G.Potanın atyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi óziniń 80 jyldyq mereıtoıyna oraı óńirde aýqymdy ólketaný ekspedısııasyn uıymdastyryp, esimderi el esinde qalǵan tarıhı tulǵalar jaıynda tyń málimetter jınap qaıtty. Zertteý, sholý jumystary boıynsha jınaqtalǵan materıaldar óńirdegi jas tarıhshy mamandarǵa úlken kómek bolmaq.
Mekemeniń ólke tarıhyn ǵylymı-zertteý jáne qamtamasyz etý bóliminiń basshysy Rústembek Qalymqulov ekspedısııa Aqtoǵaı aýdanynan bastaý alyp, Aqmolanyń Ereımentaý jerinde jalǵasqanyn jetkizdi. Sapar sońyn qasıetti Baıanaýyl ólkesinde túıindegen ekspedısııaǵa mýzeı qyzmetkerlerinen bólek, Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń zertteýshi ǵalymdary, jergilikti ólketanýshylar Muhamed-Qaıyr Sháripov, Saılaý Baıbosyn jáne Beıbit Bójen qatysqan.
О́ńirdiń kózden tasa qalǵan toponımıkasyn, tarıhı shejiresin, mádenı qundylyqtaryn zertteý mıssııasyn arqalaǵan keleli joba músheleri eń áýeli Aqsý aýyldyq aımaǵyna qarasty Jolqudyq aýylynyń irgesinde jatqan Qazanǵap bı zıratyna bardy. Qazanǵap bı Satypaldyuly Baıanaýyl syrtqy okrýginiń aǵa sultany, bı, sheshen bolǵan tulǵa. Meshit-medrese, mektep salyp, Qazan qalasynan tatar moldasy Ǵabdýl Ǵapardy alǵyzyp bala oqytqan. Ol dýanbasy bolǵan bes jylǵa jýyq ýaqyt ishinde okrýg kóleminde jerasty ken baılyq kózderi ashylǵan.
Aqtoǵaıdyń Jańabet, Jańatap aýyldarynan Básentınniń Aqtiles rýynan shyqqan tulǵalarǵa baılanysty el ishinde qalǵan, ańyzǵa aınalǵan tyń málimetter de jınaqtaldy. Bul óńir Ahmet dıýananyń máńgilik mekeni. Túrli dertke shaldyqqan naýqastardy qulan-taza aıyqtyrar qasıet Ahmetke 7 jasynda qonypty. Dıýana zeńgi baba tilin bilgen, jyn býǵan adamdardy emdegen.
Bul ólkeniń týma talanttarynyń biri – aqyn, aıtysker, jyrshy, shejireshi, sazger, halyq aýyz ádebıetiniń bilgiri Qımadıdden Nyǵymanov. Onyń qoljazbalaryn zerdelep, jınaqtap, baspaǵa daıyndaǵan azamat – óńirge belgili aıtysker aqyn, jýrnalıst, aqynnyń jıeni Beıbit Bójen. Ol atadan qalǵan asyl murany jaryqqa shyǵarý maqsatynda sońǵy birneshe jylda kóz maıyn taýysyp eńbektendi. Nátıjesinde, «Aqdıdar» jáne «О́mir jańalyqtary» kitaptary oqyrmanmen qaýyshty. Rústembek Qalymqulovtyń sózine súıensek, Q.Nyǵmanovtyń qoljazba kúıinde qalǵan «Atyraý» romany úsh ǵasyrlyq kezeńdi qamtıdy. Ondaǵy tyń derekter jas zertteýshilerge tarıhı jańalyqtardy ashýǵa túrtki bolar edi.
Ekspedısııalyq top Aqmola oblysy Ereımentaý aýdanyna baryp, dala danalarynyń biri – Edige bı Tólebaıulynyń máńgilik mekeninde de boldy. О́z zamanynyń qaıratkeri, aqylman bıi, aýzy dýaly shesheni bolǵan Baıanaýyldyń týmasy Edige bı jaıynda ańyz áńgimeler kóp. On tórt jasynda at jalyn tartyp minip, el isine aralasqan Edigeniń bar ǵumyry qazaq arasyndaǵy taýsylmaıtyn daý-damaıdyń, rýaralyq qaqtyǵystyń arasynda ótken. Sol aýmaly-tókpeli zamanda aǵaıynǵa oń jol siltep, qalyń buqaraǵa basshy bola bilgen Edige bı Tórtýyl-Súıindik eliniń panasy men danasy atanǵan. Máshhúr-Júsip Kópeıulynyń qalamynan týǵan «Edigeniń alǵashqy bıligi», «Edigeniń Toǵaspen quda bolýy», «Edigeniń kórgen túsi», «Edigeniń sońǵy bıligi» dep atalatyn etnografııalyq áńgimelerden onyń aıshyqty tulǵasyn, adamı bitimin qapysyz tanýǵa bolady. Bıdiń sheshendik, aqylmandyǵynan bólek, áýlıelik qasıeti de bolǵan desedi.
