«Aq jaýyn» – jahan tazalyǵy

Seken shyǵarmashylyǵy jeke oryndaýshy­lyqtan asyp, áýeli 1990 jyldardan bastap ózi qolǵa alǵan «Sekenniń saz otaýynan» «Aq ­jaýyn» ansambline ulasty. Munyń bári op-ońaı qaz-qal­pynda kókten ózi túse qalǵan joq. Bul – talmaı eńbek etýdiń, uzaq jylǵy izdenistiń, qabiletti jastardy jan-jaǵyna jınap, erinbeı úıretýdiń nátıjesinde júzege asqan abyroıly is.

«Qurmanǵazy», «Otyrar sazy» sııaqty akademııalyq orkestrlerden keıin «Aq jaýyn» memlekettik kameralyq (shaǵyn) orkestriniń negizi qalandy.

«Aq jaýyn» orkestri alǵash qurylǵan kezden bastap, on tórt oblysty aralap, Qytaı, Japonııa, Fransııa, Germanııa, Mońǵolııa, Qytaıdaǵy ishki Mońǵolııa jáne jaqyn shetelderge konsert qoıǵan Seken Turysbektiń Tokıo men Úrimshige barǵan sapary búgingi kúni ańyzǵa aınalǵan. Ár kúıdi oınar aldynda shyǵý tarıhyn aıtyp otyratyn Seken «Kóńil tolqynyna» kelgende sál bógelip, daǵdaryp qalǵanda, sol tustaǵy Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵasynyń orynbasary, top jetekshisi Jumataı Álıuly dereý mıkrofondy julyp alyp, «Semeı-Nevada» – «Hırosımo-Nagasakı» dep habarlap jiberipti. Eshqandaı aýdarmasyz jetkizilgen osy sózden keıin «Kóńil tolqynyna» tebirengen japondar jylap otyryp, kúıdi ekinshi ret oryndatqan eken. Bul – kókireginiń kózi, qulaǵynyń sańylaýy bar adamǵa aýdarmany qajet etpeıtin kúıdiń ǵajaıyp qudireti. Qazaqqa ǵana tán kúı óneriniń Japonııa astanasynda rýhy aspandap, mártebesi kóterilgen qaıtalanbas osyndaı sátter ult úshin maqtanysh emes pe?!

Al Úrimshige barǵanda qytaılardyń ózi «Sakń, Sakń» dep aıǵaılap, oryndarynan turyp qoshemet kórsetkeni sonsha, árbir kúıdi qaıtalap oınaýǵa týra kelipti. Muny sol ólkedegi qandas baýyrlarymyz áli kúnge jyr qylyp aıtady. Sol tusta Beıjiń gazetterinde «Oryndyqta otyryp jotasymen dırıjerlik jasaǵan, qımyly men ymdy úndestirip, orkestrdiń reńkin keltirgen mundaı mýzykantty buryn-sońdy kórmeppiz», dep jazyldy.

Nurǵısa Tilendıev «Seken tyńǵa túren salǵan daryn» dese, «Seken asý» degen kúı jazǵan Asqar Súleımenov «Ulylyqqa daýa joq, sol daryǵan Sekenge» degen qoltańba qaldyrǵan. «Seken asýdy» jeke oryndaýda Janǵalı Júzbaev, orkestrde «Aqjaýyn» oryndaıdy. 1989 jyly Jumataı Jaqypbaevtyń «Seniń «Kóńil tolqyny» atty alaqandaı kúıtabaǵyńdy tyńdaý úshin sandyqtaı proıgryvatel (plastınka oınatqysh) satyp aldym» degeninen Seken talantyna táńirdeı tabynýdy ańǵaramyz. Al Seken sııaqty kúı jazýǵa umtylǵan jastar qanshama? Biraq báribir Seken – Daraboz, Seken – tarlan, Seken – dúldúl, Seken – shedevr.

