.

Oblys boıynsha lastanýdyń joǵary ındeksi Qaraǵandy jáne Balqash qala­la­rynda da baıqalady. Jezqazǵan men Balqashta «Qazaqmys Smeltıng» JShS metallýrgııa kombınattarynda shyǵa­ryn­dy­lar 2025 jyldyń sońyna deıin 50%-ǵa tómendeıdi dep kútilýde. Balqash mys qorytý zaýytynda kúkirt qyshqyly sehynyń ekinshi jelisin salý kózdelgen. Bul kúkirt dıoksıdiniń shyǵaryndylaryn 2,3 ese azaıtýǵa múmkindik beredi. Osyndaı kúkirt qyshqyly sehyn Jezqazǵan mys balqytý zaýytynda da salý josparlanyp otyr. 2024 jyldyń sońyna deıin Balqash qala­sy­nda tazartý qurylǵylary salynady. Qala qarqyndy kógaldandyrylyp jatyr. Atmosferalyq aýanyń jaǵdaıyn jaqsy baqylaý úshin 4 qosymsha datchık, sondaı-aq qalanyń aýa jaǵdaıy týraly aqparatty onlaın rejimde shyǵarý úshin LED ekran ornatyldy.

Sonymen qatar Atyraý qalasynda shy­ǵa­ryndylar kólemi 9,8 myń tonnany qurady, onyń ishinde Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń úlesi – 58%. Kúkirtsýtegi bo­ıynsha joǵary lastanýdyń 43 jaǵdaıy tirkeldi, onyń negizgi kózderi «Sasyq saı», «Kvadrat» býlaný alańdary jáne «Atyraý munaıgaz óndirý zaýyty» JShS qyzmeti boldy. Atalǵan zaýyttarǵa jospardan tys tekserý júrgizildi, nátıjesinde kásiporyn 6 mln teńgeden asa somaǵa aıyppul túrinde ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy.

«Qalanyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin Jol kartasy bekitildi, oǵan 40 is-shara kirdi. Atap aıtqanda, Atyraý munaı óńdeý zaýyty «Sasyq saı» býlaný alańdaryn rekýltıvasııalaýdy bastady. Jumystardy aıaqtaý 2023 jyldyń qarasha aıyna josparlanyp otyr. Qalanyń sol jaǵalaýyndaǵy kanalızasııalyq tazartý qurylǵysynyń qurylysy aıaqtaldy, bıyl olar paıdalanýǵa beriledi. Atyraý qalasynyń oń jaǵalaýyndaǵy káriz-tazartý qurylystarynyń 90%-ǵa tozýy – sheshilmegen problema. Olardy qaıta jańartýdy 2023 jyly aıaqtaý josparlanyp otyr. 2024 jyly «Kvadrat» býlaný alańyn tazartý aıaqtalady. NCOC kompanııasy 2022 jyldyń sońy­na deıin «Astrahan –
Mańǵyshlaq» sýaǵarynan sýdy tutynýdy 70%-ǵa de­ıin qysqartýǵa múmkindik beretin jáne qaıta sý paıdalanýdy ulǵaıtatyn jańa tazartý qurylystaryn salý jumysyn bitiredi. Qala­nyń shekti ruqsat etilgen zattardyń jıyn­tyq tomy ázirlendi. Jasyl jelek­terdi kóbeıtý úshin kásipo­ryn­dar­dyń kúshimen 10 myńnan asa aǵash otyr­ǵy­zyl­dy. 3,5 myń gektardan asa jerge jasyl jelek otyrǵyzý kózdelgen», dedi Z.Joldasov.

Eldegi ekologııalyq ahýaldy jaq­sar­­tý­dyń pármendi tetikteriniń biri – ónerkásipte eń ozyq qoljetimdi teh­no­lo­gııalardy engizý. Ekologııalyq ko­dekske sáıkes eń ozyq qoljetimdi tehno­lo­gııalarǵa kóshý 2025 jyldan bastalmaq.

«Osy mehanızm arqyly biz 10 jyl ishinde eldegi barlyq shyǵaryndynyń emıssııasyn shamamen 50%-ǵa tómendetýdi boljap otyrmyz. Ákimdikter 2 jáne 3 sanattaǵy kásiporyndar úshin osyndaı jumys júrgizýge tıis. Buǵan qosa Eko­lo­gııalyq kodekste 2023 jylǵa deıin kásip­oryndardyń shyǵaryndylar kóz­de­rinde derekterdi komıtetke bere otyryp, monıtorıngtiń avtomattandyrylǵan júıesin ornatý kózdelgen. Bul emıssııalar kórsetkishterin onlaın rejimde qadaǵalaýǵa, buzýshylyqtarǵa der kezinde den qoıýǵa, halyqty durys jáne ýaqtyly aqparatpen qamtamasyz etýge múmkindik beredi», dedi spıker.