Baıanaýyldyń Muryntal jerindegi qaraǵaıly bulaq mańynda ornalasqan «Edige bıdiń bılik tasy» da ańyzǵa toly. «Erdiń qunyn eki aýyz sózben sheshken» Edige Tólebaıuly osy tasqa otyryp, halyqty jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúreske birigýge shaqyrǵan. Birneshe kúnge sozylǵan ekspedısııanyń jumysy da dál osy jerde túıindeldi.
О́lketanýshy Saılaý Baıbosynnyń aıtýynsha, ár óńirdiń shejiresi – Uly Dala tarıhynyń bir-bir bólshegi. Olardy ár ólkeniki dep bólip qaraýǵa bolmaıdy. Sebebi ár tarıhı oqıǵa men tulǵalar bir-birimen tyǵyz baılanysty.
– Máselen Baıanaýyldyń tarıhyna úńilý úshin zertteýdi Kókshetaý jerinen bastaýymyz kerek. Ol jaqta ataqty Toraıǵyr bı máńgilik tynys tapqan. Odan beri jyljysaq Siletide Janaq áýlıe men Túıte áýlıe jatyr. Baıanaýyldan shyqqan danalardyń kóbi Ereımentaý óńirinde jerlengen. Oljabaı batyr, Shorman bı, Edige bı, О́temis abyz, Abylaı hannyń tusynda ómir súrgen áıgili Kótesh Raıymbekulynyń zırattary ornalasqan. 18 jasynda Kótesh aqyn Abylaıǵa:
«Abylaı, Botaqandy sen óltirdiń,
Esil er, jazyǵy joq, nege óltirdiń?
Han basyń qarashańmen daýly bolyp,
Ústine aq ordanyń qol keltirdiń»,
– dep, hannyń ár isin betine týra aıtyp, kemshiligin betine basady emes pe?! Kezinde Kenesary kóterilisine qatysqan Azynabaı uldary – Seıten men Taıjannyń da oqıǵasy osy aýmaqta órbidi. Atalǵan tarıhı tulǵalar men derekterdi ári qaraı zerttep, oǵan ǵylymı turǵydan baǵa berý úshin búgingi jas ǵalymdar eńbektenýi kerek. Olar úshin bar múmkindik bar, – deıdi ol.
Baıanaýyl aýdanynyń ólketanýshysy Muhamed-Qaıyr Sháripov Muryntal men Jańatilek eldi mekenderi aınalasyndaǵy «Totııa» taýynyń qupııalarymen bólisti. Taý ataýy jaýgershilik zamanda bir aýyz sózimen elin apattan aman alyp qalǵan «Totııa» atty kemeńger ananyń qurmetine qoıylǵan desedi. Qazynaly Muryntalda saqtalǵan jádigerdiń biri – Qaz daýysty Qazybek bıdiń «Sóre tasy». El aýzyndaǵy áńgimege sensek, Qazybek bı ómiriniń sońǵy jyldaryn Jańatilekke qarasty Muryntaldaǵy Seńkibaı batyrdyń qystaǵynda ótkizipti, 96 jasynda osy jerde dúnıe salǵan.
– Qazybek bı dúnıeden óter aldynda Taıkeltir bıge ósıet aıtyp, ózin Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine aparyp jerleýin tapsyrady. Mezgil qys aıy bolǵandyqtan jol júrýge qalyń qar kedergi jasap, bıdiń múrdesin aq jaýyp arýlap amanat aıtyp, qys boıy sóre tasta saqtap, kóktem shyǵa Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine aparyp jerlepti, – deıdi ólketanýshy.
Bul ólkede erekshe qabiletke ıe Botan, Qudaıbergen, Qurmanbaı, Qaraman atty 4 abyz ómir súrgen. Botan abyz Shoń bı Edigeulynyń keńesshisi bolypty. Ol týraly Məshhúr Júsip jazbalarynda aıtylady. El jaılaýǵa kósherde Botan abyzǵa kelip qonys qylatyn jerdi suraıtyn kórinedi.
Ekspedısııa qorytyndysyna oraı ótken sharada Muhamed-Qaıyr Sháripov Totııa taýyndaǵy jartastarda saqtalyp qalǵan 5 myń jyldyq petroglıfter, janartaý kraterleriniń izderi, tas dáýirinen qalǵan úńgirler jáne Álkeı Marǵulan jazbalarynda kezdesetin myq taıpasy týraly óz bilgenderimen bólisti.
Atap óterligi, bul ekspedısııa jaıynda jergilikti telearnada arnaıy sıýjetter uıymdastyrylǵan. Al jınalǵan barlyq málimetter men jádigerler mýzeı qoryna tapsyrylypty.
Pavlodar oblysy