Seken shyǵarmalarynyń taqyryby san qyrly ári onyń bitim mánerine epıkalyq sýretteý tán. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine arnalǵan «Bozdaq» degen kúıi týraly 1994 jyly shyqqan «Kóńil tolqyny» jınaǵynda: «Sol kúnderi meniń kóz aldymda bul ǵana emes, únemi qurbandyqtan turatyn búkil qazaq tarıhy, adamnyń qanymen salyq tólep ózine tirshilik-tynys alyp otyrǵan kezeń oqıǵalary, ár zamanda el úshin, jer úshin sheıit bolǵan qazaqtyń qısapsyz ul-qyzdary elestedi», deıdi avtor. Biraq buǵan negizgi túrtki 1986 jylǵy kózimen kórgen, ózi de bel ortasynda júrgen «Jeltoqsandaǵy qandy qyrǵyn». Bul jerde «Bozdaq» sóziniń astarynda el men jer úshin qasyq qanyn qıyp, qurbandyq bolý, «sheıit ketý» degen maǵyna tur. «Keregemiz – aǵash, uranymyz – Alash» dep jar salǵan Alash alyptarynyń halyqtyq sıpat alǵan «Alash balasy – Qazaq balasy» degen el bostandyǵy jolyndaǵy Alashorda qozǵalysyna búgingi táýelsiz el urpaqtarynyń bári de qaryzdar.

Mine, Seken kúıindegi aıtylatyn oı da, ult­tyq oıaný da osy kezeńmen úndes. Shyǵarmanyń tanymdyq, tárbıelik máni de, estetıkalyq áseri de, syrshyldyq sıpaty da osynda jatyr.

«Arýana» kúıinde de sary dalany jelmaıasymen qaq tilip, belden bel, qyrdan qyr asyp, biri botasyn ańsaǵan, biri «tiri sheıitke» aınalǵan máńgúrt ulyn izdegen sherli kókirektegi zar tunyp tur. Bul ótken kúnniń elesi emes, munda halyq taǵdyrynyń naqty soraby bar. Munyń astarynda jelmaıasymen Asanqaıǵynyń Jeruıyqty izde­geni sııaqty kelmeske ketken kóshpendiler ómiri men el bolashaǵy boı kórsetedi. Al «Aqjúniste» batyrlar jyryndaǵy jar súıý motıvi saqtalǵan.

«Tólegetaı» kúıi – ata-baba rýhyna taǵzym. «Kók bóri» kúıi – bórili baıraq kóterip, kók bóri kıesimen kún keshken qadym zamannan bergi erjúrektiktiń sımvoly. Bul kúı halyq arasyna «Odınokıı volk» degen atpen taraǵan. «Besik kúıi» (Balaýsa) balalyq shaqpen qoshtasý ispetti.

Seken kúıleriniń birshamasy arnaý janry­nyń damý fazasyn kórsetedi. Máselen, «Kúltegin» kúıinde «Elim bar halyq edim, elim qaıda? Qaǵany bar halyq edim, qaǵanym qaıda?» degen sóz tirilip, ata-baba enshisi, belgisi, yrysy, qasıeti, biligi, tańbasy, kıesi, rýhy, maqtanyshy, arysy tarıh qoınaýynan syr shertip turǵandaı áser etedi. Munda tarıhyn tasqa qashaǵan kóne zamannyń qasıetti murasy Kúltegin eskertkishiniń Qazaqstanǵa kóshirilýine oraı kúıshi emosııasyn bildiretin asqaq pafos bar.

Túptep kelgende Seken – Táttimbet mektebin jalǵastyrýshy ǵana emes, HHI ǵasyrdaǵy qazaq mýzykasyna, dálirek aıtqanda kúı janryna túren salǵan biregeı tulǵa. Onyń kúılerinde halyqtyq ónerdiń silemi saqtalǵanymen, ol shertpe kúı men tókpe kúıdiń arasyn jymdas­tyra otyryp, shertpe kúı de bolmaǵan úlken saǵany qosty. Bul – kúı álemindegi uly jańa­lyq. Seken kúıleri eshkimge uqsamaıtyn ózin­dik qaǵys erekshelikterimen, oń qol basbar­maq­tyń beretin dybys boıaýlarymen, zamanaýı ­ún uıqasymen, ár ǵasyrdyń, ár zaman­nyń ózine tán saz ıirimderimen aıshyqta­la­dy. Sondyq­tan da ol eldiń «qymbattylary­nyń ishindegi eń qymbattysyna» aınaldy. Mine, sol sebepti «Aq jaýyn» orkestri jahan­dyq quby­lystardyń shańyna kómilip qalmaı, ult­tyq óner­degi ortaq tendensııalardy rýhanı órken­detý úshin aýadaı qajet.

«Aq jaýyn» orkestri qazaqtyń ataqty kúı­shi-kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryn da she­ber oryndaýymen erekshelenedi. Mysaly, Qur­manǵazy, Dına, Táttimbetten bastap, Nurǵısa, Tóle­gen, Kenjebek, Maǵaýııa, Málgejdar sııaqty óner tarlandarynyń shyǵarmalaryn tyńdaýdyń ózi bir ǵanıbet.

Tókpe kúıdiń alyby Qurmanǵazy atamyz keıingi jastar kúıimniń shıryqqan, shamyrqan­ǵan tustaryn ala alar ma eken dep ýaıymdaǵan eken. Qazirgi nebir qosymsha aspaptar arqyly «Qurmanǵazy» orkestriniń oryndaýyndaǵy kúı­lerin kórgende, óner dúldúli qandaı qýanar edi degen oı keledi. Tólegen Mombekov te sol sııaq­ty. Onyń «Saltanatyndaǵy» názik ıirimderdi Sekennen basqa eshkim jetkize almaıtyndyǵyn kári tarlan aldyn-ala sezip, Sekenge ótinish etken eken-aý!..

Seken ánderiniń ózi bir tóbe. Aıtalyq, «Ota­nym – Qazaqstanym», «Asyl ana», «Erke qusym», «Qońyr jel», «Shaǵala», «Tarbaǵataı», «О́sıet», «Baýyrym, sonaý kún qaıda», «Aıaýly arman, dúnıe», «Aıhaı, zaman», «Qos juldyzym» (bul ánderdiń óleńin jazǵan N.Aıtuly), «Aqqý sazy», «Qarlyǵashym», «Qońyrqaz» (áni de, óleńi de óziniki), «Kóktemim meniń kóktemim» (óleńi Iran-Ǵaıyptiki) ánderi men «Men bir jumbaq adam­myn» (Abaı) romansy, «Aıaqtalady bári de» (óleńi U.Esdáýlettiki), «Janymnan tátti ómir» (óleńi B.Bedelhandiki) sııaqty tolǵaýlary jurtshylyqqa keńinen tanys. Seken ánderinde de ózine tán stıl bar, qaı ánin alsańyz da, óleń men ánniń úndestigi ádemi qabysyp otyrady.

2008 jyly jazýshy-ǵalym Aqseleý Seıdim­bek Qorqyt zamanynan beri kele jatqan kúı tarlandaryn sanamalaı otyryp, «HIH ǵasyrda – Qurmanǵazy, HH ǵasyrda – Nurǵısa, HHI ǵasyrda – Seken» deı kele: «Ras, uly dástúrdiń úzilip qalmaýyn táńirden táýap etip tileıtinimiz de jasyryn emes. Kúıdiń shejire kókirek tilin joryp-túsine almaıtyn, qasań notanyń izinen jańylmaýdy ǵana murat tutatyn pende-dırıjer pýltine shyqqanyn júrek shirkin qalamaıdy-aq! Ázirshe uly dástúrdiń jyǵasyn (dýlyǵanyń tóbesine qadap qoıatyn zat. – R.Z.) qısaıtpaı, týyn tómendetpeı kele jatqan birden-bir ónerpazymyz Seken Turysbek ekenine, ol jetekshilik etetin «Aq jaýyn» memlekettik kameralyq orkestri ekenine shúkirshilik etemiz» – dep jazǵan eken. Budan kúı janryn arnaıy zerttegen qarymdy qalamgerdiń ystyq yqylasy men shyn peıilin anyq ańǵaramyz.

Ulttyq mýzyka arnasynda Seken salǵan altyn saraı ýaqyt jyljyǵan saıyn bıiktep, jarqyraı túsetindiginde shák joq.

Rýda ZAIKENOVA,

Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıka ýnıversıtetiniń professory,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory